تحلیل راهبردهای رسانه ای جنگ های معاصر در بازنمایی پیروزی

در دنیای امروز نقش رسانه ها در شکل دهی افکار عمومی و ایجاد دیدگاه ها درباره رویدادهای مختلف غیرقابل انکار است. رسانه ها نه تنها اطلاعات را منتقل می کنند، بلکه با انتخاب زاویه دید، زبان و تصاویر خاص، برداشت مخاطبان را هدایت می کنند. این موضوع به ویژه در مواقع بحران و جنگ اهمیت بیشتری پیدا می کند؛ زیرا روایت رسانه ای می تواند تصویر واقعی یا تحریف شده ای از اتفاقات ارائه دهد که بر نگرش ها و تصمیم گیری ها تاثیرگذار است. با گسترده تر شدن شبکه های ارتباطی و جهانی شدن رسانه ها، نحوه پوشش اخبار جنگ تغییر کرده و به جزئی جدایی ناپذیر از استراتژی های جنگی تبدیل شده است.

ضرورت و اهداف پژوهش

تحولات اخیر نشان می دهد که ماهیت جنگ ها دگرگون شده و رسانه ها نقش تعیین کننده ای در شکل دهی برداشت افکار عمومی یافته اند. در گذشته پیروزی در جنگ ها بیشتر براساس موفقیت های نظامی مانند تصرف سرزمین و نابودی تجهیزات سنجیده می شد، اما اکنون روایت رسانه ای به عاملی مهم تبدیل شده است. رسانه ها با انتخاب اطلاعات، نحوه بیان خبر و تصاویر، برداشت های متفاوتی از یک رویداد واحد ارائه می کنند. نمونه واضح این موضوع در پوشش رسانه ای تنش های ایران و اسرائیل در سال ۲۰۲۴ دیده شد. رسانه های غربی حمله ایران را شکست خورده و موفقیت اسرائیل نشان دادند، در حالی که رسانه های ایرانی همان رویداد را نمایش توان بازدارندگی و نفوذ برخی موشک ها معرفی کردند. این تفاوت روایت نشان دهنده قدرت رسانه ها در هدایت ادراک مخاطبان است. گزارش حاضر با بهره گیری از یافته های پژوهشگران حوزه ارتباطات و رسانه، به بررسی مهم ترین تکنیک ها و تاکتیک های رسانه ای در القای پیروزی در جنگ های معاصر می پردازد. در این چارچوب، تکنیک ها به عنوان سازوکارهای شناختی و ادراکی و تاکتیک ها به عنوان روش های عملیاتی و اجرایی در تولید و انتشار پیام های رسانه ای تعریف شده اند.

تکنیک ها و تاکتیک های رسانه ای در القای پیروزی

در جنگ های معاصر رسانه ها با بهره گیری از مجموعه ای از روش های ارتباطی تلاش می کنند تصویری از برتری و پیشروی یک طرف جنگ را در ذهن مخاطبان ایجاد کنند. این روش ها را می توان در دو سطح کلی دسته بندی کرد: نخست «تکنیک ها» که بیشتر به سازوکارهای شناختی و ادراکی مربوط اند و دوم «تاکتیک ها» که به شیوه های عملیاتی در تولید و انتشار پیام های رسانه ای اشاره دارند:

تکنیک های شناختی در القای پیروزی

از جمله این تکنیک ها عبارتند از:

• چارچوب گذاری پیروزی به عنوان یک روند: چارچوب بندی، تکنیکی رسانه ای است که با انتخاب واژگان و زاویه نگاه، برداشت مخاطب از رویدادها را شکل می دهد. در جنگ یک عملیات نظامی می تواند به عنوان «حمله» یا «پاسخ دفاعی» تعریف شود که هر کدام پیام متفاوتی دارند. نمونه آن پوشش حمله ایران به اسرائیل در ۲۰۲۴ است که رسانه های غربی آن را «حمله بی سابقه» و رسانه های ایرانی «پاسخ بازدارنده» خواندند. این روش نه تنها واژه ها بلکه معنای کلی رویدادها را تعیین کرده و ادراک مخاطب را هدایت می کند؛
• لنگرگذاری شناختی (روایت اولیه): لنگرگذاری شناختی تکنیکی است که اولین تصاویر و روایت ها از یک رویداد را به عنوان مرجع ثابت در ذهن مخاطب تثبیت می کند و تفسیرهای بعدی را تحت تاثیر قرار می دهد. رسانه ها در ساعات ابتدایی بحران ها سریع ترین روایت را منتشر می کنند تا برداشت فوری و پایدار از ابتکار عمل، شدت حمله و برتری شکل گیرد. در جنگ رمضان، پخش سریع تصاویر موشک ها، رهگیری ها و نقشه های مسیر، چارچوب اولیه روایت را ایجاد کرد و جهت گیری مخاطب را هدایت نمود؛
• تکنیک استفاده از ترس و هیجان: رسانه ها در پوشش جنگ ها از تصاویر و روایت های احساسی استفاده می کنند که احساساتی مانند ترس، خشم و همدلی را بر می انگیزند. این تصاویر انفجار، تخریب و بحران های انسانی را برجسته کرده و واکنش فوری مخاطب را تحریک می کنند. فعال شدن بخش احساسی مغز باعث تقویت واکنش های هیجانی و کاهش تحلیل منطقی می شود، بنابراین مخاطبان بیشتر روایت های ساده و احساسی را می پذیرند. روایت های انسانی و تصاویر نزدیک از افراد، پیچیدگی جنگ را به داستان های شخصی تبدیل می کند. چینش لحظات تنش و موفقیت ها نیز «ریتم هیجانی» را شکل داده و واکنش های عاطفی را هدایت می کند.

تاکتیک های عملیاتی رسانه ای

رسانه ها علاوه بر تکنیک های شناختی، از تاکتیک های عملیاتی خاصی استفاده می کنند تا روایت مشخصی از جنگ در ذهن مخاطبان شکل گیرد. برخی از این تاکتیک ها عبارتند از:

• تسخیر روایت اولیه: سرعت انتشار خبر در جنگ های معاصر بسیار مهم است، چون رسانه ای که نخستین روایت یک رویداد را منتشر کند، چارچوب ذهنی مخاطب را تعیین می کند. نخستین تصاویر و گزارش ها به عنوان مرجع ذهنی باقی می مانند و اطلاعات بعدی براساس آن تفسیر می شوند. رسانه ها به ویژه در ساعات اولیه بحران ها تلاش می کنند سریع ترین روایت را ارائه دهند، مانند انتشار سریع تصاویر حملات موشکی جنگ اوکراین یا نمایش رهگیری های پدافندی در تنش های ایران و اسرائیل که برداشت اولیه مخاطبان را شکل دادند؛
• استفاده از تصاویر میدانی: تصاویر و ویدئوهای میدانی ابزار موثری در پوشش منازعات نظامی اند چون درک سریع و واکنش هیجانی مخاطب را افزایش می دهند. رسانه ها از تصاویر انفجارها، موشک ها و تخریب برای انتقال مفاهیمی مثل قدرت و تهدید استفاده می کنند؛ مثلا در جنگ اوکراین و تنش های ایران و اسرائیل، تصاویر تانک های منهدم شده و رهگیری موشک ها روایت خبری را شکل دادند. نحوه ارائه بصری مانند قاب بندی و زاویه دوربین، تاثیر زیادی بر تفسیر مخاطب دارد و بخشی از فرایند «قاب بندی» رسانه ای است. فناوری های جدید مثل دوربین های پیشرفته روی پهپادها امکان ثبت تصاویر زنده و دقیق را فراهم کرده اند که هم کاربرد عملیاتی دارند و هم برای تقویت روایت های رسانه ای منتشر می شوند؛
• مونتاژ پیروزی: تاکتیک «مونتاژ پیروزی» به رسانه ها اجازه می دهد با کنار هم گذاشتن موفقیت های پراکنده، تصویری مثبت و پیروزمندانه از جنگ بسازند، حتی اگر شکست های بزرگ وجود داشته باشد. در جنگ رمضان رسانه های دشمن شکست عملیات اصفهان را با تمرکز بر نجات قهرمانانه دو خلبان آمریکایی پنهان کردند. این رسانه ها با برجسته سازی این موفقیت کوچک و جنبه های احساسی، شکست نظامی را کم رنگ کردند و روایت مثبتی از جنگ ارائه دادند. این تاکتیک نمونه ای از مهندسی ادراک مخاطب و مدیریت هوشمندانه اطلاعات در رسانه های جنگی معاصر است.

راهکارهای کلان برای مدیریت هوشمندانه روایت جنگ و مقابله با جنگ شناختی

با توجه به مطالب بیان شده سیاست گذاری کارآمد باید از واکنش های مقطعی و صرفا اطلاع رسانانه عبور کند و به طراحی یک معماری حکمرانی روایت برسد. این معماری باید هم توان رصد و پیش بینی داشته باشد و هم قدرت تولید و توزیع پیام معتبر و به هنگام. در این راستا موارد زیر پیشنهاد می شود:

• ایجاد ساختار ملی رصد و تحلیل جنگ شناختی: این ساختار با بهره گیری از ابزارهای هوشمند، روندهای رسانه ای و عملیات ادراکی علیه ایران را به صورت لحظه ای شناسایی و تحلیل می کند. خروجی آن گزارش های سریع و قابل اتکاست که به تصمیم گیران کمک می کند واکنش درست و به نگام داشته باشند؛
• تقویت مدیریت روایت در سطح ملی: هماهنگی میان نهادهای رسمی و انتشار سریع اطلاعات معتبر، از شکل گیری خلا خبری جلوگیری می کند و مانع تثبیت روایت دشمن می شود. این اقدام امکان ارائه تصویر منسجم، دقیق و اعتمادساز از تحولات را فراهم می سازد؛
• توسعه دیپلماسی رسانه ای: با حضور حرفه ای در رسانه های بین المللی و ارتباط گیری با مراکز پژوهشی معتبر، روایت رسمی ایران می تواند به طور مستقیم در سطح جهانی شنیده شود. این رویکرد از انحصار روایی دشمن می کاهد و ادراک جهانی نسبت به تحولات ایران را بهبود می دهد؛
• ارتقای سواد رسانه ای جامعه: آموزش مهارت های تحلیل محتوا، تشخیص خط مشی های رسانه ای و شناسایی اخبار جعلی، توان شناختی جامعه را در برابر فریب و عملیات روانی افزایش می دهد. این اقدام موجب پایداری ذهنی مخاطبان و کاهش آسیب پذیری ادراکی در بحران ها می شود.

جمع بندی

تحولات جنگ های معاصر نشان داده رسانه ها نقشی کلیدی در شکل دهی برداشت عمومی و القای پیروزی دارند؛ جایی که روایت ها اغلب بر اساس انتخاب واژگان، تصاویر و سرعت انتشار خبر شکل می گیرند. رسانه ها با تکنیک هایی مانند چارچوب بندی، لنگرگذاری شناختی و برانگیختن احساسات، ادراک مخاطب را مهندسی می کنند. همچنین تاکتیک های عملیاتی مانند تسخیر روایت اولیه، استفاده از تصاویر میدانی و مونتاژ پیروزی به تقویت روایت های دلخواه کمک می کنند. برای مدیریت هوشمندانه این جنگ روایت ها، نیاز به معماری حکمرانی روایت است که قابلیت رصد لحظه ای جنگ شناختی، هماهنگی ملی در ارائه اطلاعات معتبر، توسعه دیپلماسی رسانه ای و ارتقای سواد رسانه ای جامعه را داشته باشد. این رویکردها می توانند در مقابله با عملیات روانی دشمن موثر باشند و تصویر واقعی و دقیقی از تحولات ارائه دهند.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی با همکاری حمزه امیری و فریبا میرزایی در سال 1405 انجام شده است.