شهرت و اعتبار به مثابه زیربنای سرمایه اجتماعی بانک مرکزی

بانک مرکزی با توجه به ماموریت ها و اهدافی که دارد، نهادی تعیین کننده در شکل گیری و هدایت نظام بانکی و حتی به نحویی سایر بازیگران اقتصادی خرد و کلان به شمار می آید. در تبیین کارکرد بانک مرکزی، اساسی ترین وظیفه این نهاد را می توان حفظ ارزش پول داخلی و کنترل تورم معرفی کرد. همچنین دولت مکلف به حفاظت از حق مالکیت اشخاص است. سازوکارهای مختلفی برای حفاظت از حق مالکیت اشخاص وجود دارد که یکی از مهم ترین آن ها حفظ ارزش پول ملی است. بنابراین، بانک مرکزی با حفظ ارزش پول ملی، بازوی دولت در حفظ حق مالکیت شهروندان و سرمایه اجتماعی به شمار می آید.

ضرورت و اهداف پژوهش

عملکرد موفق یا کارایی بانک مرکزی تا حد زیادی به شهرت و اعتبار آن در میان شهروندان و حتی بازیگران خارجی بستگی دارد. شهرت و اعتبار در شکل گیری توقعات و انتظارات عموم بسیار اثرگذار است. شهرت و اعتبار بانک مرکزی پولی در واقع سرمایه اجتماعی آن به حساب می آید. حسن شهرت و اعتبار بانک مرکزی یک پیش نیاز اساسی برای کارایی سیاست های پولی و به ویژه کنترل تورم است. اهمیت این متغیر به ویژه در شرایط اقتصادی پر تلاطم افزایش می یابد. به عبارت دیگر، حسن شهرت، اعتبار و سرمایه اجتماعی شرط لازم بانک مرکزی برای کمک به مهار بحران تورم است. از این رو در پژوهش حاضر به بررسی اهمیت و تاثیر شهرت و اعتبار یا به عبارتی سرمایه اجتماعی بانک مرکزی در موفقیت سیاست های پولی نهاد مذکور پرداخته شده است.

شهرت، اعتبار، سرمایه اجتماعی

حسن شهرت و افزایش اعتبار سازمان به معنی بهبود سرمایه اجتماعی آن است و غنای سرمایه اجتماعی در کارایی سازمان نقش اساسی دارد. سرمایه اجتماعی عبارت است از ویژگی هایی از سازمان اجتماعی از قبیل اعتماد، هنجارها و شبکه ها که می توانند با تسهیل هماهنگی کنش ها، کارایی جامعه را بهبود ببخشند. جوهره سرمایه اجتماعی اعتماد متقابل است. اعتماد به نگرش و برخورد انسان ها نسبت به اشخاص دیگر و اعمال آن ها بر اساس اطمینان به صداقت و درستی اشاره دارد. سرمایه اجتماعی با بهبود توانایی جامعه برای مراقبت و کنترل عملکرد حکومت، افزایش امکان های همکاری جمعی در حل مشکلات، تسهیل اشاعه نوآوری ها، کاهش نقایص اطلاعاتی و افزایش سطح بیمه غیررسمی بر روی جامعه اثر می گذارد.

سرمایه اجتماعی در گذشته برای نهادها و سازمان ها چندان مطرح نبود. اما با گذشت زمان مشخص شد که سازمان ها نیز مثل افراد محتاج سرمایه اجتماعی هستند و سازمان های رسمی و غیررسمی در شکل گیری یا تخریب سرمایه اجتماعی نقش دارند. سرمایه اجتماعی احساس مسئولیت مدنی و همکاری افراد و گروه ها را تحت تاثیر قرار می دهد. بانک مرکزی در مقام یک نهاد پولی نیازمند همکاری و مشارکت جامعه است و این همکاری نیز بر اساس اعتمادپذیری و اعتبار یا سرمایه اجتماعی شکل می گیرد. سرمایه اجتماعی بانک مرکزی به مجموعه ای از روابط، کنش های متقابل و میزان اعتماد و همکاری جامعه اشاره دارد که مکملی برای اجرای موفق و کم هزینه سیاست ها به شمار می رود.

اهمیت شهرت و اعتبار در عملکرد بانک مرکزی

بانک مرکزی یک نهاد مهم اقتصادی و جزء لاینفک نظام اجتماعی و اقتصادی مدرن است. تقویت این نهاد و جایگاه آن یک ضرورت ملی است. بانک مرکزی باید از رانت جویی و انحصار طلبی عوامل ذی نفع در درون حکوت ها مصون باشد. تمرکز این نهاد مهم، به عنوان رأس بخش پولی اقتصاد باید به بهبود و ارتقای متغیر های حقیقی مثل رشد و توسعه، رقابت پذیری اقتصاد و نیز ثبات قیمت ها و ارزش پول ملی معطوف گردد. در کشورهایی که دائما با کسری بودجه، تورم بالا، فساد گسترده و نهادینه، شوک های سیاسی و ساختار نهادی غیرمنعطف و معیوب و… مواجه هستند، بانک های مرکزی با انحراف بیشتری از اهداف تورمی روبرو می شوند.

بانک مرکزی را وقتی می توان معتبر و صاحب سرمایه اجتماعی بالا دانست که مردم به انجام صحیح سیاست هایش باور داشته باشند. این سازمان با اتکا به اعتمادپذیری خویش می تواند تورم را پایین نگه دارد و تحقق هدف شماره یک خویش یعنی تثبیت قیمت ها به عنوان عامل حیاتی در تثبیت زندگی مردم با هزینه های اجتماعی کمتری را میسر سازد. سنجش اعتبار بانک مرکزی نیز اساسا از طریق بررسی سطح انطباق و سازگاری انتظارات تورمی با سیاست ها و اهداف تورم بانک مرکزی حاصل می شود.

اعتبار بانک مرکزی تابعی است از تفاوت نرخ تورم مشاهده شده و نرخ تورمی که بانک مرکزی هدف گذاری کرده است. رصد این مهم از طریق تعاملات بانک مرکزی با جامعه و بازار ممکن می شود. سرمایه اجتماعی بانک مرکزی به ویژه در شرایط نااطمینانی و بحران که اقتصاد ایران بیشتر چنین اوضاعی را تجربه کرده است از اهمیت بیشتری برخوردار می شود، چرا که در این فضا اعتبار بانک کمتر به عنوان نوعی ابزار مدیریت بحران عمل می کند. بدیهی است نقش مثبت بانک مرکزی در رفع بحران دوباره به بهبود سرمایه اجتماعی اش منجر می شود.

سرمایه اجتماعی بانک مرکزی علاوه بر شفافیت و قانونمندی، مستلزم برخورداری واقعی آن از استقلال است. بدون استقلال، اعتبار بانک نیز در معرض آسیب قرار خواهد داشت. بانک های مرکزی باید برای حفظ ارزش پول و به عبارت دیگری حفاظت از حق مالکیت شهروندان استقلال عمل کافی برای اتخاذ تصمیمات سیاست پولی مطلوب را داشته باشند. یکی از شاخص های کمی عدم استقلال بانک مرکزی تامین کسری بودجه های دولت توسط این بانک است. آنچه امروز در اقتصاد ایران واقعیت دارد، عدم استقلال بانک مرکزی است.

اقتصاد ایران با توان تولیدی محدود و وابستگی حداکثری به درآمدهای نفتی خصوصا در شرایط تحریمی همواره دچار کسری بودجه مداوم است. رشد فزاینده کسری بودجه دولت و استقراض از بانک مرکزی موجب محدودیت عملکردی این نهاد و در نهایت کاهش شهرت و اعتبار می شود. یکی از مصادیق برهم زننده شهرت و اعتبار مقام پولی، سیاست های صلاحدیدی پولی به جای قاعده مندی است. دولت برای جبران کسری بودجه با فشار بر مقام پولی غیرمستقل از طریق سیاست های صلاحدیدی پولی باعث ایجاد انحراف از تورم هدف می شود.

توصیه های راهبردی

شهرت و اعتبار بانک مرکزی نقش بی بدیلی در تحقق کاهش شکاف تورم انتظاری و تورم هدف گذاری شده دارد. حسن شهرت و اعتبار یا سرمایه اجتماعی زیربنای معنوی بانک مرکزی برای پیشبرد موفق سیاست ها و محقق هدف کلیدی آن یعنی ثبات بخشی به ارزش پول کشور و حفاظت از حق مالکیت شهروندان است. بانک مرکزی همواره نیازمند رصد، ارزیابی و اتخاذ تصمیمات مقتضی برای تقویت سرمایه اجتماعی خویش است. این هدف مهم در خلا صورت نمی گیرد، بلکه نیازمند سیاست ها و اقدامات صحیح و کارایی است که به اقناع افکار عمومی بینجامد.

در مقابل، عملکرد ضعیف و انحراف از اهداف تعیین شده، باعث تخریب شهرت و اعتبار این سازمان می شود. شهروندان باید به این تصور برسند که بانک مرکزی مسئولانه به پیشبرد صحیح ماموریت و رسالت خویش متعهد است و در این راه موانع را کنار می زند. بدیهی است که استقلال بانک مرکزی لازمه این کار است. در اینجاست که پیوند ماهیت دولت و نحوه حکمرانی با سرمایه اجتماعی بانک مرکزی مشخص می شود. حکمرانی خوب در سطح کلان زمینه ساز استقلال موثر بانک مرکزی است. در مقابل، شکست در ایجاد حکمرانی خوب می تواند به عملکرد و اعتبار بانک مرکزی نیز صدمه وارد کند.

جمع بندی

بانک مرکزی با توجه به ماموریت ها و اهدافی که دارد، نهادی تعیین کننده در شکل گیری و هدایت نظام بانکی و حتی به نحویی سایر بازیگران اقتصادی خرد و کلان به شمار می آید. در تبیین کارکرد بانک مرکزی رایج است که اساسی ترین وظیفه این نهاد حفظ ارزش پول داخلی و کنترل تورم است. عملکرد موفق یا کارایی بانک مرکزی تا حد زیادی به شهرت و اعتبار آن در میان شهروندان بستگی دارد. شهرت و اعتبار بانک مرکزی نقش بی بدیلی در تحقق کاهش شکاف تورم انتظاری و تورم هدف گذاری شده دارد. حسن شهرت و اعتبار یا سرمایه اجتماعی زیربنای معنوی بانک مرکزی برای پیشبرد موفق سیاست ها و محقق هدف کلیدی آن یعنی ثبات بخشی به ارزش پول کشور و حفاظت از حق مالکیت شهروندان است. از این رو بانک مرکزی همواره نیازمند رصد، ارزیابی و اتخاذ تصمیمات مقتضی برای تقویت سرمایه اجتماعی خویش است.

این مطالعه در اندیشکده پول و ارز توسط نرگس کافی در سال 1403 انجام شده است.