رصد

رصد کلان حوزه علم، فناوری و نوآوری

شناخت هندسه کلان، وضعیت و قواعد کلی، آینده های ممکن و مسئله های نظام علم و فناوری

رصد کلان حوزه علم، فناوری و نوآوری روندهای کلی، کارکردها، ساز و کارها، چهارچوب ها و اصول حاکم بر نظام علم و فناوری را از بین تحولات عظیم و گسترده این حوزه کشف می نماید تا به عنوان مبنایی برای تصمیمات و برنامه ها شود. «هندسه کلان نظام علم و فناوری»، «وضعیت و قواعد کلی حاکم بر نظام علم و فناوری»، «آینده های ممکن برای توسعه علم و فناوری» از مواردی است که در رصد کلان حوزه علم و فناوری قابل شناسایی و بیان است. بر این مبنا می توان راهکارهایی برای مسئله های علم و فناوری در کشور ارائه نمود.

ضرورت رصد کلان حوزه علم و فناوری

امروزه حوزه های مختلف علوم به سرعت ایجاد می‌شوند؛ فناوری های نوظهور به سرعت جای خود را با فناوری های جدیدتر عوض می‌کنند؛ و هر روز و ساعت و دقیقه، حجم انبوهی از اطلاعات علمی و فناورانه تولید می‌شود؛ اما شناخت و احاطه کامل بر همه این داده ها، اطلاعات و تحولات علمی، نه ممکن است و نه منطقی. برای شناخت و رصد کلان حرکت عظیم علمی و فناورانه لازم است چهارچوب ها و اصول حاکم بر آن از سیلان بین این تحولات کشف شود تا بتواند مبنای تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی قرار گیرد.

اهداف رصد کلان حوزه علم و فناوری

هدف از این پژوهش، بررسی روندهای کلی، کارکردها، ساز و کارها و آینده نظام علم و فناوری در ایران و سایر کشورهای جهان به منظور رصد کلان حوزه علم و فناوری است. در نهایت هم راهکارهایی به منظور رصد دقیق پیشرفت های علمی و بهره‌گیری از این پیشرفت ها در جهت اهداف نظام و جامعه اسلامی ایران، ارائه می گردد.

هندسه کلان نظام علم و فناوری موجود

هندسه کلان نظام علم و فناوری موجود را می توان در سه سرفصل «پیشران های پایه»، «کارکردها» و «ساختارها»ی علم و فناوری ترسیم نمود.

۱- پیشران های پایه علم و فناوری در جهان

پیشران های پایه علم و فناوری که در واقع برآمده از نوع جهانبینی غرب است، بطور کلی تحت چهار عنوان قابل بیان است. این چهار عنوان عبارت است از: ۱- تلاش برای غلبه بر مرگ و فناپذیری انسان؛ ۲- بسط سلطه بشر بر کائنات اعم از زمین، هوا، فضا، جانداران و حتی سایر انسان ها چه از بعد شناختی و چه از بعد قدرت تغییر در آنها؛ ۳- رقابت با سایر انسان ها در برخورداری از منابع مختلف عالم، اعمّ از سرزمین، منابع مالی، منابع انسانی، منابع اطلاعاتی و سایر منابع متصور است؛ ۴- ساختن بهشت موعود و رسیدن به رفاه و لذت حداکثری در این دنیا.

۲- کارکردهای علم و فناوری در جهان

کارکردهای علم و فناوری در راستای پشتیبانی از پیشران های پایه علم و فناوری ایجاد شده است. این کارکردها را بطور کلی می‌توان تحت شش عنوان (چهار کارکرد اصلی و دو کارکرد فرعی) بیان کرد. این شش کارکرد عبارت است از: ۱- جذب و توسعه منابع انسانی متخصص، نخبه و دانش محور؛ ۲- کشف و شناخت جهان هستی؛ ۳-به کنترل در آوردن و استفاده از طبیعت و جهان هستی ۴- تولید ثروت و ارزش‌زایی؛ ۵- جلوگیری از دسترسی دیگران به علم و فناوری؛ و ۶- ایجاد روابط و تعاملات علمی و فناورانه.

۳- ساختارهای نظام علم و فناوری در جهان

ساختارهای نظام علم و فناوری متشکل از اجزایی است که کنار هم سیستم کاملی را تشکیل می­دهد که وظیفه آن انجام شدن فعالیت ها، فرآیندها و ساز و کارهایی است که در راستای تولید کارکردهای علم و فناوری است. ساختارهای نظام علم و فناوری را بطور کلی می‌توان تحت شش عنوان بیان کرد. این شش ساختار کلی عبارت است از: ۱- ساختارهای جذب و نگهداری منابع انسانی ۲- ساختارهای تولید علم؛ ۳- ساختارهای بهره‌برداری از علم؛ ۴- ساختارهای ثروت‌زایی از فناوری؛ ۵- ساختارهای حفظ محرمانگی؛ ۶- ساختارهای تعاملات علمی.

وضعیت شناسی و قواعد کلی حاکم بر نظام علم و فناوری در جهان

وضعیت و قواعد کلی حاکم بر نظام علم و فناوری در جهان در سه سرفصل «دسته بندی علوم و فناوری ها»، « توسعه کسب و کارها در بستر فناوری های پایه» و «جهت گیری توسعه فناوری ها» قابل شناسایی است.

۱- دسته‌بندی علوم و فناوری ها

در حال حاضر، علوم در سه دسته «علوم پایه»، «کاربردی» و «علومی که به فناوری تبدیل می‌شوند» قرار می‌گیرند؛ و فناوری ها در دو دسته «فناوری های پایه» و «فناوری های متمرکز روی مسائل خاص و صنایع ویژه».

۲- توسعه کسب‌وکارها در بستر فناوری های پایه

برخی فناوری های پایه – و بطور خاص فناوری اطلاعات و ارتباطات – منجر به این شده‌اند که کسب‌وکارها و ایده های نوآورانه متعددی با سرعت بالا ایجاد شود و توسعه پیدا کند که به طرز عجیبی در حال دگرگون کردن دنیا هستند.

۳- جهت‌گیری توسعه فناوری ها

روند قابل توجهی که امروزه در حوزه علم و فناوری به چشم می‌خورد و در مستندات مختلف ذکر می‌شود، مخصوصاً در حوزه فناوری، «همگرا شدن فناوری ها» است. در چند سال اخیر به دنبال ترکیب و یکپارچه کردن فناوری های مختلف و کاربردهای‌شان هستند که حاصل آن فناوری های بسیار نوین در حوزه ساخت، علوم زیستی و علوم شناختی است.

آینده های ممکن برای توسعه علم و فناوری

در مجموع دو رویکرد کلی در مورد آینده علم و فناوری در اسناد مختلف مورد توجه قرار دارد. رویکرد اول معتقد است علم و فناوری با همین سرعت و شتابی که گرفته است، حرکت می‌کند و دنیایی حاصل می‌شود که تمام این فناوری ها در اوج خود قرار دارند. طرفداران این رویکرد، بر همین مبنا، ابعاد مختلف زندگی بشری را توصیف می‌کنند.

رویکرد دوم که یک رویکرد انتقادی نسبت به سرعت و شتاب موجود است و طرفداران این رویکرد در یک طیف از «افرادی که فکر می­کنند فناوری متوقف می‌شود یا بخاطر تبعات منفی اخلاقی، روحی، فرهنگی و زیست­محیطی که فناوری دارد، خود انسان جلوی توسعه آن را می­گیرد» تا «کسانی که معتقدند انسان به جایی می­رسد که فناوری را نابود می­کند و یک برگشت به عقب اتفاق خواهد افتاد» را شامل می‌شود.

مسئله های دولت ها در حوزه علم و فناوری

مسائل دولت ها در حوزه علم و فناوری را با توجه به اسناد برنامه ای و سیاستی کشورها می توان به دو دسته «مسئله های ایجابی» و «مسئله های تهدیدی» تفکیک نمود.

مسئله های ایجابی

  • ایجاد قابلیت مدیریت زیرساخت های فناورانه و بسط حاکمیت در فضای فناورانه؛
  • حفظ مالکیت، محرمانه نگه داشتن و جلوگیری از دسترسی دیگران و «استفاده انحصاری از منافع آن بصورت مستقیم و غیرمستقیم؛
  • استفاده به موقع از آن در رسیدن به اهداف سیاسی، نظامی، فرهنگی و اقتصادی؛
  • استفاده از فناوری ها در توسعه قدرت نظامی برای بازدارندگی یا حتی در برخی موارد برای جنگ و سلطه بر دیگران؛
  • مسائل اخلاقی و فرهنگی با هدف کم کردن تهدیدات و مضرات علم و فناوری؛
  • تأمین منابع انسانی برای فعالیت های علمی و فناورانه؛
  • نحوه تعاملات علمی و فناورانه؛ و …

مسئله های تهدیدی

  • وارد شدن بنگاه های خصوصی بزرگ به حوزه های علم و فناوری که پیشتر در انحصار دولت ها بوده است؛
  • استفاده نامناسب از فناوری ها که ممکن است منجر به آسیب های زیست‌محیطی و سلامتی انسان ها بشود؛
  • از بین رفتن مرزهای جغرافیایی در ارتباطات، تعاملات؛
  • ایجاد آموزش و همکاری های غیرمادی که خارج از اشراف حاکمیت ها قابل انجام است؛
  • عدم امکان پیگیری و مدیریت تعاملات مالی بواسطه توسعه رمز ارزها؛ و …

راهکارهای پیشنهادی برای مواجهه فعالانه کشور با مسئله های علم و فناوری

بر اساس چهارچوب ها و قواعد استخراج شده در توسعه علم و فناوری در جهان که در بالا ذکر شد، راهکارهای ذیل برای مواجهه فعالانه کشور با مسائل این حوزه ارائه می گردد. این راهکارها در درجه اول «نظام علم و فناوری» و در درجه دوم «وضعیت علم و فناوری» در کشور را بهبود می دهند. لازم به ذکر است که جنس راهکارها و راه حل های ارائه شده غالبا ساختاری است. این پیشنهادها عبارتند از:

  • آزاد کردن دسترسی به مستندات علمی
  • ایجاد شبکه ارزیابی کور یا پنهان
  • ایجاد مؤسسات بین رشته ای اثرگذار
  • اصلاح شاخص ها و ساز و کارهای ارزیابی
  • استفاده از داده ها در رصد و ارزیابی علم و فناوری
  • تعریف دوره‌ای پروژه های استراتژیک علمی و فناوری
  • هویت بخشی به گروه های دانش آموزی و دانشجویی
  • استقلال در رصد و هدایت نظام علم و فناوری

جمع بندی

در این پژوهش جهت رصد کلان حوزه علم، فناوری و نوآوری، هندسه کلان، وضعیت و قواعد کلی، آینده های ممکن و مسئله های حکومت ها در حوزه علم و فناوری مورد بررسی قرار گرفت و بر این اساس پیشنهادهایی برای مواجهه فعالانه کشور با مسئله های علم و فناوری ارائه گردید.

 

این مطالعه در شرکت تترا با همکاری یاسر جلالی منش، احمد پورحیدر، احمد خلیلی، امیر رودی و مهدی دیداری در سال ۱۳۹۴ انجام شده است.

امتیاز مطلب: ۵ (۱ نظر)
برچسب ها
امتیاز مطلب: 5 (1 نظر)
بستن