مواجهه با کارزار فشار حداکثری آمریکا علیه فروش نفت ایران

✍️ رضا سهرابی، کارشناس گروه تولید و تجارت اندیشکده اقتصاد مقاومتی

مذاکرات غیر مستقیم ایران و آمریکا در مسقط در شرایطی دنبال می‌شود که دولت ایالات متحده از اکتبر سال گذشته میلادی تا به امروز و حتی در روند مذاکرات، با تمرکز بالایی به تحریم مستمر نفتکش‌ها و شرکت‌های مرتبط با انتقال نفت ایران به چین روی آورده است. کاهش و خنثی کردن آثار این کارزار فشار حداکثری  آمریکا بر فروش نفت ایران، نیازمند شناخت قطعات پازل طراحی شده از سوی طرف آمریکایی و اتخاذ تصمیمات عملیاتی، هوشمندانه و فوری است.

بیان مسئله

دولت آمریکا از اکتبر 2024 میلادی با تمرکز بالایی به تحریم مستمر نفتکش ها و شرکت های مرتبط با انتقال نفت ایران به چین روی آورده است. علاوه بر این، رئیس جمهور جدید آمریکا در یادداشت امنیت ملی فوریه 2025 وزارت خارجه این کشور را مکلف کرده است که با همکاری وزارت خزانه داری، کارزاری قوی و مستمر برای به صفر رساندن صادرات نفت ایران، از جمله صادرات به چین ایجاد کند.

از سوی دیگر، فرآیند فعال سازی سازکار ماشه و بازگرداندن قطع نامه های فصل هفتمی شورای امنیت علیه ایران، با توجه به رو به پایان بودن فرصت 10 ساله مطروحه در برجام برای باز اجرا کردن قطع نامه ها (تا پاییز سال 1404)، با جدیت بیشتری نسبت به گذشته توسط کشورهای اروپایی و آژانس انرژی اتمی در حال دنبال شدن است. در همین راستا رئیس جمهور جدید آمریکا نیز در یادداشت مذکور، به نماینده دائم آمریکا در سازمان ملل متحد ماموریت داده است که در همکاری با متحدان، روند بازگرداندن تحریم های بین المللی علیه ایران را تکمیل نماید.

از جمله دیگر قطعات پازل تحریمی آمریکا علیه ایران، ابتکاری است که دولت آمریکا پس از حملات 11سپتامبر تحت عنوان «ابتکار امنیتی مقابله با اشاعه»، موسوم به PSI طراحی کرده است که تا کنون 116 کشور به آن ملحق شده و اجرای آن را تایید کرده اند. ببه موجب این ابتکار، کشورها موظف اند با جریان انتقال سلاح های کشتار جمعی و سامانه های مربوط به آن ها، از جمله از طریق بازرسی کشتی و هواپیماهای مشکوک مقابله کنند. دولت آمریکا با این اقدام، از یک سو چالش بازرسی کشتی ها در دریای آزاد را حل می کند و از سوی دیگر، با راهکار ایران مبنی بر ثبت کشتی و نفتکش ها در کشورهای مختلف برای دور زدن تحریم به مقابله می پردازد.

این مجموعه اقدامات ذیل «کارزار فشار حداکثری آمریکا علیه ایران» تعریف میشود و نشان میدهد دولت ایالات متحده با تمام قوا، مقابله با ایران را در دستور کار دارد و از موضع بنیادین خود علیه ایران عقب نشینی نکرده است.

تحلیل

قطع نامه های فصل هفتمی شورای امنیت که با فعال شدن احتمالی سازوکار ماشه تا پاییز سال جاری علیه ایران بازاجرا خواهند شد، در موارد متعددی، با هدف مقابله با حمل کالاهای ممنوعه طبق قطع نامه ها، به ایجاد محدودیت برای کشتی ها و هواپیماهای مرتبط با ایران می پردازند.

در یکی از شدیدترین موارد آن، شورای امنیت ذیل بندهای 14 تا 18 قطعنامه 1929 مصوب 2010 از کشورها می خواهد به طور کلی محموله های هواپیماها و کشتی ها از ایران یا به مقصد ایران را، مشروط به داشتن دلایل معقول، در فرودگاه ها و بنادر خود مورد بازرسی قرار دهند. کشورها همچنین می توانند درخواست بازرسی از کشتی را در دریای آزاد، با مجوز دولت صاحب پرچم و با وجود دلایل معقول در خصوص حمل کالاهای ممنوعه، به مرحله اجرا درآوردند. همچنین از کشورها می خواهد که در صورت وجود دلیل معقول مبنی بر حمل کالاهای ممنوعه به موجب قطع نامه های شورای امنیت، از ارائه خدمات سوخت گیری یا سایر خدمات مرتبط با کشتی ها به کشتی های ایرانی یا کشتی های قراردادی، از جمله کشتی های اجاره شده توسط ایران در محدوده سرزمینی یا توسط اتباع خود جلوگیری کنند.

بر همین اساس، در صورت بازگشت قطع نامه های تحریمی شورای امنیت علیه ایران، کلیه دولت ها مجاز خواهند بود رأساً یا به درخواست دولتی دیگر در راستای اجرای قطعنامه شورای امنیت، بدون اینکه مسئولیت بین المللی متوجه آن ها شود، کشتی ها و نفتکش های مرتبط با ایران را در محدوده سرزمینی خود متوقف و مورد بازرسی قرار دهند. همچنین بازرسی از کشتی در دریای آزاد نیز در صورت اجازه دولت صاحب پرچم مجاز خواهد بود. دولت آمریکا برای حل مشکل مجوز دولت صاحب پرچم و همچنین مقابله با ثبت نفتکش ها در کشورهای مختلف برای دور زدن تحریم، ضمن چند لایه کردن راهکارهای حقوقی برای اجرای موضوع، درصدد استفاده از ظرفیت ابتکار امنیتی مقابله با اشاعه و در کنار آن، موافقت نامه های دوجانبه بازرسی کشتی است که تاکنون میان آمریکا و بیش از 10 کشور از جمله پاناما، لیبریا، مالت، جزایر مارشال، قبرس و… منعقد شده است.

در این زمینه دو نکته حائز اهمیت است. نخست اینکه بازرسی موضوع قطع نامه های فصل هفتمی شورای امنیت، بر خلاف تحریم های یک جانبه آمریکا که محدود به نفتکش هاست، می تواند کلیه موارد اعم از نفتکش ها و کشتی های تجاری مرتبط با ایران را در بر بگیرد. دوم اینکه امضاکنندگان بیانیه ابتکار امنیتی مقابله با اشاعه، پذیرفته اند که در خصوص بازرسی از کشتی های خود توسط دیگر کشورها، مساعدت لازم را به عمل آورند. حضور کشورهایی همچون سنگاپور، سریلانکا و مالزی که در مسیر حرکت کشتی ها و نفتکش های ایران به سمت چین قرار دارند و کشورهایی مانند امارات، لیبریا، جزایر مارشال و… که برخی از نفتکش های ایران با پرچم آن ها در حال فعالیت هستند، در کنار امضای موافقتنامه های بازرسی از کشتی می تواند چالش های متعددی برای کشتی ها و نفتکش های مرتبط با ایران ایجاد کند که حداقلی ترین آن ها، به تاخیر افتادن روند تحویل نفت صادراتی و کالاهای وارداتی، اختلال در زنجیره های تامین کالاهای اساسی و ایجاد هزینه های مازاد برای دولت ایران خواهد بود.

پیشنهادها در مقابل کارزار فشار حداکثری آمریکا

کاهش و خنثی کردن آثار اقدامات آمریکا در کارزار فشار حداکثری علیه فروش نفت ایران و همچنین افزایش هزینه طرف
مقابل جهت بازدارندگی در آینده، نیازمند اقدامات هوشمندانه و فوری است که بعضی از آن ها عبارتند از:

• تثبیت فروش نفت به چین و ایجاد زیرساخت های مالی و تجاری دوجانبه مبتنی بر آن؛
• مالکیت بندر، اسکله، لجستیک و پالایشگاه در چین و سایر کشورها جهت توسعه صادرات نفت؛
• واردات و راه اندازی پالایشگاه در مناطق آزاد یا سرزمین اصلی با شرط اجازه صادرات فرآورده های نفتی؛
• اتخاذ تدابیر لازم با همکاری شرکای بزرگ تجاری به منظور ایجاد راه های زمینی جایگزین برای صادرات نفت خام؛
• ایجاد بسترهای حقوقی و قانونی جهت اقدام متقابل علیه نفتکش ها و کشتی های آمریکا و رژیم صهیونیستی.

فهرست کامل راهکارهای پیشنهادی اندیشکده اقتصاد مقاومتی را اینجا بخوانید.