فضای مجازی و شبکه های اجتماعی در افغانستان

در یک دهه گذشته، دسترسی و استفاده از اینترنت در افغانستان افزایش یافته و در سال جاری تقریبا به 20 درصد از جمعیت افغانستان گسترش پیدا کرده است. در همین راستا، نفوذ رسانه های اجتماعی، از یک سو، صحنه های سنتی رسانه ها را به چالش کشیده و از سوی دیگر بسترهای جدید برای گفتمان عمومی پدید آورده است. با توسعه زیرساخت های ارتباطی و گسترش فضای مجازی و استفاده از اینترنت در افغانستان، فرصت های مناسب، ارزان و همگانی برای آموزش، انتقال مفاهیم و توسعه ایده های دینی، فرهنگی، سیاسی و … به وجود آمده است که می تواند برای گسترش مفاهیم دینی و فرهنگی به بهترین وجه مورد استفاده قرار گیرد.

ضرورت و اهداف پژوهش

در حال حاضر دسترسی و استفاده روزافزون از اینترنت به ویژه استفاده از رسانه های اجتماعی باعث شده است تا بستر جدیدی برای مردم افغانستان شکل بگیرد. این دسترسی موجب شده تا فضای مجازی و رسانه های اجتماعی تبدیل به ابزاری برای تقویت گفتمان عمومی شده و از طریق تعامل کاربران، دسترسی گسترده، جذابیت و کارایی اقتصادی، شیوه رسانه های سنتی را بازسازی کرده و بهبود بخشد. مطبوعات و پژوهشگران اجتماعی افغانستان، رسانه های اجتماعی در افغانستان را صحنه ای در حال انفجار معرفی می کنند که قدرت چشمگیری در زندگی سیاسی و اجتماعی افغانستان دارد. در حال حاضر در افغانستان رسانه های اجتماعی بیشتر توسط کاربران خصوصی، جوان و تحصیل کرده پیش می رود. این فضا موقعیت مناسبی را جهت تبلیغ ایده ها و مفاهیمی برای مخاطب فعال افغانستان ایجاد کرده است. از همین رو پژوهش حاضر به رصد فضای مجازی در افغانستان پرداخته و در پایان نیز راهبردهایی را به منظور تولید محتوا برای جامعه افغانستان بیان می دارد.

رصد کاربران فضای مجازی در افغانستان

از جمعیت 38.5 میلیون نفری افغانستان، نزدیک به 10 درصد، در رسانه های اجتماعی فعال هستند. با مطالعه نوع فعالیت و محتوای موجود در جامعه فعال افغانستان در رسانه های اجتماعی، این نکته روشن است که کاربران این کشور یک گروه همگن از افراد سطح بالای جوان، شهری و تحصیل کرده هستند. مطابق این مطالعه، نزدیک به 80 درصد از کاربران رسانه های اجتماعی، 18 تا 30 سال سن دارند و بیش از 96 درصد این افراد توانایی خواندن و نوشتن را دارا هستند. این موقعیت در کشوری است که تنها نزدیک به 35 درصد افراد دارای سواد خواندن و نوشتن هستند. وجود این تعداد مخاطب از جایگاه مهم رسانه های اجتماعی و فضای مجازی در میان قشر تحصیل کرده و موثر افغانستان حکایت دارد. همچنین بررسی ها نشان می دهد کاربران اینترنت و رسانه های اجتماعی به طور عمده شهرنشین بوده و به لحاظ تعداد در اقلیت هستند. شاید مهم ترین موانع دسترسی به اینترنت، برخلاف پیش فرضی که شرایط اجتماعی، فرهنگی و دینی را از موانع مهم می داند فقدان درآمد و بی سوادی در افغانستان باشد.

رسانه های اجتماعی در افغانستان

در افغانستان کاربران رسانه های اجتماعی از میان بسترهای پیام رسانی فوری (Instant Messaging Platforms)، فعالیت خود را محدود به چند بستر کرده اند که مهم ترین آن فیس بوک (Facebook) است. می توان گفت ۹۰ درصد از کاربران رسانه های اجتماعی حداقل یک حساب کاربری در فیس بوک دارند. اهمیت این بستر در مقایسه با میزان استفاده سایر بسترها مانند توییتر (Twitter) با میزان استفاده ۶ درصدی، اینستاگرام (Instagram) با میزان استفاده ۱۰ درصدی و اسنپ چت (Snapchat) با تنها ۱ درصد استفاده به خوبی نمایان می شود. البته برخی پیام رسان های فوری نیز محبوبیت بالایی در افغانستان دارند.

تشکیلات و سازمان های رسانه ای، با شور و هیجان در رسانه های اجتماعی به عنوان بستری جدید برای ایجاد و گسترش محتوا سرمایه گذاری کرده اند و در کنار وبگاه های اینترنتی دولتی، سیاسی و صفحات مربوط به تشکیلات و سازمان های رسانه ای، بیشترین بازدیدها را به خود اختصاص داده اند. صفحات عمومی (Public pages) نیز از امکانات مورد توجه کاربران رسانه های اجتماعی (مخصوصا فیس بوک) افغانستان است. این صفحات توسط گروه ها و افرادی مشخص بر اساس تعهد و راهبردهای مشخص راه اندازی شده و از رسانه های اجتماعی برای گسترش یک سویه پیام ها و یا تعامل دوسویه با کاربران بهره می برند.

گونه شناسی استفاده از رسانه های اجتماعی

از آن جایی که هرگونه فعالیت در جهت گسترش مفاهیم و معارف دینی فرهنگی سیاسی و یا اجتماعی می تواند در بستر این صفحات عمومی اتفاق بیفتند، بررسی این نوع صفحات مورد توجه پژوهش حاضر بوده است. در افغانستان از نظر محتوا، صفحات عمومی بیشتر در مورد دولت، سیاست، انتخابات و مسائل امنیتی و نظامی و مسائلی از این دست منتشر می شود. چنین شرایطی به این خاطر است که عمده مطالبی که توسط تشکیلات رسانه ای منتشر می شود حول این امور بوده و یا مربوط به ورزش سرگرمی و با ایجاد غرور ملی است. تعامل کاربران با این صفحات نیز به واسطه پسندیدن ایجاد نظر و به اشتراک گذاری آن محتواها صورت می گیرد. گرچه عمده تعامل و معطوف شدن توجه کاربران فقط بر اساس پسندیدن است.

با این حال تعامل و معطوف شدن توجه به محتوای ارسال شده در صفحات عمومی در مقایسه با تعامل با شبکه شخصی متشکل از دوستان در رسانه های اجتماعی یک فعالیت ثانویه به حساب می آید. اولویت اول کاربر افغانستانی در رسانه های اجتماعی گسترش و توسعه شبکه ای از ارتباطات فعلی شخص است که معمولا خانواده و دوستان او را در بر می گیرد و ارتباط با افراد و ایده های خارج از این شبکه شخصی یک فعالیت جانبی است که در شبکه های اجتماعی کنونی در افغانستان به صورت محدود صورت می گیرد.

محتوای رسانه های اجتماعی در افغانستان

به طور کلی در حال حاضر دسترسی به رسانه های اجتماعی در افغانستان محدود است و محتواها و مطالب محبوب در درجه اول مربوط به سرگرمی، ورزش یا غرور ملّی است؛ اما با این حال رسانه های اجتماعی در حال حاضر، ایده تغییر را نیز ترویج می کنند؛ چرا که این فضا به بستری برای محکوم کردن موارد فساد و بی عدالتی تبدیل شده است؛ در حالی که هنوز به دلایلی این امور در رسانه های سنتی مورد توجه قرار نگرفته است. رسانه های اجتماعی به موازات رسانه های سنتی اطلاع رسانی، توانسته اند جایگاه مهمی را در عرصه رسانه به خود اختصاص دهند؛ گویی که هر کاربر رسانه های اجتماعی، صدای افکار عمومی در عرصه هایی است که از دید رسانه های سنتی پنهان مانده اند. رسانه های اجتماعی منازعات کارزارهای انتخاباتی و سیاسی و گزارش های مربوط به حوادث را نسبت به رسانه های سنتی و بسترهای آنلاینی که این نوع اخبار را پخش می ‌کنند، به صورت گسترده تر و عمیق تری نشر داده و جلب توجه و تعامل بیشتری را در میان مخاطبان به همراه داشته است. در نتیجه کارکرد موثرتری نسبت به صفحات سنتی موجود در فضای مجازی دارند.

راهبردهای تولید محتوا برای جامعه افغانستان

بر اساس داده های به دست آمده می توان راهبردهایی را برای فعالیت در فضای مجازی و رسانه های اجتماعی تدوین کرد. به نظر می رسد اولین قدم شناخت مخاطب در رسانه های اجتماعی باشد. با توجه به شرایط تحصیلی و مالی کاربران اینترنت در افغانستان می توان گفت این کاربران قشر نخبه جامعه افغانستان هستند؛ از این رو با توجه به نگرش آن ها به سیاست های اقتصادی، اجتماعی، مذهبی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران و میزان اعتماد آن ها به ایران می توان مخاطب فعلی و بالقوه را شناسایی کرد. توجه به زبان و قرابت های فرهنگی و اجتماعی و ضرورت تولید محتواهای چند زبانه از نکاتی است که در تولید محتوا باید مورد توجه قرار گیرد. کاربران افغانستان در حال کشف رسانه های اجتماعی هستند و این بهترین موقعیت برای ایجاد یک ارتباط مناسب و دوسویه با آن هاست که در طولانی مدت می تواند به ایجاد منافع مشترکی میان کاربران افغانستان و ایران در مقابل رسانه های قدرتمند بین المللی منجر شود.

جمع بندی

پژوهش حاضر به رصد فضای مجازی در افغانستان پرداخته است. بررسی ها نشان دهنده این است که از جمعیت 38.5 میلیون نفری افغانستان، نزدیک به 10 درصد، در رسانه های اجتماعی فعال هستند. با مطالعه نوع فعالیت و محتوای موجود در جامعه فعال افغانستان در رسانه های اجتماعی، این نکته روشن است که کاربران این کشور یک گروه همگن از افراد سطح بالای جوان، شهری و تحصیل کرده هستند. در افغانستان کاربران رسانه های اجتماعی از میان بسترهای پیام رسانی فوری، فعالیت خود را محدود به چند بستر کرده اند که مهم ترین آن فیس بوک است. محتواها و مطالب محبوب در فضای مجازی افغانستان در درجه اول مربوط به سرگرمی، ورزش یا غرور ملّی است. در پایان پژوهش، با توجه به بررسی های صورت گرفته راهبردهایی مانند شناخت مخاطب در رسانه های اجتماعی ارائه شده است.

این مطالعه در بنیاد بین المللی مطالعات راهبردی، آینده پژوهی و تمدنی امین (مرآت امین) در سال 1399 انجام شده ‌است.