عارضه یابی رونق کسب و کارهای صنایع دستی ایران و ارائه راهکار

صنایع دستی به عنوان هنر آمیخته با صنعت، دارای هر دو بعد زیبایی شناختی و اقتصادی است. آثار صنایع دستی، نه تنها نشان دهنده هویت و فرهنگ ایرانی اند، بلکه از بعد اشتغال و درآمدزایی نیز صنعتی در خور توجه محسوب می شوند. همچنین می توان صنایع دستی را عاملی مهم در بهبود تراز پرداخت های کشور در نظر گرفت. می توان چنین بیان کرد که رمز ماندگاری و حیات آینده کشورها در روند جهانی شدن، در گروی نگاه کیفی و برنامه ای به صنایع دستی است. نتیجه فرآیند جهانی شدن، حرکت به سمت یکپارچگی زندگی بشری است و آنچه که در این فضا میتواند اصالت و قومیت ها را زنده و پویا نگهدارد، عمق دادن به هنر و فرهنگ محلی و منطقه ای با رویکرد فعالیت اقتصادی و ارتزاق است.

ضرورت و اهداف پژوهش

امروزه صنایع دستی به عنوان میراث مشترک بشری در سطح بین المللی، عاملی مؤثر برای نزدیکی و همکاری تلقی می شود که پشتوانه این همکاری در حوزه های فرهنگ، هنر و اقتصاد نهفته است. صنایع دستی با توجه به شرایط جغرافیایی، فرهنگی، اجتماعی و نیازهای مادی و معنوی اقوام مختلف ایرانی پدید آمده و جلوه های گوناگونی به خود گرفته است. هنرمند ایرانی در ایجاد و ابداع اثر هنری به خاطرات قومی، باورهای دینی، طبیعت بکر و چشم اندازهای زیبای اطراف، توجه کرده و از آنها به عنوان دستمایه ای برای خلق آثار خود بهره جسته است. جایگاه صنایع دستی در رشد و توسعه اقتصادی کشور، مقوله ای بوده که با وجود اهمیت بسیار، مورد غفلت قرار گرفته است. همین دیدگاه حاشیه ای نسبت به این صنعت سبب شده است که هنرهای صناعی با وجود پیشینه تاریخی ارزشمند، در مسیر افول قرار گیرد و در میدان رقابت، قادر به ارائه قابلیت های خود نباشد. از این رو در این پژوهش به بررسی ابعاد مختلف صنایع دستی و عارضه های کم توجهی به این صنعت و ارائه راهکارهایی جهت بهبود وضعیت آن پرداخته شده است.

روش شناسی پژوهش

به منظور شناسایی وضعیت موجود حوزه صنایع دستی، یعنی جمع آوری و دسته بندی چالش های پیش رو، در این پژوهش از منابعی شامل منابع کتابخانه ای (کتاب، مقاله، سایت های معتبر، پایان نامه و پژوهش های مرتبط) استفاده شده است. در این پژوهش با وجود بهره گیری از منابع کتابخانه ای، تلاش بر آن است تا با توجه به اهداف عملگرایانه طرح، تاکید و توجه بیشتری بر استفاده از نتایج داده ها برای کسب راه کار معطوف شود.

پیشینه پژوهش

صنایع دستی از شاخص ترین دستاوردهای فرهنگ و تمدن هر قوم و ملتی است که با وجود انواع و گونه های مختلف، دارای ویژگی ها و قابلیت های منحصر به فردی از جمله قابلیت ایجاد و توسعه در مناطق مختلف (شهر، روستا و حتی در جوامع عشایری)، عدم نیاز به سرمایه گذاری کلان (با وجود دارا بودن ارزش افزوده زیاد در مقایسه با صنایع دیگر)، تامین قسمت عمده مواد اولیه مصرفی آن از منابع داخلی و عدم همانندی و تشابه فرآورده های تولیدی آن با یکدیگر است. به طوری که این هنر- صنعت در کلان برنامه پنج ساله توسعه و چشم انداز بیست ساله کشور قرار گرفته و دارای روزشمار بین المللی است.

هر چند تلاش های مستمری جهت حفظ و احیای دستاوردهای صنایع دستی کشور صورت گرفته است، به دلیل گستردگی نقش و جایگاه آن در ابعاد مختلف فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی که عزم ملی دو چندان را میطلبد، هنوز با چالش هایی وسیع به خصوص در حوزه کسب و کار فعالان (در بازارهای داخلی و خارجی) رو به روست. حضور کمرنگ هنرهای سنتی و صنایع دستی در نمایشگاه های بین المللی، فقدان بسته بندی مناسب، حضور روزافزون محصولات تقلبی بی کیفیت و ارزان خارجی و تصاحب بازار محصولات داخلی توسط آنان، گرانی مواد اولیه صنایع دستی و عوامل و شرایط آن به مرور زمان باعث شده است که تولید صنایع دستی در ایران چندان مقرون به صرفه نباشد و هنرهای اصیل ایرانی در مهد آفرینش خود منسوخ شوند.

امروزه درآمد حاصل از صادرات جهانی صنایع دستی به رقمی قریب به 300 میلیارد دلار نزدیک شده، ولی سهم ایران در بازار جهانی درصد ناچیزی است. این در حالی است که کشورهایی مثل چین، هند و حتی پاکستان و ویتنام نیز در این راه از ایران پیشی گرفته اند. تلاش چین و هند برای تسخیر هر چه بیشتر بازار جهانی صنایع دستی و کوشش برای یافتن بازارهای جدید در حالی صورت می گیرد که در ایران به رغم برخورداری از انواع مختلف صنایع دستی، به این عرصه به عنوان یک شغل جنبی و تفننی نگریسته می شود و جایگاه چندانی در اقتصاد کشور ندارد. سهم صنایع دستی از تولید ناخالص ملی ایران رقم چندانی نیست که بتوان از آن به عنوان دستاورد قابل توجه یاد کرد، اما آنچه اهمیت دارد برنامه ای است که باید برای آینده صنایع دستی طرح ریزی کرد.

صنایع دستى به عنوان زیرمجموعه اى وسیع از هنرهاى سنتى ایران، از گذشته هاى دور تا امروز جایگاه ویژه اى در فرهنگ بومى و معنوى ایران داشته است. به طور کلی میتوان برخی ویژگی ها را برای صنایع دستی به شمار آورد که بدین شرح ارایه می شوند:

• در نظر گرفتن صنایع دستی ایران به عنوان محملی برای میراث فرهنگی و هنری این مرز و بوم، که ریشه در اعتقادات و باورهای قومی و نیز قوه ابتکار و خلاقیت استادکاران ایرانی دارد؛
• امکان تامین قسمت عمده مواد اولیه مصرفی از منابع داخلی؛
• همانند و مشابه نبودن این فرآورده های تولیدی با یکدیگر؛
• انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید به وسیله دست و ابزار و وسایل دستی؛
• خوداتکایی بخش عمده تولید و برآورده ساختن نیازهای داخلی؛
• قابلیت عرضه در سطح جهانی به عنوان یک محصول فرهنگی و هنری؛
• جذب هنر دوستان از سراسر جهان و در نتیجه توسعه ایرانگردی و مبادلات فرهنگی؛
• قابلیت ارایه آموزش به شیوه های سنتی و آکادمیک.

عارضه های رونق کسب و کارهای صنایع دستی ایران

کتاب های موجود در این حوزه محدود و بیشتر متمرکز بر معرفی رشته های و فنون اجرایی آن ها بوده؛ به طوری که میتوان اذعان کرد که در حوزه اقتصادی و بازرگانی صنایع دستی مطالعات اندکی صورت گرفته و حتی مقالات و طرح های موجود در حوزه بازرگانی و اقتصادی صنایع دستی نیز محدود است. در این پژوهش تلاش شده است منابع مذکور گردآوری شوند و مورد بررسی قرار گیرند. در ادامه این پژوهش، به بررسی چالش های مطرح شده از سوی صاحبنظران در مقاله ها و طرح ها برگرفته از پژوهش بررسی و ارائه راهکارهایی در توسعه کسب و کار هنرهای صناعی (صنایع دستی) را به طور خلاصه پرداخته شده است.

چالش های مطرح شده در مقالات

• فراموشی هنرهای بومی و سنتی و عدم حمایت از بومی سازی؛
• کاهش تقاضا و فقدان تبلیغات مؤثر و بازاریابی داخلی و خارجی هنر فلزکاری؛
• وجود تناقض و ناهماهنگی در روش های آموزش های قدیم و جدید؛
• مشکلات رهیافت بازار؛
• سختی و بحرانی بودن شرایط زیست صنعت قالی بافی؛
• عدم تبلیغات موثر از طریق رسانه های صوتی و تصویری؛
• فقدان توجه به تغییر سلیقه نسل جدید؛
• عدم توجه به کیفیت محصولات صنایع دستی.

ارائه راهکارهای عملی برای پیشرفت این صنعت

• راه اندازی و ایجاد شهرک های صنایع دستی؛
• حمایت های ویژه از هنرمندان و دستاندرکاران حرفه ای؛
• تعیین مجدد اهداف آموزشی (شناختی، نگرشی و مهارتی) و تعریف دقیق آن ها با توجه به ویژگی ها، قابلیت های ظاهری و باطنی هنرهای سنتی؛
• ایجاد اصناف و تشکل های توانمند؛
• رهیافت طراحی و توسعه زیبایی شناسی محصول؛
• حفظ و احیای ارزش های هنری نقش های اصیل؛
• ترجیح بخشیدن به ارزش هنری تا عملکرد.

جمع بندی

صنایع دستی به عنوان هنر آمیخته با صنعت، دارای هر دو بعد زیبایی شناختی و اقتصادی است. باتوجه به اهمیت این صنعت در ابعاد مختلف فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی که عزم ملی دو چندان را میطلبد، هنوز با چالش هایی وسیع به خصوص در حوزه کسب و کار فعالان (در بازارهای داخلی و خارجی) رو به روست. حضور کمرنگ هنرهای سنتی و صنایع دستی در نمایشگاه های بین المللی، فقدان بسته بندی مناسب، حضور روزافزون محصولات تقلبی بی کیفیت و ارزان خارجی و تصاحب بازار محصولات داخلی توسط آنان، گرانی مواد اولیه صنایع دستی به مرور زمان باعث شده است که تولید صنایع دستی در ایران چندان مقرون به صرفه نباشد و هنرهای اصیل ایرانی در مهد آفرینش خود منسوخ شوند. راه اندازی و ایجاد شهرک های صنایع دستی، حمایت های ویژه از هنرمندان و دستاندرکاران حرفه ای و ایجاد اصناف و تشکل های توانمند از راهکارهایی است که میتواند در رفع این چالش ها موثر واقع شود.

این مطالعه در اندیشکده پیشرفت گردشگری ایران توسط بابک یاوری فر در سال 1403 انجام شده است.