بهبود فرایند برنامه ریزی بازسازی در مناطق آسیب دیده از مخاطرات طبیعی
آسیب شناسی تجارب بازسازی پس از سوانح طبیعی در ایران و ارائه راهبردهای سیاستی برای تسریع بازیابی و بهبود فرایند بازسازی
بازسازی و بازتوانی پس از سوانح طبیعی یکی از ارکان چهارگانه و تعیین کننده در چرخه مدیریت بحران است که نقشی حیاتی در کاهش آسیب پذیری و ارتقای تاب آوری جوامع ایفا می کند. موقعیت جغرافیایی و شرایط اقلیمی ایران موجب شده است که کشور همواره در معرض طیف گسترده ای از مخاطرات طبیعی همچون زلزله، سیل، زمین لغزش و خشکسالی قرار داشته باشد. تجربه های تاریخی حوادث بزرگ در کشور نشان می دهد که بخش عمده ای از خسارات اقتصادی و اجتماعی نه صرفا از خود پدیده طبیعی، بلکه از ناکارآمدی ها و ضعف های ساختاری در فرایند برنامه ریزی بازسازی و بازیابی نشات می گیرد.
ضرورت و اهداف پژوهش
بررسی سوابق مطالعاتی و عملکردی در حوزه مدیریت بحران کشور نشان می دهد که با وجود تدوین قوانین متعدد و آیین نامه های مدرن مهندسی، همچنان شکاف عمیقی میان استانداردهای مدون و اجرای واقعی و مستمر آن ها در میدان عمل وجود دارد. همچنین، تمرکز عمده سیاست گذاری ها در دهه های گذشته بر ابعاد تقنینی یا واکنش های مقطعی و فیزیکی پس از وقوع حوادث بوده و خلا جدی در ارزیابی جامع عملکرد دستگاه ها، آسیب شناسی روندهای اجرایی بازسازی و ادغام ابعاد غیرفیزیکی بازیابی احساس می شود. از سوی دیگر، طولانی شدن زمان بازسازی و فرسایشی شدن اسکان موقت، هزینه های سنگین اقتصادی و فرسایش سرمایه اجتماعی را بر کشور تحمیل کرده است. از این رو، هدف اصلی این پژوهش تدوین مجموعه ای از راهبردهای سیاستی و اجرایی برای تسریع فرایند بازسازی، کاهش موانع بوروکراتیک و ارتقای تاب آوری جوامع آسیب دیده در برابر مخاطرات آتی است.
آسیب شناسی ناکارآمدی ها در فرایندهای بازسازی گذشته
واکاوی تجربیات بازسازی در حوادثی همچون بم (۱۳۸۲)، ورزقان (۱۳۹۱) و ازگله و سرپل ذهاب (۱۳۹۶) مجموعه ای از موانع ساختاری و مدیریتی را آشکار می سازد که مانع از دستیابی به بازیابی سریع و پایدار شده اند:
- تنگناهای بوروکراتیک و ریسک گریزی مدیران: اعمال قوانین سخت گیرانه تدارکات و مناقصات مربوط به شرایط عادی در وضعیت بحرانی، ترس مدیران از نهادهای نظارتی و حسابرسی های آتی، و فرآیندهای پیچیده صدور مجوزها و استعلام ها میان سازمان های مختلف، موجب توقف ماه ها و سال ها در پروژه ها و معطل ماندن تجهیزات و کمک های حیاتی در مبادی گمرکی می شود.
- ناکارآمدی در مدیریت اسکان موقت و دائم: تاخیر در جمع آوری آوار و تعیین تکلیف حقوق مالکیت زمین ها، همراه با تحمیل استانداردهای پیچیده برای واحدهای انتقالی، باعث می شود منابع محدود صرف تعداد کمی واحد موقت شود و این سرپناه ها عملا به مسکن دائم برای سال های طولانی تبدیل شوند. علاوه بر این، تمرکز بودجه ها بر پروژه های شاخص در مراکز شهری و غفلت از مناطق روستایی و حاشیه ای، نابرابری در بازیابی را تشدید می کند.
- عدم شفافیت و بروز فساد: نبود فهرست دقیق و شفاف از ذی نفعان موجب توزیع ناعادلانه کمک ها، دریافت چندباره تسهیلات توسط برخی افراد و محرومیت آسیب پذیرترین گروه ها می شود. همچنین واگذاری قراردادهای ساختمانی به پیمانکاران فاقد صلاحیت به جای رقابت شفاف، به افت کیفیت ساخت وساز و بازتولید آسیب پذیری می انجامد.
- تحمیل الگوهای یکسان و نادیده گرفتن سرمایه اجتماعی: اصرار نهادهای متمرکز بر جایگزینی بافت سنتی روستاها با بلوک های آپارتمانی بتنی بدون توجه به اقلیم، فرهنگ، حریم خصوصی و معیشت مبتنی بر کشاورزی و دامپروری ساکنان، به عدم پذیرش اجتماعی و تغییرات غیراصولی در سازه ها منجر می شود. تجربه ناموفق پروژه «دهکده امید» در سرپل ذهاب نمونه ای از شکست طرح هایی است که بدون ارتباط مستقیم با مردم بومی و هماهنگی کامل با نهادهای رسمی پیش برده می شوند. در مقابل، نادیده گرفتن داوطلبان مردمی و سازمان های مردم نهاد، موجب اتلاف سرمایه های انسانی و کاهش اعتماد عمومی می شود.
رویکرد مرحله ای و راهبردهای اجرایی برای تسریع و ارتقای بازسازی
برای گذار از مدیریت واکنشی به بازسازی کارآمد و «ساخت بهتر از قبل»، فرایند بازیابی باید به صورت یکپارچه و در سه مرحله زمانی به هم پیوسته طراحی و اجرا شود:
- مرحله واکنش فوری (روزها و هفته های اول): تمرکز اصلی بر نجات جان انسان ها، تثبیت شرایط اضطراری، آواربرداری سریع با استفاده از ماشین آلات سنگین، حفاظت از میراث فرهنگی و اماکن مقدس، ارائه کمک های اولیه متناسب با فرهنگ بومی و برپایی سرپناه اضطراری امن است. در این مرحله، توزیع کیت های پناهگاه به خانوارها برای ساخت سرپناه در ملک شخصی خود بر ایجاد اردوگاه های متمرکز (به دلیل مسائل بهداشتی و امنیتی) اولویت دارد. همچنین اجرای طرح های «وجه نقد در برابر کار» برای پاک سازی آوار، به احیای سریع معیشت محلی کمک می کند.
- مرحله بازیابی کوتاه مدت (چند ماه اول): هدف این فاز گذار از امداد به بازسازی و احیای کارکردهای اساسی جامعه است. انتقال ساکنان از چادرها به اسکان موقت بادوام (با قابلیت ارتقا به بخش دائمی خانه در آینده)، بازگشایی سریع مدارس و مراکز درمانی برای بازگرداندن حس عادی سازی زندگی به کودکان و خانواده ها، ارائه حمایت های روانی-اجتماعی، دیجیتالی کردن اسناد مالکیت برای جلوگیری از اختلافات حقوقی و حمایت مالی از بنگاه های کوچک و متوسط و کشاورزان از محورهای کلیدی این مرحله است.
- مرحله بازسازی میان مدت تا بلندمدت (شش ماه تا چند سال): در این مرحله، ساخت مسکن دائمی مقاوم با رعایت کامل آیین نامه های لرزه ای و مکان یابی ایمن، بازسازی زیرساخت های حیاتی (حمل ونقل و انرژی) با استانداردهای بالاتر، گنجاندن هویت معماری بومی در طراحی شهری، تنوع بخشی به اقتصاد منطقه و توسعه ابزارهای مالی نوین مانند بیمه های خرد و اوراق قرضه فاجعه برای مدیریت ریسک های آینده در دستور کار قرار می گیرد.
پیشران های کلیدی سرعت و کارایی در برنامه بازسازی
تحقق اهداف این سه مرحله مستلزم به کارگیری مجموعه ای از راهکارهای نهادی، فنی و مالی پیش از وقوع حادثه و در حین اجرای بازسازی است:
- سرمایه گذاری در آمادگی پیش از فاجعه: مهم ترین عامل تسریع بازسازی، اقدامات پیشینی شامل تهیه نقشه های دقیق پهنه بندی خطر و کاربری اراضی، ایجاد بانک داده های رایگان از نقشه های معماری و مهندسی مقاوم متناسب با اقلیم های مختلف، تجهیز انبارهای تدارکاتی منطقه ای و آموزش مستمر سازندگان محلی و مدیران است.
- تمرکززدایی و ایجاد نهاد حاکم واحد: تفویض اختیارات تصمیم گیری و مالی به استانداران و کمیته های محلی، ساده سازی موقت مقررات تدارکات و صدور مجوزها با حفظ پاسخ گویی، و تعیین یک نهاد حاکم واحد برای هماهنگی میان دستگاه های دولتی، سازمان های مردم نهاد و کمک های بین المللی با گزارش دهی شفاف به عموم ضروری است.
- بهره گیری از فناوری های نوین ساخت و مدیریت داده: استفاده از روش های ساخت وساز صنعتی، مدولار و پیش ساخته (مانند قاب های فولادی سبک) که زمان ساخت را به شدت کاهش داده و نیاز به نیروی کار متخصص در محل را کم می کند، سرعت بازسازی را متحول می سازد. همچنین استفاده از پهپادها و سامانه های اطلاعات جغرافیایی (GIS) برای ارزیابی لحظه ای خسارات و دسته بندی ساختمان ها، و به کارگیری فناوری های پرداخت همراه برای انتقال سریع و شفاف کمک های نقدی به آسیب دیدگان، کارایی اجرایی را به حداکثر می رساند.
- بازسازی مالک محور و توانمندسازی مالی: جایگزینی رویکرد پیمانکارمحور متمرکز با الگوی بازسازی مالک محور، از طریق پرداخت مستقیم کمک های بلاعوض و تسهیلات کم بهره (متناسب با نرخ تورم) به خانوارها و استقرار دفاتر پشتیبانی فنی و نظارت رایگان در مناطق آسیب دیده، ضمن تقویت اشتغال محلی و زنجیره تامین بومی، کیفیت و سرعت ساخت را تضمین می کند.
جمع بندی
تجربه های متعدد ایران در مواجهه با زمین لرزه ها و سیلاب های ویرانگر نشان می دهد که بازسازی پس از سانحه فرایندی چندبعدی است که موفقیت آن تنها با ساخت و ساز فیزیکی حاصل نمی شود، بلکه در گرو پیوند هم زمان سرعت اجرایی، پایداری فنی، عدالت مالی و احیای سرمایه اجتماعی است. با وجود شکل گیری ساختارهای قانونی و نهادی مدیریت بحران در کشور، تداوم شکاف میان ضوابط مهندسی و اجرای واقعی، بوروکراسی های دست وپاگیر، ناهماهنگی بین دستگاهی و نادیده گرفتن ویژگی های فرهنگی و اقتصادی جوامع محلی، همچنان روند بازیابی را با کندی و فرسایش مواجه می سازد. برون رفت از این چرخه آسیب پذیری نیازمند تغییر پارادایم از واکنش های مقطعی پس از حادثه به سرمایه گذاری پیشگیرانه و آمادگی پیش از بحران است. سریع ترین و پایدارترین مسیر برای بازسازی جامع و «ساخت بهتر از قبل»، اعتمادسازی، شفافیت در تخصیص منابع و توانمندسازی جوامع محلی به عنوان بازیگران اصلی بهبودی خویش است؛ به گونه ای که دولت، نهادهای عمومی و شرکای بین المللی نه در جایگاه تصمیم گیرنده تحمیلی، بلکه در نقش تسهیل گر و پشتیبان فنی و مالی عمل کنند تا هر فاجعه به نقطه شروعی برای شکل گیری جوامعی مقاوم تر و منسجم تر تبدیل شود.
این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط مهدی زارع و مهسا پایاب در سال ۱۴۰۴ انجام شده است.




