شناسایی عوامل موثر بر رونق اقتصادی ورزش ایران

امروزه از ورزش به عنوان یک ابزار برای رونق و رشد اقتصادی کشورها استفاده می شوند. به عنوان مثال برگزاری رویدادهای بزرگی چون بازی های المپیک و جام جهانی فوتبال، به دلیل نیاز به ایجاد زیرساخت های متعدد در کشورهای میزبان، می توانند چرخ اقتصاد را به حرکت آورده و تاثیرات شگرفی بر اقتصاد آن کشور تاثیر بگذارند. از همین رو توجه به این مولفه مهم برای برون رفت از مشکلات اقتصادی باید مورد توجه قرار گیرد. مشاهده تجربه کشورهایی همچون روسیه در هنگام جام جهانی 2018 و برزیل در المپیک 2016 و آورده های اقتصادی که ورزش برای آن ها فراهم آورد نشان دهنده نقش ورزش در رونق اقتصادی این کشورها است.

ضرورت و اهداف پژوهش

در تمامی بخش های بزرگ و کوچک کشور باید نسبت به طرح ها و برنامه هایی که هموارکننده مسیر رونق اقتصادی و توسعه تولید خواهند بود، توجه مضاعفی شود. تحولات گوناگون طی چند دهه اخیر، به خصوص در بخش صنعت و فناوری، بر رابطه بین اقتصاد و ورزش تاثیر گذاشته است. امروزه حجم پول در گردش، در بخش صنعت اوقات فراغت به طور عام و در بخش ورزش به طور خاص، ورزش را به یکی از شیوه های کسب درآمد ملی و منطقه ای تبدیل کرده که چشم پوشی از آن امکان پذیر نیست؛ پس بی دلیل نیست که ورزش به عنوان صنعتی پرسود در بسیاری از کشورها مورد توجه واقع شده است و حامیان مالی بسیاری به سوی آن هجوم آورده اند.

این درحالی است که به نظر می رسد سهم ورزش در رونق اقتصادی ایران و کسب وکارها و رشد اشتغال ناچیز بوده و لازم است در راستای ارتقای نقش صنعت ورزش در رونق اقتصادی کشور بازنگری اساسی صورت پذیرد. لذا این پژوهش به دنبال ارائه راهکارهایی در راستای رونق اقتصادی ورزش کشور است. از همین رو پس از بررسی آثار اقتصادی ورزش و شناسایی عوامل موثر بر رونق اقتصادی ورزش ایران، راهکارهایی به منظور رونق اقتصادی در عرصه ورزش ارائه شده است.

آثار اقتصادی ورزش

شاید نتوان به سادگی آثار گسترده ورزش را که به صورت فزاینده ای بر ابعاد مختلف فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جامعه تاثیرگذار است، برشمرد. نقش اقتصادی ورزش را می توان در دو گروه تاثیرات اقتصادی مستقیم و غیرمستقیم تقسیم کرد. در بررسی تاثیرات اقتصادی مستقیم، به ورزش به عنوان تفریح و یا فعالیت جسمانی نگریسته می شود. بدین ترتیب، آثاری همچون تولید کالاها و عرضه خدمات ورزشی، صادرات و واردات، کاهش هزینه های خانوار، ایجاد اماکن و تسهیلات، تبلیغات، پوشش رسانه ای، اشتغال و جذب گردشگر و حامیان مالی را در پی خواهد داشت. آثار اقتصادی غیرمستقیم ورزش نیز سبب ارتقای سلامتی و کاهش هزینه های درمان و به تبع آن، توسعه برنامه های ملی و نیروی کار می شود و در کاهش هزینه های درمانی خانوار و دولت دخالت اساسی دارد. همچنین، این امر موجب کاهش غیبت کارکنان و افزایش عملکرد و بهره وری آن ها می شود.

شناسایی عوامل موثر بر رونق اقتصادی ورزش ایران

جهت شناسایی عوامل موثر بر رونق اقتصادی ورزش ایران، ابتدا اسناد و مطالعات مختلف این حوزه بررسی شد و همچنین از آرای 13 نفر از صاحب نظران، متخصصان و ذینفعان حوزه اقتصاد ورزش که تجربه علمی و اجرایی لازم این حوزه را داشتند به صورت مصاحبه استفاده شد. درنهایت، به وسیله مصاحبه با همین تعداد نفر، اولویت بندی عوامل و زیرمقیاس های هر عامل انجام گرفت. برخی از این عوامل عبارتند از:

توسعه اقتصاد دانش بنیان در ورزش مبتنی بر فناوری و تکنولوژی روز دنیا

یکی از راهکارهای توسعه اقتصاد دانش بنیان در ورزش کشور، حرکت فزاینده به سوی خصوصی سازی ورزش است. در صورت فراهم شدن بستر خصوصی سازی می توان محیطی باز برای تجارت و سرمایه گذاری در ورزش کشور فراهم کرد. همچنین، باید با ایجاد انگیزه های نوآوری و تحقق فناوری در ورزش کشور، زمینه ارتقای اقتصاد دانش بنیان را پایه گذاری کرد. به منظور توسعه اقتصاد دانش بنیان در ورزش کشور ضروری به نظر می رسد که به ارتباط بدنه ورزش با دانشگاه ها و مدارس و رسانه ها توجه شود. همچنین، توجه به آموزش کاربردی فارغ التحصیلان علوم ورزشی در دانشگاه ها، توجه به پارک های فناوری ورزشی و ایجاد قطب های علمی ورزش، اشاعه اقتصاد دانش بنیان در ورزش، می تواند راهکارهای مناسبی برای توسعه اقتصاد دانش بنیان در ورزش محسوب شوند. بنابراین، در کشورهای درحال توسعه نظیر ایران که غالبا ضعف نهادها مشاهده می شود، لازم است بخش مهمی از سیاست های دولت با توجه به الزامات نهادی و با هدف ایجاد یا تقویت نهادهای مورد نیاز تدوین شود، زیرا رشد اقتصادی در بلندمدت علاوه بر توسعه همزمان فناوری ها، نیازمند نهادهای پشتیبان و تنظیم کننده آن هاست.

توجه به محیط قانونی و ساختاری اقتصاد ورزش

نگرانی اصلی تحلیل گران و مدیران سازمان ها، دستگاه ها و شرکت ها شناخت ماهیت تغییرات و اجرای راهبردهایی اثربخش برای برخورد با چالش های نوین است. چالش هایی که راهکارهای سنتی و تجربیات گذشته پاسخگوی آن ها نیست. یکی از چالش هایی که مدیران با آن رو به رو هستند رخدادهای محیطی است؛ محیطی که شامل متغیرهای اقتصادی، سیاسی و فناورانه و اجتماعی بوده و بر عملکرد شرکت ها و سازمان ها تاثیر گذاشته است. لذا مدیران باید به تجزیه و تحلیل و ارزیابی نظام مند و مستمر آن پرداخته و اطلاعات به دست آمده را به جای خود مورد استفاده قرار دهند.

امروزه مدیران برای برخورداری اثربخشی با اینگونه چالش ها که بر توانایی سازمان هایشان برای کسب سود و توسعه فعالیت ها تاثیر می گذارد، فرایند مدیریت راهبردی را مورد توجه قرار داده اند. مدیران از طریق مدیریت راهبردی می توانند به محیط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی سازمان خود توجه بیشتری کنند و با شناسایی نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت ها و تهدیدات پیشروی سازمان، برنامه های صحیحی برای آن در نظر گیرند.

در راستای توسعه مدیریت راهبردی و نیز توجه به محیط قانونی و اقتصادی ورزش کشور، بایستی مدیران ورزشی به بودجه ورزش کشور، بدنه ورزش و ارتباط با خیرین و واقفین و درآمدزایی از وقوفات و بخشش ها در جهت تصمیم گیری های صحیح مدیریتی توجه کنند. ازجمله عواملی که در محیط ساختاری و اقتصادی ورزش کشور باید مورد توجه قرار گیرد می توان به ارتقای ساختاری اقتصاد ورزش، ایجاد قوانین حمایتی برای توسعه اقتصادی ورزش و حق پخش تلویزیونی مسابقات اشاره کرد.

توجه به اسپانسرینگ (حامی مالی) و حمایت از محصولات ورزشی داخلی

یکی از متداول ترین راه های کسب درآمد و پوشش دهی هزینه ها توسط باشگاه های ورزشی، کسب حامی و اسپانسرهای مالی است. باشگاه ها با جذب حامی مالی، موقعیت های تبلیغاتی به وجود آمده توسط خود را به شرکت ها و تاجران بزرگ ارائه می دهند و در عوض منبعی برای پوشش هزینه های خود فراهم می سازند. یک باشگاه ورزشی می تواند به تعداد دلخواه، حامی و اسپانسر جذب کند، اما معمولا باشگاه ها فقط یک حامی اصلی و چند حامی جزء دارند. برای مثال باشگاه بزرگی مانند بایرن مونیخ آلمان دارای یک حامی اصلی (شرکت مخابرات آلمان) و دو حامی به اصطلاح تجهیزاتی (شرکت آدیداس و نایک) و 17 حامی دیگر است.

نکته ای که در این بین باید بدان توجه شود، توجه به اسپانسرینگ و حمایت از محصولات ورزشی داخلی است. با این کار اولا شرکت ها و تولید کنندگان محصولات ورزشی داخلی می توانند چرخ اقتصادی خود را بچرخانند و از این طریق حتی می توانند میزان اشتغال زایی را افزایش دهند. ثانیا اسپانسرینگ شرکت های داخلی می تواند زمینه معروفیت و نیز فروش بیشتر محصولات داخلی را فراهم آورد که این موضوع نیز بر اقتصاد کشور تاثیرات مثبتی خواهد داشت. بدین منظور، باید سازمان های ورزشی به ویژه باشگاه های ورزشی فرصت های خلاقانه و نوآورانه در ورزش را ایجاد نموده و به رشد برندهای ورزشی داخلی کمک نمایند.

پیشنهادهایی به منظور رونق اقتصادی در عرصه ورزش

مجموعه راهکارهای سیاستی و عملیاتی در راستای رونق اقتصادی در عرصه ورزش به شرح زیر پیشنهاد می شود:

• ایجاد تنوع مالی و استفاده از ابزارهای نوین تامین مالی ورزشی مانند راه اندازی آکادمی باشگاه ها، حق پخش رسانه ای، فروش بازیکن، درآمدهای روز مسابقه و …؛
• ایجاد سهمی از تسهیلات مالی منابع ورودی به صندوق توسعه ملی موضوع ماده (52) قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت برای طرح های بخش تولیدی و خدماتی ورزش کشور؛
• مکلف شدن فدراسیون ها و هیئت ها و باشگاه های ورزشی به خرید اقلام و کالاهای ورزشی داخلی؛
• ایجاد بستر مناسب برای استقرار تولیدکنندگان ورزشی در مجموعه های بزرگ ورزشی کشور جهت تسهیل گری در توزیع و مصرف کالاها، اقلام و محصولات تولید داخل.

جمع بندی

در بسیاری از کشورها ورزش به عنوان صنعتی پرسود مورد توجه واقع شده است و حامیان مالی بسیاری به سوی آن هجوم آورده اند. این درحالی است که به نظر می رسد سهم ورزش در رونق اقتصادی ایران و کسب وکارها و رشد اشتغال ناچیز است. لذا این پژوهش به دنبال ارائه راهکارهایی در راستای رونق اقتصادی ورزش کشور بود. به این منظور عوامل موثر بر رونق اقتصادی ورزش ایران شناسایی شدند که برخی از آن ها عبارتند از: توسعه اقتصاد دانش بنیان در ورزش مبتنی بر فناوری و تکنولوژی روز دنیا، توجه به محیط قانونی و ساختاری اقتصاد ورزش و توجه به اسپانسرینگ (حامی مالی) و حمایت از محصولات ورزشی داخلی. همچنین راهکارهای سیاستی و عملیاتی در راستای رونق اقتصادی در عرصه ورزش پیشنهاد شد که ایجاد تنوع مالی و استفاده از ابزارهای نوین تامین مالی، از آن جمله بود.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی با همکاری مهدی مرادی و لیلا صوفی زاده در سال 1401 انجام شده است.