چالش ها و فرصت های تجارت خارجی ایران در عراق

پس از فروپاشی شوروی و اتمام دوران موسوم به جنگ سرد و بدنبال آن تغییر مفهومی امنیت در پهنه بین المللی، سرعت جهانی شدن به صورت چشم گیری افزایش یافت. این تحولات موجب تغییر در اولویت بندی اهداف سیاست خارجی کشورها شد. یکی از مهم ترین تاثیرات، افزایش اهمیت مولفه های اقتصادی در دیپلماسی است. این مولفه های اقتصادی از جمله گسترش تجارت جهانی یک رویکرد نو در روابط بین الملل را ایجاد کرد که دولت ها با اولویت اقتصاد، به دنبال تعاملات جدی با یکدیگر هستند و سعی برآن دارند تا سیاست خارجی کشور را به گونه ای طراحی و مدیریت کنندکه موانع موجود در گسترش مناسبات اقتصادی را برطرف نموده و راه را برای رسیدن به اهداف اقتصادی خود فراهم آورند.

ضرورت و اهداف پژوهش

در جهان امروزی آنچه که موجب رقابت میان کشورها در صحنه منطقه ای و بین المللی است بیش از هر مورد دیگری، منافع اقتصادی است. چرا که قدرت سیاسی امروزه کشورها نیز منشا اقتصادی دارد. باید توجه داشت که این رابطه تنگاتنگ اقتصاد و سیاست خارجی موجب روابط متقابل و بسیار موثر این دو حوزه بر یکدیگر شده به گونه ای که دیپلماسی برای اقتصاد ملی به مثابه بازوی تولید ثروت و ارزش افزوده است و متقابلا پیشبرد اهداف سیاست خارجی بواسطه اقتصاد بسیار پررنگ است. از این رو جهت پیشبرد اهداف سیاست خارجی و اهداف اقتصاد ملی مستلزم تحول در دیپلماسی و نهادهای مربوط به آن است. در این راستا دیپلماسی قوی به توان و ظرفیت داخلی اعتقاد دارد و از طرف دیگر به دنبال فرصت های خارجی است تا از این ظرفیت ها به نحوه احسن بهره برداری کرده و آن ها را افزایش دهد. از این رو در این گزارش جهت پیشبرد دیپلماسی اقتصادی و ایجاد فرصت های تجاری ایران در عراق به بررسی چالش ها و مشکلات  موجود در عراق پرداخته شده است.

وضعیت موجود عراق

اقتصاد عراق علی رغم وجود ظرفیت های طبیعی و ثروت های ملی فراوان، پیشرفت قابل ملاحظه ای نداشته و به طور عمده از محل درآمدهای نفتی اداره شده است. تحریم های بلند مدت اقتصادی علیه این کشور نیز باعث شده تا شاخص های کلان اقتصاد عراق نظیر رشد اقتصادی، تورم و بیکاری از وضعیت مناسبی برخوردار نیست.

در طول چند دهه اخیر روابط دوجانبه و چندجانبه عراق با کشورها و سازمان های بین المللی نوسانات مهمی را پشت سر گذاشته است. در این میان سطحی حداقلی از روابط اقتصادی ایران و عراق به جهت قدمت مناسبات تجاری و رفت و آمد زائرین، هم بستگی های قومی و مردمی مرزنشین و مزیت ترانزیتی هر دو کشور، همواره برقرار بوده است. حال آن که رونق روابط اقتصادی میان دو کشور همواره عامل بهبود اقتصاد ملی ایران و عراق شناسایی می شود. از این رو شناخت دقیق از مولفه های موثر بر دیپلماسی اقتصادی ایران در عراق (ازجمله وضعیت ژئوپلتیک، ساختار و دگرگونی های سیاسی و نظام حکمرانی، وضعیت کلان اقتصاد عراق) شرط لازم در طراحی و اقدام به فعال سازی دیپلماسی اقتصادی ایران در عراق خواهد بود.

 ژئوپلتیک عراق

ژئوپلتیک عراق از چهار جهت اهمیت راهبردی در فهم سیاست خارجی در این کشور و به تبع آن دیپلماسی اقتصادی دیگر کشورها در عراق دارد. نخست آن که پراکندگی و گاه درهم تنیدگی اقوام، نژادها و رویکردهای سیاسی در عراق تا حد زیادی معماگونه و پیش بینی رفتارهای اجتماعی و تصمیمات سیاسی در مناطق مختلف این کشور سخت و شاید غیر ممکن باشد. دومین ویژگی ژئوپلتیک عراق نوعی استقرار فدرالیسم در این کشور است که نمود بارز آن در مسئله کردستان عراق به فراخور حوادث چند دهه گذشته قابل گزارش است. ویژگی سوم از ژئوپلتیک عراق به موقعیت راهبردی آن در نسبت با جغرافیای کشور ایران اشاره دارد زیرا  عراق به طور ذاتی مناسب ترین کشور منطقه در اتخاذ سیاست مهار ایران به حساب می آید و چهارم آن که به لحاظ منطقه پیرامونی و هم چنین مناطق داخلی عراق می توان ادعا داشت که ژئوپلتیک این کشور همواره امنیتی یا امنیتی شده است. لذا برخوردهای نظامی و اولویت های امنیتی همواره بر راهبردهای عراق سایه افکنده است.

وضعیت سیاسی عراق

بنابر قانون اساسی عراق، بخش یک ماده دو، نظام جمهوری پارلمانی فدرال بر این کشور حاکم است. نظام سیاسی این کشور متشکل از سه قوه مقننه، قضائیه و مجریه است. اعضای پارلمان مستقیما توسط مردم و در فرایند انتخابات برگزیده می شوند و رئیس مجلس نمایندگان بایستی از میان اهل تسنن انتخاب شود. ریاست حکومت به دست رئیس جمهوری است که توسط حداقل دو سوم نمایندگان مجلس از میان کردها انتخاب می شود. اما باید توجه داشت که دولت های عراق بدون کمک های خارجی نیز قادر به اداره بی نقص کشور نیستند چرا که مشکلات اقتصادی، امنیتی، سیاسی و اجتماعی زیادی گریبان گیر این کشور است و اتحاد و انسجامی نیز در نیروهای سیاسی آن در جهت بهبود کامل اوضاع نیست. به طور کلی در صحنه سیاسی عراق چهار دسته از بازیگران، یعنی آمریکا، گروه های قومی و مذهبی کشور، همسایگان عراق و جریانات تکفیری و خشونت طلب حضور دارند و هر یک می کوشند آینده ای برای عراق رقم زنند که دلخواه و مطلوب شان است.

وضعیت اقتصاد عراق

بحران های امنیتی و وقوع جنگ های نظامی فرسایشی از جمله جنگ ایران و عراق و حمله ایالات متحده آمریکا و به دنبال آن تحریم های بین المللی، اقتصاد عراق را از آغاز روند رشد و توسعه باز نگه داشته است. علاوه بر این عقب ماندگی تاریخی وابستگی مفرد به درآمدهای حاصل از فروش نفت، خام فروشی، حداقلی بودن صنایع تولیدی بومی، تخریب زیر ساخت ها و ضعف عمرانی و در نهایت فساد اداری گسترده در کنار مهاجرت نخبگان و سرمایه داران عراقی به دیگر کشورها معضلات جدی ای برای اقتصاد عراق پدید آورده است.

روابط ایران و عراق

منطقه غرب آسیا که ایران در آن واقع شده است، دارای منابع طبیعی بسیار ارزنده از جمله منابع سرشار انرژی است که همواره در طول تاریخ بر سر بهره مندی از آن میان قدرت های جهانی نزاع بوده است و همواره به گونه ای برای استحصال این منابع در این منطقه حضور داشته اند.

ایران چه پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1375 و چه پس از آن در حوزه روابط اقتصادی فعالیت هایی کرده است که متاسفانه با عنایت به مسائل و مشکلات موجود از تاثیر بسزایی برخوردار نبوده و آن چنان که باید موجب پیش برد اهداف اقتصادی خارجی ایران نشده است. پس از انقلاب اسلامی نیز از مهمترین مشکلاتی که همواره ایران با آن روبرو بوده است تحریم های همه جانبه و اقتصادی آمریکا علیه کشور بوده که تعامل با کشورهای دیگر را بسیار مشکل و در حوزه هایی کاملا غیر ممکن ساخته است. از سوی دیگر، منطقه غرب آسیا که دارای موقعیت ژئوپلتیکی و ژئواکونومیکی ویژه ای است، علاوه بر عوامل سیاسی، اقتصادی و جغرافیایی از اهمیت اجتماعی و ایدئولوژیک به خصوصی برای جمهوری اسلامی ایران برخوردار است. مردمان ایران و عراق دارای تاریخ و هم چنین روابط اجتماعی ناگسستنی باهم هستند که موجب نزدیکی دو کشور به جهت ارتباطات سیاسی و اقتصادی شده است. از این رو روابط دو جانبه ایران با همسایگان به طور عمومی و جمهوری عراق به طورخاص حائز اهمیت های راهبردی داخلی و خارجی برای سیاست و اقتصاد جمهوری اسلامی ایران است.

جمع بندی

در جهان امروزی آنچه که موجب رقابت میان کشورها در صحنه منطقه ای و بین المللی است بیش از هر مورد دیگری، منافع اقتصادی است. از این رو جهت پیشبرد اهداف سیاست خارجی و اهداف اقتصاد ملی مستلزم تحول در دیپلماسی و استفاده از فرصت های خارجی است. از این رو شناخت دقیق از مولفه های موثر بر دیپلماسی اقتصادی ایران در عراق (ازجمله وضعیت ژئوپلتیک، ساختار و دگرگونی های سیاسی و نظام حکمرانی، وضعیت کلان اقتصاد عراق) شرط لازم در طراحی و اقدام به فعال سازی دیپلماسی اقتصادی ایران در عراق خواهد بود چرا که روابط دو جانبه ایران با همسایگان به طور عمومی و جمهوری عراق به طورخاص حائز اهمیت های راهبردی داخلی و خارجی برای سیاست و اقتصاد جمهوری اسلامی ایران است.

این مطالعه در اندیشکده مطالعات حقوق گمرک و تجارت خارجی توسط محمد رضا آذر افروز در سال 1401 انجام شده ‌است.