ارزیابی عملکرد مرکز نگهداری از زنان معتاد متجاهر در کشور

مسئله اعتیاد یکی از مهم ترین مسائل اجتماعی جامعه ایران است که ابعاد مختلف جامعه را تحت تاثیرات منفی خود قرار داده و تهدیدی جدی برای جامعه به شمار می رود. مسئله اعتیاد در سطح جامعه فراگیر بوده و اقشار مختلف جامعه از جمله زنان را درگیر کرده است. زنان دچار سوء مصرف، به دلایل مختلف میزان آسیب پذیری بیشتری را متحمل می شوند و مشکلات عمیق تری را تجربه می کنند؛ به گونه ای که جدا شدن آن ها از چرخه اعتیاد به مراتب دشوارتر می شود و عموما دچار طرد اجتماعی و خانواده خواهند شد. با توصیف و تبیین ارائه شده می توان گفت توجه به مسئله اعتیاد زنان متجاهر و چگونگی مواجهه با آن جای تامل جدی داشته و نیازمند ارائه سازوکارهای مرتبط و ویژه ای است.

ضرورت و اهداف پژوهش

اعتیاد یک آسیب اجتماعی است که دارای تبعات بسیاری بر روی فرایندهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی است. علاوه بر این تاثیر بسزایی برروی عملکرد شخصیتی و تربیتی فرد دارد و این چرخه دارای تعاملی دو طرفه است. راه اندازی مراکز نگهداری و درمان اجباری افراد دارای تجاهر به اعتیاد در ذیل مفاد ماده (16) آخرین اصلاحیه قانون مبارزه با مواد مخدر، مصوب سال 1389 از جمله رویکردهای غالب در طی سال های اخیر به منظور مواجهه با موضوع اعتیاد و کاهش آسیب حاصل از آن در کشور بوده است.

زنان مصرف کننده مواد، از جمله گروه هایی بوده اند که در سال های اخیر و در ذیل قانون فوق در مراکز مرسوم به ماده (16) با دستور مقام قضایی برای مدت یک تا سه ماه تحت برخی ملاحظات تا یک دوره 6 ماهه مورد پذیرش و درمان قرار گرفته اند. به رغم روند رو به رشد افراد پذیرش شده در مراکز ماده (16)، با این حال، از وضعیت کم و کیف فعالیت های این مراکز، نقاط قوت و ضعف و در نهایت اثربخشی آنها اطلاعات دقیقی در دسترس نیست. وضعیتی که امکان اصلاح روندها و فرایندهای اجرا شده را سلب می کند. از این رو در این پژوهش به بررسی چالش های مراکز نگهداری زنان معتاد متجاهر و ارائه پیشنهادها و توصیه های مقتضی به منظور بهینه سازی و بهبود عملکرد این مراکز پرداخته است.

ارزیابی عملکرد مرکز نگهداری از زنان معتاد متجاهر

زنان مصرف کننده مواد از جمله گروه هایی بوده اند که در سال های اخیر و ذیل قانون فوق در مراکز موسوم به ماده (16) پذیرش شده اند. فرایندی که به نظر می رسد در مقایسه با معتادان مرد، با چند سال تاخیر اجرایی شده و به مرور زمان با توجه به گرایش زنان به مصرف مواد مخدر روند افزایشی داشته است. تلاش نهادهای متولی، تجهیز و اختصاص منابع برای اجرای هر چه بیشتر رویکرد فوق بوده؛ به طوری که در سال 1398 تعداد زنان پذیرش شده در تمام استان های کشور در مجموع 3278 نفر بوده و این تعداد در سال 1402 به 5710 نفر رسیده است. بنابراین، تعداد مراکز اختصاص یافته به معتادان متجاهر و ظرفیت آن مراکز در طی سال های اخیر روند افزایش داشته است.

چالش های ساماندهی و نگهداری از زنان معتاد متجاهر

بررسی های انجام شده نشان می دهد که روند ساماندهی زنان سوء مصرف کننده و نگهداری آنها در مراکز موسوم به ماده (16) با چالش های اساسی مواجه است. در ادامه به برخی از این چالش ها اشاره شده است.

بی اعتمادی نسبت به طرح های درمانی

طرح های درمانی این چنینی به دلایلی همچون بی توجهی به مشکلات واقعی آن ها، شنیده نشدن صدای خود زنان در برنامه ریزی ها و در نهایت رهاسازی آن ها پس از طی کردن دوره درمان، نمی تواند منجر به بهبودی پایدار شود و پس از مدتی دیر یا زود مجدد به چرخه آسیب باز می گردند.

اختلال در فرایند جذب و پیامد های آن

فرایند جذب افراد سوء مصرف کننده مواد با اولویت دادن به حضور آگاهانه و همراه با رضایت آن ها در فرایند درمان از ملاحظات مرتبط با درمان موثر در حوزه اعتیاد است. این در حالی است که رویکرد حاکم در وضعیت فعلی دستگیری افراد مظنون به تهاجر به اعتیاد توسط ضابطین قضایی، بدون رعایت ملاحظات فوق است.

عدم ویژه سازی در ارائه خدمات

از مهم ترین چالش های مراکز نگهداری زنان متجاهر این است که خدمات پیش بینی و اجرا شده اغلب صورتی کلی و همگانی دارد و مداخلات، بدون در نظر گرفتن ویژگی های فردی و اجتماعی مراجعین اجرایی می شود.

ناتوانی مراکز در بازگرداندن هویت سجلی زنان

از دیگر چالش های زنان ساکن در مراکز نگهداری موضوع ماده (16) این است که بخش کثیری از گروه هدف از داشتن مدارک هویتی شامل شناسنامه و کارت ملی به دلایل مختلف محرومند و چنین موضوعی می تواند چالشی جدی در مسیر طی شدن فرایند بازتوانی و مشارکت آن ها در جامعه باشد.

ضعف نظام رفاهی و مراقبتی در حین درمان

عدم تناسب میان شمار زنان و مشکلات پیچیده آن ها با تعداد مددکاران اجتماعی و روان شناسان، کم توجهی به رفع مشکلات پزشکی افراد، عدم برنامه ریزی موردی برای مداخله هدفمند در وضعیت درمانی افراد، کم توجهی به برنامه های انگیزشی، ناتوانی مراکز در تدارک راه حل های منجر به حل مشکلات گروه هدف، انطباق ضعیف برنامه های درمانی با چالش های زیست شده و پیش روی افراد، برخورد نامناسب و عدم حفظ شان خدمت گیرندگان، بی مهری و نادیده گرفتن ماهیت زنانه خدمت گیرندگان، برخی از چالش های در حین درمان محسوب می شود.

ارائه توصیه های سیاستی به منظور بهینه سازی و بهبود عملکرد این مراکز

بررسی ها نشان می دهد که فرایند ساماندهی زنان در مراحل مختلف دستگیری، غربالگری، مراقبت در حین درمان و مراقبت پس از خروج با نواقص و چالش های مختلفی مواجه است و نیاز به بازنگری و اصلاح جدی دارد. در نهایت، مبتنی بر چالش های احصا شده، پیشنهادهای ذیل ارائه می شود:

• پیش بینی و اجرای مداخلات راغب سازی در سطح مراکز: دستگیری اجباری زنان موضوع ماده (16) و حواشی منفی همراه با آن، باعث می شود که آن ها به ویژه در مراحل اولیه درمان انگیزه ای برای ترک اعتیاد و بهبود وضعیت خود نداشته باشند.شکل گیری هیجانات و احساسات منفی از مهم ترین تجربیات زنان دستگیر شده است.
• پیش بینی سازوکارهای مرتبط با اشتغال شایسته و حمایت شده: اشتغال، از موضوعات کلیدی است که نقش مهمی در مشارکت اجتماعی گروه های دارای مشکلات ویژه دارد. زنان مصرف کننده مواد، به عنوان یکی از گروه های ویژه از این قاعده مستثنا نبوده و ضرورت تامین شغل حمایت شده برای آن ها در دو مرحله اصلی یعنی «در حین درمان» و «پس از ترخیص و ورود به اجتماع» نیز توصیه می شود.
• تدوین پروتکل درمانی ویژه زنان معتاد: از الزامات اصلی طرح ساماندهی زنان سوء مصرف کننده مواد این است که نسبت به تدوین پروتکل درمان و مداخله، ویژه زنان با در نظر گرفتن ویژگی های خاص آن ها، اقدام شود.
• محوریت دادن به برنامه های مبتنی بر بازپیوند افراد به خانواده: فقدان یا ضعف حمایت های خانوادگی، یکی از موضوعات محوری در بررسی حاضر است که از منظر زنان و با توجه به حساسیت جنسیت زن، زمینه را برای آسیب پذیری آن ها و تداوم مصرف مواد موجب می شود. برنامه ریزی ویژه برای بازپیوند آن ها به خانواده، از مهم ترین برنامه های مبتنی بر بازتوانی اجتماعی است که باید توسط مراکز پیگیری شود.

جمع بندی

مسئله اعتیاد در سطح جامعه فراگیر بوده و اقشار مختلف جامعه از جمله زنان را درگیر کرده است. راه اندازی مراکز نگهداری و درمان اجباری افراد دارای تجاهر به اعتیاد از جمله رویکردهای غالب در طی سال های اخیر به منظور مواجهه با موضوع اعتیاد و کاهش این آسیب در کشور بوده است. بررسی های انجام شده نشان می دهد که روند ساماندهی زنان سوء مصرف کننده و نگهداری آن ها در این مراکز با چالش های اساسی مواجه است و نیاز به بانگری و اصلاح جدی دارد. لذا در این پژوهش به ارائه پیشنهادهایی چون تدوین پروتکل درمانی ویژه زنان معتاد و پیش بینی سازوکارهای مرتبط با اشتغال در این مراکز پرداخته است.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط فاطمه محمدی با همکاری علی اصغر درویشی فرد در سال 1404 انجام شده است.