مدل پیشنهادی نصب برنامه های کاربردی ایرانی بر روی گوشی های هوشمند وارداتی

با فراگیر شدن اینترنت، شکل جدیدی از اقتصاد به وجود آمد که ریشه در فناوری اطلاعات و ارتباطات دارد. بسیاری از کارشناسان این فرصت جدید اقتصادی را اقتصاد دیجیتال می نامند. کسب و کارهای اینترنتی را می توان بخشی از این اقتصاد در نظر گرفت. باوجود گذشت بیش از یک دهه از ورود سکوهای مختلف مجازی به بازار این اقتصاد، فاصله معناداری بین اقتصاد کسب و کارهای اینترنتی (اقتصاد دیجیتال) ایران با متوسط جهانی مشاهده می شود. بر اساس آمار مرکز آنکتاد در سال 2019، سهم اقتصاد دیجیتال ایران در تولید ناخالص ملی بین 6 تا 7 درصد و متوسط جهانی در حدود 15 درصد تخمین زده شده است. این در حالی است که هدف گذاری اسناد بالادستی تا سال ۱۴۰۴ در حوزه اقتصاد دیجیتال کسب سهم 10 درصدی از کل تولید ناخالص داخلی است. لکن گسترش اقتصاد دیجیتال در کشور جز با فراهم سازی فضای مناسب رقابتی بین کسب و کارهای داخلی و برنامه های کاربردی ایرانی در مقابل همتایان خارجی آن ها امکان پذیر نیست.

ضرورت و اهداف پژوهش

بدون شک، ضعف در توسعه اقتصاد دیجیتال علل متنوعی دارد. یکی از علت های قابل بررسی زمین ناتراز رقابت بین سکوهای ایرانی و خارجی است، به این صورت که کاربران در اولین مواجهه با نرم افزارهای موجود در گوشی همراه هوشمند یا تبلت خریداری شده، با سکوهایی مواجه می شوند که داخلی نیستند و رقیب داخلی دارند. این در حالی است که رقیب داخلی باید برای دیده و نصب شدن بر روی گوشی های همراه کاربران علاوه بر هزینه گزاف تبلیغات، اعتماد آن ها را نیز جلب کنند. علاوه بر این، بخش قابل توجهی از کاربران در وهله اول به دنبال نرم افزارهای دیگر برای نصب نمی روند و نرم افزارهای موجود که به شکل پیش فرض در گوشی موجود است را استفاده می کنند و رفته رفته علقه ای بین این سکوها و کاربران ایجاد می شود که کار رقابت با آنها را دشوار می کند. به عنوان نمونه بر روی گوشی های اندروید، گوگل پلی به صورت پیش فرض نصب است و حال باید کافه بازار ایرانی تلاش کند تا بر روی گوشی های کاربران نصب گردد و با گوگل پلی به رقابت بپردازد. از این رو در این پژوهش به اهمیت نصب برنامه های پیش فرض در دنیای دیجیتال و ارائه پیشنهادهایی جهت پیاده سازی پیش نصب برنامه های کاربردی ایرانی روی گوشی های همراه پرداخته شده است.

اهمیت نصب پیش فرض بر روی گوشی های هوشمند

همه گیری گسترده ویروس کرونا در جهان لزوم قرنطینه و حضور بیشتر در خانه را افزایش داده و نیاز بشر را به استفاده از خدمات دیجیتالی چند برابر کرد. از این رو اهمیت اقتصاد پلتفرمی بیش از پیش برای کشورهای جهان و به ویژه ایران به عنوان کشوری پهناور و در حال پیشرفت مشخص شد. در همین راستا توجه صاحب نظران حوزه اقتصاد به اقتصاد دیجیتال و لزوم توسعه زیرساخت های ضروری این حوزه جلب شده است. یکی از پیشران های توسعه خدمات دیجیتال، نصب پیش فرض سکو ها بر روی گوشی های هوشمند است که می توان به عنوان ابزاری مؤثر با اهداف مختلف از آن بهره برد. در ادامه به برخی از مزیت های به کارگیری پیش فرض بر روی گوشی های هوشمند اشاره شده است:

• توسعه بازار اقتصاد دیجیتال کشور و پیشرفت چشمگیر کسب وکارهای اینترنتی؛
• تنوع در ابزارهای حکمرانی فضای مجازی؛
• امکان تنظیم گری هوشمندانه (تنظیم فضای رقابتی بین سکوهای خارجی و داخلی)؛
• تقویت اثر شبکه ای، شبکه های اجتماعی و پیام رسان ها از طریق معرفی نسلی.

تجربه کشور روسیه

کشور روسیه به عنوان یکی از کشورهای پیشرو در تقویت و ترویج خدمات فناوری اطلاعات بومی در برابر رقبای خارجی، مدتی است به منظور حمایت از شرکت های فعال در این حوزه، بسته ای از سیاست ها و اقدامات را در نظر گرفته است. یکی از این اقدامات الزام قانونی نصب پیش فرض برنامه های کاربردی روسی بر روی گوشی های هوشمند وارداتی در روسیه است. منشأ این سیاست از رفتارهای انحصاری غول های فناوری در برابر شرکت های روسی در سال های اخیر نشئت می گیرد. برای مثال در یکی از موارد ادعا این بود که شرکت آمریکایی گوگل، تولیدکنندگان برخی از تلفن های هوشمند را از نصب برنامه های شخص ثالث بر روی اندروید منع می کند و مشخص شد که توسعه دهندگان موتورهای جستجو مانند یاندکس مشکلاتی در این رابطه دارند. همچنین این مشکلات در مورد شرکت مایکروسافت با توسعه دهندگان نرم افزار ضدویروس و در مورد شرکت اپل با توسعه دهندگان نرم افزار کنترل کودک نیز به وجود آمده بود. این اتفاقات درنهایت سیاست گذاران را به این نتیجه رساند، پتانسیل های برنامه های روسی، که دارای ویژگی های عملکردی بسیار خوب و مطابق با ویژگی های شهروندان روسیه است، به دلیل تفاوت در شرایط رقابتی به طور کامل محقق نمی شود. با منطقی که بیان شد، قانونی در مورد پیش نصب نرم افزارهای روسی بر روی دستگاه های الکترونیکی با هدف امکان حکمرانی فضای مجازی و جلوگیری از تهدید سرویس های خارجی با تامین امنیت شهروندان و افزایش حاکمیت دولت و کاهش وابستگی روسیه به شرکت ها و کشورهای خارجی ارائه شد.

بررسی مدل اجرایی نصب برنامه های کاربردی ایرانی

بررسی های صورت گرفته نشان می دهد که برای پیاده سازی نصب پیش فرض برنامه های کاربردی ایرانی بر روی گوشی های همراه هوشمند وارداتی چالش های به ظاهر سختی وجود دارد که پیاده سازی آن را مشکل می کند. در ابتدا یکی از مراحلی که باید سازوکار منظم و شفافی برای آن تعیین شود، نحوه تعیین اپلیکیشن های منتخب پیش نصب است. در این مرحله باید به نکاتی در مورد اپلیکیشن های منتخب از جمله تعداد، موضوع/حوزه فعالیت، تقسیم بندی کلی (موفق، در مسیر موفقیت)، نحوه مدیریت انحصار ایجادشده (تعداد از هر حوزه/ چند بار امکان استفاده در دوره زمانی متوالی)، جغرافیای سرویس دهی، مرجع بررسی صلاحیت ها و رسیدگی به تخلفات، سهم دولت و مردم در انتخاب بهترین، مدت زمان به روزرسانی، نحوه مقابله با تخلفات احتمالی، اختیاری یا اجباری بودن ورود سکوها به این عرصه، ارزیابی (اقتصادی، فرهنگی، امنیتی و…)، ارتباط این ابزار با سایر ابزارهای توسعه ای (و تاثیر تخلفات سایر حوزه ها بر این حوزه)، سوپر اپلیکیشن ها و… توجه شود.

با مقدمه ای که بیان شد، بررسی های صورت گرفته نشان می دهد سکوهای داخلی را می توان به طور کلی به دو دسته موفق و در مسیر موفقیت تقسیم کرد. دسته موفق خدماتی هستند که در مقایسه با رقیب خارجی (مورد استفاده کاربران در ایران)، تعداد کاربر فعال ایرانی بیشتری دارند و دسته دوم یعنی سکوهای در مسیر موفقیت، شامل خدماتی می شود که نسبت به رقیب خارجی تعداد کمتری کاربر فعال ایرانی دارند. علت اصلی دسته بندی برنامه های کاربردی این است که این دو گروه نیازمند حمایت های متفاوت تری هستند و لازم است سکوهای در مسیر موفقیت به طور ویژه تر مورد حمایت قرارگیرند تا به مانند گروه دیگر، موفق به پاسخگویی به نیاز داخلی باشند.

پیشنهادهای مدل اجرایی

پیاده سازی پیش نصب بر روی گوشی های همراه نیازمند تنظیم گری همراه با توسعه سکوهای بومی است. ازاین رو پیشنهاد می شود به منظور ایفای این نقش سازمان فناوری اطلاعات به عنوان سازمانی با شرح وظایف توسعه ای و سیاست گذاری، متولی تنظیم گری این موضوع شود. اهم وظایف و اختیارات سازمان به شرح زیر است:

• تدوین آیین نامه اجرایی: سازمان به منظور شفافیت و تدقیق رویه ها مکلف است آیین نامه ای اجرایی برای انتخاب سکوهای مدعی پیش نصب تهیه و به تصویب هیئت وزیران برساند.
• برگزاری مناقصه: یکی از پیشنهادها اجرایی برای پیش برد موضوع پیش نصب، بهره گیری از ظرفیت شرکت های خصوصی برای کارگزاری این امر است؛
• نظارت بر کارگزار: یکی از وظایف مهم سازمان نظارت بر حسن انجام وظایف کارگزار است. برای این منظور پیشنهاد می شود این سازمان، تضامینی از برنده مناقصه باهدف حسن انجام کار دریافت نماید و در انتهای قرارداد به این شرکت عودت نماید؛
• طراحی مسیر بهره برداری از منابع: پیشنهاد می شود در آیین نامه اجرایی پیش نصب، مواد مربوط به عواید حاصل از مزایده، طوری نگارش شوند که صرفا در مسیر توسعه زیر ساخت و خدمات پایه کاربردی فضای مجازی مصرف گردد و از واریز آن به خزانه جلوگیری به عمل آید.

جمع بندی

مواردی که بیان شد نشان از اهمیت این موضوع برای توسعه بیشتر سکوها و در نتیجه افزایش سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص ملی دارد. لذا استفاده از امکان نصب پیش فرض در کنار آمار ده ها میلیونی واردات فرصتی کم نظیر در راستای معرفی سکوهای ایرانی به کاربران ایرانی است. لازم به ذکر است در سال های اخیر تلاش های انفرادی از سوی تعدادی از سکوهای مجازی کشور برای تعامل با برخی سازندگان گوشی های هوشمند وارداتی مانند شرکت های سامسونگ کره جنوبی و شرکت های هواوی و شیائومی کشور چین صورت گرفته است اما وجود عاملی مؤثری به نام تحریم مانع از نصب پیش فرض اپلیکیشن های ایرانی شد. ازاین رو عده ای این مسئله را تا زمان برداشته شدن تحریم ها، توسط دولت های غربی حل نشدنی در نظر می گیرند. لکن به نظر می آید در راستای حل مسئله فوق الذکر به توانمندی های داخل کشور توجهی نشده است. درواقع در کشور ظرفیت های بزرگی وجود دارد که می تواند به مانند جایگزینی برای نصب پیش فرض توسط تولیدکنندگان خارجی عمل کند. لذا تحقیق حاضر به دنبال بررسی روش های کارآمد و ارائه راهکارهای موثر به منظور نصب برنامه های کاربردی ایرانی باهدف حمایت و توسعه بازار کسب وکارهای اینترنتی است.

این مطالعه در اندیشکده اقتصاد دانش بنیان با همکاری عسگر سرمست و رضا ملکی در سال 1400 انجام شده است.