جامعه اندیشگاهی ایران

مرجع اندیشکده ها و موسسات سیاست پژوهی

روند شکل‌گیری و توسعه اندیشکده‌ها

در اوایل قرن بیستم و به ویژه بعد از سال 1910 مراکزی در اروپا و آمریکا تشکیل شدند که هدف عمده آنها ارائه مشاوره به دولت‌ها بود. برخی از این مراکز در کوران جنگ جهانی اول و سال‌های پس از آن در زمینه صلح فعالیت می‌کردند. اما به باور بسیاری تاسیس اندیشکده‌ها به شکل رسمی به نیمه‌های قرن بیستم و تاسیس موسسه «رند» برمی‌گردد که بعد از جنگ جهانی دوم توسط نیروی هوایی آمریکا و برای مشارکت در تدوین سیاست‌های نظامی تشکیل گردید. ارزیابی‌های انجام شده در دهه 1960 بیانگر تاثیر مثبت عملکرد رند و بسیاری از اندیشکده‌های نخستین در اروپا و آمریکا بود و نشان می‌داد که آنها ساختارهای مناسبی برای به‌کارگیری فکر، ایده، علم و دانش جهت سیاست‌گذاری، تصمیم‌سازی و ایده‌پردازی هستند. از آن زمان به بعد تعداد اندیشکده‌ها در جهان رشد چشم‌گیری پیدا کرد.

در دهه‌های گذشته اکثر اندیشکده‌ها توسط سازمان‌ها و نهادهای دولتی ایجاد می‌شدند و حوزه کاری آنها بیشتر ارائه راهکارهایی برای سیاست داخلی، خارجی و مسائل نظامی بود. اما امروزه با گسترش حوزه‌های کاربرد، صنایع، صنوف و گروه‌های ذینفع و فعال جامعه اقدام به تشکیل چنین نهادهایی می‌کنند. در حال حاضر شرکت‌های خصوصی غول‌پیکری وجود دارند که برای رفع مشکلات عمیق و کلیدی خود، به سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری‌های پیچیده‌ای نیاز دارند. بنابراین در خیلی از موارد اندیشکده‌ها به شرکت‌های خصوصی و حتی موسسات غیرانتفاعی نیز خدمت‌رسانی می‌کنند.

حوزه فعالیت اینگونه موسسات در مسائلی همچون سیاست‌گذاری اجتماعی و سیاسی کشورها، استراتژی‌های توسعه علم و فناوری، راهبردهای صنعتی و تجاری یا راهبردهای نظامی است. البته وظایف متنوع دیگری همچجون بومی‌سازی سیاست‌ها، آینده‌پژوهی، آماده‌سازی افکار عمومی، ایجاد اجماع بین مجریان و تربیت نیروهای صاحب‌نظر نیز برای اینگونه موسسات متصور است. اغلب این موسسات غیرانتفاعی هستند و در بسیاری از کشورها از معافیت‌های متنوع مالیاتی بهره‌مند هستند.

اندیشکده‌ها در طول حیاتشان با نوسانات زیادی مواجه شده‌اند . در قرن‌ بیستم و اوایل قرن بیست و یکم با رشد تصاعدی این موسسات مواجهیم. انقلاب فناورانه و اطلاعاتی، پایان انحصار دولت‌ها بر اطلاعات، افزایش پیچیدگی‌ها و ماهیت فنی مسائل مربوط به سیاست‌گذاری، افزایش اندازه دولت و سازمان‌های دولتی، بحران اعتماد و اطمینان به دولت‌ها و مراکز انتخاباتی، جهانی‎سازی و رشد بازیگران تاثیرگذار داخلی و خارجی و نیاز به اطلاعات و تحلیل‌های به موقع و دقیق از جمله دلایلی هستند که می‌توان برای این روند رو به رشد متصور شد. اما این سرعت رشد در سال‌های اخیر ادامه پیدا نکرده است و در موارد زیادی با کاهش تعداد آنها مواجهیم. دلایل متنوعی برای این اتفاق می‌توان متصور بود از جمله رشد محیط سیاسی و رگولاتوری، کاهش حمایت از انجام پروژه‌های تحقیقاتی سیاست‌گذاری، تغییر ذائقه حامیان به حمایت از پروژه‌های کوتاه‌مدت و زودبازده بجای سرمایه‌گذاری بر روی ایده‌ها و موسسات، ظرفیت نهادی پایین اندیشکده‌ها و عدم توانایی در تطابق با تغییرات محیط و شکل‌گیری مجموعه‌ها و سازمان‌های وکالتی، مشاوره‌ای، قانونی و رسانه‌های الکترونیکی به عنوان رقبای اندیشکده‌ها.

بر اساس بررسی‌های پیش‌گفته، به طور کلی می‌توان روند شکل‌گیری و توسعه اندیشکده‌ها را در پنج مرحله زیر دید. این روند توسعه، تمرکز اندیشکده‌ها را در طول تاریخ مشخص می‌کند.

  1. مشاوره به دولت‌ها
  2. فعالیت در زمینه صلح
  3. مشارکت در تدوین سیاست‌‌های نظامی
  4. ارائه راهکار برای سیاست داخلی و خارجی
  5. ارائه راهکار به صنایع، صنوف، گروه‌های ذینفع و فعال جامعه، شرکت‌های خصوصی غول‌پیکر

بنابراین به طور کلی می‌توان اینگونه تحلیل نمود که جنس اقدامات اندیشکده‌ها از مشاوره و توصیه به مشارکت‌های راهبردی سیاست‌گذاری و در نهایت به ارائه راهکارهای عمومی و سپس راهکارهای تخصصی تغییر شکل داده است.