طرحی پژوهشی- سیاستی در مسیر بهبود وضعیت زیست بوم صنایع فرهنگی و خلاق کشور

صنایع فرهنگی و خلاق (Cultural and Creative Industries) به عنوان یکی از صنایع پرسود فرهنگی و اقتصادی، سهم ویژه ای در رونق تولید ملی، ثروت آفرینی و اشتغال زایی هر کشور ایفا می کنند. این صنایع از یک سو، زاییده تراوشات فکری و خلاقیت انسان و حامل ارزش های مهم فرهنگی بوده و از سوی دیگر دارای بهای اقتصادی نیز هستند. برخورداری صنایع خلاق از ماهیت نرم و فرهنگی و قابلیت اقتصادی، موقعیت ویژه ای به آن می بخشد، به گونه ای که یکی از عرصه های مهم تحقق و پویایی توسعه پایدار، محسوب می شود. بر اساس آخرین آمار از مؤسسه یونسکو، حجم بازار صنایع خلاق از تولید ناخالص جهانی به میزان 3.1 درصد است و 6.2 درصد از کل اشتغال را تشکیل می دهد.

ضرورت و اهداف پژوهش

رشد پرشتاب تولید، توزیع و مصرف کالاها و محصولات خلاق که به ویژه به واسطه پیشرفت فناوری و گسترش نوآوری حاصل شده است، اهمیت و پیچیدگی اثربخشی بر سبک زندگی مردم یا حتی تغییر آن را دوچندان کرده است. به ویژه آنکه این صنایع، اساسا ماهیت فرامرزی داشته و بنا بر همان قاعده سرعت چشمگیر فناوری به ابعاد گستره ای از زندگی مردم ورود پیدا کرده است. امروزه ارتقای تاب آوری ملی به معنای پایداری جامعه در عرصه های مختلف در مقابل مخاطرات موقت یا دائم به یکی از دغدغه های اصلی نظام های حکمرانی مبدل شده است. شواهد نشان می دهد با اتکا به ظرفیت صنایع فرهنگی و خلاق می توان پایدارسازی جامعه را به موجب استفاده بهینه از دانش، مهارت و خلاقیت انسان و جذب تخصص های نوین در واکنش به نیازهای فوری، بهبود بخشید و موجبات بازگشت به شرایط طبیعی را فراهم کرد.

از سوی دیگر صنایع فرهنگی و خلاق به دلیل بهره مندی از توان افزون صادرات کالا و خدمات فرهنگی، به عنوان عنصر محرک برای رقابت در بازار جهانی شناخته می شوند. این مهم می تواند سکوی پرتابی برای تقویت فرآیند تولید و کیفیت محصولات فرهنگی جهت ادغام در اقتصاد جهانی باشد. در مجموع باید گفت توجه به صنایع فرهنگی و خلاق در سیاست گذاری های دولت ها می تواند نقش پررنگی در پیشرفت و افزایش ثروت ملی، توسعه فرهنگی، ارتقای تاب آوری ملی و افزایش ظرفیت رقابت پذیری بین المللی ایفا کند. این مطالعه به طور کلی بر آن است تا با ارائه دانش و تجربیات موجود به بررسی وضعیت انواعی از صنایع فرهنگی وخلاق بپردازد تا بدین طریق بتوان نقشه راهی برای ارتقای تاب آوری ملی و توسعه رقابت پذیری بین المللی ترسیم کرد.

دامنه مطالعاتی پژوهش

گونه شناسی صنایع فرهنگی و خلاق از ابتدای شکل گیری و بسط این مفهوم، وابسته به ساختارهای جوامع، متکثر بوده و در عین حال از اشتراکاتی نیز برخوردار است. ملاحظات شناختی نسبت به دسته بندی صنایع خلاق، همواره سیر تکوینی خود را طی می کند اما در یک تقسیم بندی می توان صنایع فرهنگی و خلاق را در اشاره به صنایعی چون صنایع دستی، معماری، هنرهای تجسمی، نوشت افزار، موسیقی، گردشگری، کمیک استریپ (پی نمایی) و طراحی صنعتی تقسیم بندی کرد که این هشت گونه در این پروژه مطمح نظر قرار گرفته و در قالب مجلداتی منتشر شده است.

پیرو دسته بندی فوق، هر گزارش به صورت جداگانه و ناظر بر یکی از انواع صنایع فرهنگی و خلاق اما در یک مسیر و پیوستار منظم و مشخص ساخته و پرداخته شد. توصیف ادبیات موضوع، تشریح دقیق وضعیت صنعت از طریق بررسی سیمای اقتصادی، شناسایی بازیگران اصلی، شرکت های دانش بنیان و خلاق، استارت آپ ها، نهادها و ذینفعان داخلی و مطالعه و بررسی روندهای پیشاروی صنعت به عنوان یکی از اهداف اصلی هر گزارش مدنظر قرار گرفت. نکته آنکه در عمده مراحل نگارش گزارش، مرور تجربیات جهانی (با اتکای ویژه در بخش سیمای اقتصادی) و بررسی موقعیت ایران در عرصه بین المللی در نظر گرفته شد.

روش انجام پژوهش و استخراج نتایج

یکی از نقاط اتکای هر گزارش، احصای مهم ترین چالش های صنعت، مبتنی بر هفت بخش نظام نوآوری (آموزش و پژوهش، مخاطب و مصرف، بازار و فروش، تولید و اشتغال، نظارت و ارزیابی، تامین مالی، ترویج و گفتمان سازی) است که به موازات آن راهبردهای سیاستی، مبتنی بر هفت بخش فوق ارائه شد. به منظور نائل آمدن به اهداف این دو فصل محوری، از یک طرف مانند سایر بخش های گزارش، مطالعه کیفی و انجام روش اسنادی (استفاده از اطلاعات و مدارک موجود کتابخانه ای شامل جستجوی اینترنتی منابع علمی و پایگاه های داده) مدنظر قرار گرفت و از طرف دیگر مصاحبه های نیمه ساخت یافته (در مجموع 56 مصاحبه) با فعالین هر صنعت (صاحب نظران و پژوهشگران، مسئولین دولتی، فعالین بخش خصوصی، اصناف و…) انجام شد و اطلاعات حاصل از منابع و داده های میدان پژوهش در یک فرآیند رفت و برگشتی قوام یافتند.

مهم ترین چالش های صنعت و راهکارهای متناظر با هریک، به طریقی دیگر، به گونه ای نظام مند با رویکردی آینده نگر و در سطوح بالاتری از تحلیل در قالب جدول SWOT گنجانده شدند. بخش نهایی گزارش بررسی وضعیت هر صنعت به ایجاد تناسب بین نقش و کارکرد ستاد توسعه فناوری های نرم و صنایع خلاق ذیل معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری در رفع چالش های این صنعت و توسعه درون زا و برون زای آن اختصاص یافت و تلاش پژوهشگران، عرضه راهبردهای عملگرایانه به ستاد در موضوع مطروحه بوده است. باید اشاره داشت، این فرآیند به واسطه ارتباط مکرر با ستاد توسعه فناوری های نرم و صنایع خلاق و ارائه گام به گام پروژه و دریافت نظرات مسئولین آن مجموعه، صورت پذیرفت.

این مطالعه در اندیشکده حکمرانی فرهنگ و صنایع خلاق (حرف) با مدیریت زهرا اکبری نظارت علمی محمدعلی امینی و همکاری امیر یاربیگی درویشوند، شبنم لشگری، حسین صادقیان و سارا محمدزاده با حمایت صندوق پژوهش و فناوری صنایع خلاق در سال ۱۴۰۲ انجام شده است.