پیوست فرهنگی مسکن

صورت مطلوب یک سیاست یا طرح عمرانی این است که علاوه بر توجه به همه وجوه فنی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آن؛ وجه فرهنگی، محور هر سیاست و طراحی قرار گیرد. در نبود یک سیاست و طرح فرهنگ محور، و اغلب بی توجهی کامل به وجوه فرهنگی و اجتماعی، ارزیابی تاثیرات اجتماعی و فرهنگی و تهیه پیوست های اجتماعی و فرهنگی ضرورت یافته است. باوجود اهمیت ابعاد اجتماعی و فرهنگی مسکن، فقدان نظام نامه ها و راهنمای پیوست نگاری در این حوزه احساس می شود. در این پژوهش سعی شده علاوه بر این که یک نظام نامه اختصاصی برای پیوست نگاری پروژه های مسکن سازی دولتی فراهم شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

در طراحی و برنامه ریزی پروژه های مسکن معمولا تنها به وجوه فنی، عمرانی و اقتصادی آن ها توجه می شود و تاثیرات اجتماعی و فرهنگی این اقدامات مغفول می ماند؛ درحالی که صورت مطلوب سیاست گذاری و طراحی یک اقدام عمرانی، این است که به تمام وجوه فنی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و… توجه کافی صورت گرفته باشد. ازاین رو ارزیابی تاثیرات اجتماعی و فرهنگی باهدف پیش بینی و کاستن از اثرات منفی اقدامات در بستر جامعه و همچنین تشدید و تقویت اثرات مفید و مثبت آن ها، مرحله ای مهم از طراحی یک سیاست است. پیوست فرهنگی را می توان خروجی ارزیابی تاثیرات اجتماعی و فرهنگی دانست؛ بااین حال هنوز اجماع فراگیری بر چیستی و چگونگی پیوست فرهنگی صورت نگرفته است.

خلا نظری و فقدان توافق بر چیستی و چگونگی پیوست فرهنگی، زمانی که به حوزه های تخصصی مراجعه می شود، بیشتر به چشم می خورد. چنان که نه تنها نظام نامه ها و راهنماهای پیوست نگاری در حوزه معماری و شهرسازی بخصوص مسکن وجود ندارد، بلکه تعداد اندکی نمونه از چنین مطالعاتی انجام گرفته است. ازاین رو، این نوشتار باهدف پیوست نگاری حوزه مسکن تدوین شده است. در این سند سعی شده تا با بررسی سیمای فرهنگی اجتماعی ایران و مسئله مسکن و اقدامات عمدتا عمرانی دولت در زمینه تامین مسکن حمایتی و آثار آن ها به ارائه راهکارهای بهبود مبتنی بر گزینه های جاری پرداخته شود. یکی از اهداف این پیوست فرهنگی فراهم کردن مقدمات پیوست نگاری فرهنگی برای پروژه های مشخص مسکن سازی دولتی است.

تحلیل و گونه شناسی اقدامات کشور در زمینه تامین مسکن حمایتی

برای شناخت اثرات اجتماعی و فرهنگی یک سیاست یا اقدام لازم است، وجوه فنی، اقتصادی، سازمان اجرا و سایر مولفه های آن شناسایی و به صورت دقیق بررسی شوند. در این مطالعه ابعاد مختلف حقوقی، فنی، گونه شناسی ساختمانی، ویژگی های معماری و شهری پروژه های حمایتی دولت های مختلف موردمطالعه و اقدامات در چهار گونه دسته بندی شدند. این چهار گونه شامل اقدامات اساسی دولت های پیشین و گونه های مطرح در وزارت خانه بود که هر کدام از منظر گونه ساختمانی، شبکه معابر و شهرسازی، تمهیدات حقوقی و مالکیتی، تامین زمین و منابع مالی و اقتصادی و… با یکدیگر تفاوت دارند. طبیعی است هر کدام تاثیرات اجتماعی و فرهنگی خاص خود را خواهد داشت.

سیمای فرهنگی اجتماعی ایران در نسبت با مسکن

در مطالعات اتاف اغلب یک پروژه مشخص در یک بستر اجتماعی موجود موردمطالعه قرار می گیرد. ازآنجایی که این مطالعه باهدف فراهم کردن مقدمات و نظام نامه ای برای این مطالعات موضوعی، موردی نگارش شده در این مرحله نیز به گونه شناسی و معرفی کلان ابعادی پرداخته شده است که باید موردبررسی قرار گیرد. بااین وجود محتوای این بخش خود به تنهایی می تواند بصیرت هایی مناسبی در مورد جامعه ایرانی در نسبت با شهر و مسکن ارائه دهد. برخی از شواهد و داده های آماری از سبک زندگی ایرانیان در نسبت شهر و مسکن را می توان چنین برشمرد:

1. اغلب خانوارهای ایرانی (49.5 درصد) تمایل به داشتن دو فرزند و 19.4 درصد تمایل به داشتن سه فرزند دارند. در مرتبه بعد، تمایل به داشتن چهار فرزند با 14 درصد قرار دارد. این نشان میدهد مسکن باید پاسخگوی این تمایل به فرزند آوری باشد. چه از نظر تامین مساحت مطلوب چه از جهات عایق بندی، سازمان فضایی، تعداد اتاق خواب و سایر خدمات شهری مرتبط با فرزندان
2. آمار طلاق، بالارفتن سن ازدواج و نرخ تجرد قطعی همگی نشان دهنده ظهور گونه های جدیدی از سکونت است که باید ضمن کاهش آسیب ها در برنامه های حمایتی دولت به رسمیت شناخته شوند.
3. اکثر ایرانیان در منازل 120 متری و بیش تر زندگی می کنند (38.8 درصد)،همچنین 23.3 درصد مردم در منازل 100 تا 120 متری زندگی میکنند. وسعت مسکن چه به لحاظ تامین حداقل نیازهای سکونت و چه به لحاظ فرهنگی، دینی مطلوب ایرانیان است. بااین وجود بالارفتن قیمت مسکن و اجاره بها بازار را به سمت مسکن کوچک متراژ و سن بالا برده است.
4. هرچند عمده اقدامات دولت ها برای تامین مسکن حمایتی به صورت بلندمرتبه بوده؛ اما اکثریت قاطع ایرانیان (87 درصد) زندگی در خانه ویلایی را به زندگی در آپارتمان ترجیح می دهند. اکثریت قاطع ایرانیان (63 درصد) اصلا مایل نیستند در مجتمع های مسکونی زندگی کنند. پس از آن، بیش ترین فراوانی مربوط به پاسخگویانی است که تمایل آن ها به زندگی در مجتمع های مسکونی خیلی کم است (13.3 درصد).
5. برای پایین گان و هم محله ای ها در حد متوسطی است (25.7 درصد). پس از آن بیش ترین فراوانی مربوط به پاسخگویانآوردن سهم زمین از قیمت تمام شده مسکن، اغلب اقدامات دولت ها به تامین مسکن در شهرهای جدید معطوف شده است. درحالی که اغلب ایرانیان اصلا مایل نیستند محله خود را ترک کنند. ارتباط اغلب ایرانیان با همسایی است که ارتباط خود با همسایگان و هم محله ای ها را زیاد اعلام کرده اند.
6. مهم ترین تفریح ایرانیان، رفتن به مهمانی، گردش در پاساژها و مراکز خرید، رفتن به پارک هاست. اغلب ایرانیان (33 درصد) خیلی زیاد و زیاد با فامیل رفت وآمد دارند. رفت وآمد 33 درصد ایرانیان با فامیل متوسط و 34 درصد کم و خیلی کم است. و مهم تر از همه اغلب ایرانیان در ماه 3 تا 5 مرتبه مهمان دارند (28.1 درصد). پس از آن بیش ترین فراوانی مربوط به پاسخگویانی است که ماهیانه 2 مرتبه (21.4 درصد) و یک مرتبه (18.4 درصد) مهمان دارند. اکثریت قاطع ایرانیان در منزل شخصی از مهمانان خود پذیرایی می کنند. خانه باید به این نیازها و سبک زندگی پاسخگو باشد.
7. سازمان اجتماعی ایرانیان متکی و بر محور خانواده است. اغلب ایرانیان (40.5 درصد) صمیمیت میان اعضای خانواده را زیاد و 33.5 درصد، خیلی زیاد ارزیابی کرده اند. 50.9 درصد ایرانیان تعداد مطلوب فرزند برای یک خانواده (یک زن و شوهر) را دو فرزند بیان کرده اند. 19.9 درصد، سه فرزند و 14.1 درصد نیز چهار فرزند را مطلوب می دانند. 51 درصد ایرانیان، تمایل دارند در آینده صاحب فرزند شوند و 24 درصد قصدی برای فرزنددار شدن در آینده ندارند. نتایج نشان می دهد که 77.5 درصد پاسخگویان مخالف و کاملا مخالف بودند که وظیفه زنها خانه داری است و نباید بیرون از خانه کار کنند. بااین وجود اغلب ایرانیان با اهمیت خانه دار بودن زن برای حفظ کانون خانواده موافق هستند.

این ها برخی از مهم ترین یافته های بخش دوم این مطالعه هستند که به صورت خلاصه ذکر شد.

ارزیابی تاثیرات اجتماعی و فرهنگی اقدامات حمایتی دولت در مسکن

در این فصل به کمک نظام شاخص های طرح شده در فصل قبل، 4 گونه اقدام غالب دولت در حوزه مسکن تحلیل و پیامدهای مثبت و منفی آن ها در ابعاد مختلف اجتماعی و فرهنگی ارزیابی شده است.

ساختمان های بلندمرتبه در شهرهای جدید

برخی از مهم ترین اثرات این ساختمان ها عبارتند از: تراکم جمعیتی بالا، بی هویتی و کیفیت پایین نما و فضاهای باز میانی رها شده و عدم امنیت؛

ساختمان های میان مرتبه در بافت فرسوده

برخی از اثرات این ساختمان ها عبارتند از: به هم خوردن انسجام اجتماعی با ورود افراد جدید به محله و افزایش ترافیک و تراکم ناشی از مشوق ها؛

ساختمان های کوتاه مرتبه در اراضی الحاقی به شهر

برخی از اثرات این ساختمان ها عبارتند از: تراکم پایین جمعیتی و کسالت اجتماعی، عدم امنیت ناشی از خلوت بودن محله و کاهش دسترسی به خدمات شهری؛

خانه باغ های مولد در سکونتگاه های کوچک جدید

برخی از اثرات این ساختمان ها عبارتند از: کاهش شدید دسترسی به خدمات شهری، تراکم پایین اجتماعی و کسالت اجتماعی و مشکلات تامین آب و اثرات محیط زیستی.

کاربست: ارائه راهکارها

راهکارها در چند سطح طرح شده اند:

مفهوم پردازی حداکثری مسکن

1. مسکن دولتی به عنوان شتاب دهنده اجتماعی، فرهنگی
2. مسکن به عنوان هسته مولد اقتصادی کشور
3. مسکن به عنوان ابزار بازآفرینی بافت های فرسوده
4. مسکن به عنوان پیشران اقتصادی کشور و ابزار افزایش درآمد سرانه دهک های هدف (ساخت مسکن با مردم برای مردم)

مهندسی فرهنگی با ابزارهای کالبدی

1. مهندسی الگوهای خرید و فراغت با طراحی نظام سرانه و توزیع
2. مهندسی سبک زندگی با طراحی نظام تراکم و توده گذاری
3. مهندسی ساختار اجتماعی سکونتگاه با الگوی تخصیص واحدها به متقاضیان
4. مهندسی روابط همسایگی با ساختار چیدمان واحدها

کارویژه های احیای سکونتگاه های جمعی

1. توجه به کودکان برای جلب ساکنین به فضاهای جمعی و شکل گیری اولین تعاملات
2. توجه به زنان و شبکه های غیررسمی دوستی برای انسجام بخشی به جامعه هدف
3. فضاهای میانی در میان ساختمان های بلندمرتبه برای کیفیت بخشی و جبران کوچک بودن مسکن
4. انعطاف پذیری واحدهای کوچک متراژ
5. دفاتر تسهیل گری اجتماعی در مجموعه های مسکونی جدید
6. تخصیص هوشمند واحدها به متقاضیان و مهندسی اجتماعی
7. مسجد محوری و توجه به هیئت های مذهبی
8. حمل ونقل سریع همگانی برای جبران کمبود و دسترسی به خدمات شهری سایر نقاط شهر
9. هویت بخشی و تشخص کالبد و فضا برای افزایش احساس تعلق به مکان
10. کاربری های فرا محله ای و جاذب جمعیت از نقاط دیگر شهر برای پرهیز از جدایی گزینی مجموعه
11. مدیریت محلی و تشخص بخشی به شبکه های اجتماعی موجود

راهکارهای بهبود گونه های ساختمانی پیشین و جاری دولت ها

ذیل هر کدام از این راهبردهای کلی مجموعه ای اقدامات تعریف شده است.

1. ساماندهی و بهبود گونه بلندمرتبه در شهرهای جدید
2. افزایش کارایی و هوشمندی ضوابط و مشوق ها در گونه میان مرتبه در بافت های فرسوده
3. افزایش نشاط اجتماعی و تامین خدمات شهری در گونه کوتاه مرتبه اراضی الحاقی جدید به شهرها
4. افزایش زیست پذیری گونه خانه باغ مولد در سکونتگاه های کوچک جدید با تامین اشتغال پایدار و خدمات شهری

مجموعه راهکارهای ترمیمی و جبرانی (راهبرد حداقلی)

این مجموعه راهکارها نیز به تفکیک هر گونه اقدامات دولت با جزئیات بیشتری ناظر بر هر عارضه طرح شده اند.

1. راهکارهای پیش برنده پیامدها و اثرات مثبت
2. راهکارهای بازدارنده و ترمیم کننده پیامدها و اثرات منفی

جمع بندی

ارزیابی تاثیرات اجتماعی و فرهنگی مرحله ای مهم از طراحی یک سیاست است و پیوست های فرهنگی را می توان نمونه ای از ارزیابی تاثیرات اجتماعی و فرهنگی دانست. ازآنجایی که در حوزه مسکن کمتر به تاثیرات فرهنگی اجتماعی توجه می شود، در این سند پیوست نگاری حوزه مسکن انجام پذیرفته است. در این نوشتار پس از بررسی سبک زندگی ایرانیان، الزامات طراحی مسکن احصا شد. همچنین با بررسی انواع رویکردها و اقدامات دولت ها در زمینه ساخت مسکن پس از انقلاب، ویژگی های هر یک و آثار و نتایج آن ها موردبررسی قرار گرفت. در پایان نیز راهکارهایی به منظور بهبود این گزینه ها ارائه شد.

این مطالعه در اندیشکده وادی با مدیریت سید امیر حسینی و همکاری سید امیر حسینی، علی محمدزاده، رامین دهبندی، مصطفی مومنی راد، شهاب الدین فتحی، امید رمضانی، محمدرضا بهمن پور و به سفارش مرکز راهبردی فرهنگ و رسانه سازمان تبلیغات اسلامی در سال 1403 انجام شده است.