تنظیم گری اقتصادی در بازار تاکسی برخط

در سال های اخیر، فناوری های نوین و گسترش اینترنت، تحولات چشمگیری در حوزه حمل و نقل ایجاد کرده اند. تاکسی های برخط به عنوان یکی از شاخص ترین نمونه های اقتصاد دیجیتال، با ارائه خدمات سریع، ارزان و قابل دسترسی، نقش مهمی در رفاه شهروندان ایفا می کنند. این پلتفرم ها با افزایش بهره وری ناوگان و کاهش هزینه های جستجو و انتظار، تجربه مسافران را بهبود بخشیده اند. با این حال، رشد سریع این بازار، مسائل رقابتی و احتمالا انحصاری را به همراه داشته که نیازمند توجه ویژه نهادهای نظارتی و تنظیم گر است. بررسی دقیق ساختار بازار و بازیگران آن، کلید تدوین سیاست های کارآمد و پایدار در حوزه تاکسی های برخط خواهد بود.

ضرورت و اهداف پژوهش

خدمات تاکسی های برخط با کاهش هزینه ها و افزایش رفاه مصرف کنندگان، تحولی در بازار حمل و نقل ایجاد کرده اند که به تخریب خلاق بازار سنتی منجر شده است. پس از دوران همه گیری کرونا، استفاده از خدمات تاکسی های آنلایم در ایران به شکل چشمگیری افزایش یافته است. شرکت اسنپ به عنوان بزرگ ترین بازیگر این بازار، تعداد سفرهای خود را از ۵۲۶ میلیون در سال ۱۳۹۸ به ۱.۴ میلیارد در سال ۱۴۰۲ رسانده و هم زمان تعداد کاربران و رانندگان فعال آن نیز رشد قابل توجهی داشته است.

این رشد سریع باعث شده که نگرانی هایی درباره ساختار رقابتی بازار و احتمال انحصار توسط چند شرکت بزرگ به وجود آید و شورای رقابت و نهادهای دیگر به این موضوع ورود کنند. از این رو، تنظیم گری در این حوزه نیازمند تحلیل دقیق ساختار بازار و بازیگران اصلی است تا سیاست های مناسبی تدوین و از آثار منفی احتمالی جلوگیری شود. این گزارش در بخش های مختلف به بررسی بازیگران بازار، ساختار رقابتی و راهکارهای تنظیم گری پرداخته و راهکارهای پیشنهادی ارائه می دهد.

معرفی بازیگران و خدمت ارائه شده توسط هریک

در بازار تاکسی های برخط، سه بازیگر اصلی حضور دارند: مسافران، رانندگان و شرکت های تاکسی برخط. رانندگان معمولا رابطه استخدامی با شرکت ها ندارند و به صورت مستقل فعالیت می کنند. شرکت های تاکسی برخط نقش اتصال مسافران و رانندگان برای سفرهای دربستی درون شهری را در هر زمان و مکان ایفا می کنند. ویژگی منحصر به فرد این خدمت، تامین سریع و دسترسی گسترده تاکسی در کل شهر است. هرچه شبکه مسافران و رانندگان شرکت گسترده تر باشد، احتمال اتصال سازی بیشتر و ارزش شبکه بالاتر می رود که به آن اثر خارجی شبکه گفته می شود. علاوه بر اتصال، شرکت ها مسئول قیمت گذاری هر سفر هستند. در نهایت رانندگان پس از اتصال، خدمات حمل و نقل دربستی را به مسافران ارائه می دهند. بدین ترتیب دو خدمت اصلی در این بازار عرضه می شود: «اتصال بین مسافر و راننده» و «حمل و نقل مسافر توسط راننده».

بررسی «بازار مرتبط» و «ساختار بازار» خدمت شرکت های تاکسی برخط

اولین پرسش در راستای تصمیم گیری برای مداخله تنظیم گری از منظر انحصار، آن است که آیا بازار خدمت ارائه شده توسط شرکت های تاکسی برخط و رانندگان اساسا انحصاری است؟ برای پاسخ به این پرسش باید محدوده دقیق بازار را شناسایی و تعریف کرد:

بررسی بازار مرتبط خدمت شرکت های تاکسی برخط

تعیین محدوده دقیق بازار که در ادبیات حقوق رقابت و سازمان های صنعتی «تعریف بازار مرتبط» نام دارد، بدین معناست که خدمت موردنظر، از حیث «جغرافیا» و «خدمات جانشین» با چه خدماتی جانشین است. در این راستا، تعریف بازار مرتبط خدمت شرکت ها به لحاظ جغرافیا و خدمات جانشین به این شرح بررسی می شود:

• از منظر جغرافیا: شرکت های تاکسی برخط و رانندگان خدمات اتصال سازی و حمل و نقل درون شهری را محدود به هر شهر ارائه می دهند و مسافران یا رانندگان جایگزین این خدمات را از شهرهای دیگر انتخاب نمی کنند؛ بنابراین، تحلیل انحصار بازار باید به صورت جداگانه در هر شهر و بر اساس تعداد بازیگران و سهم بازار آن ها انجام شود. اگرچه برخی شرکت ها سفرهای برون شهری نیز جورسازی می کنند، این پژوهش تنها بر سفرهای درون شهری تمرکز دارد.
• از منظر خدمات جانشین: برای تعریف بازار مرتبط از منظر خدمات جانشین، نهادهای رقابت معمولا از «آزمون انحصارگر فرضی» استفاده می کنند. آزمون انحصارگر فرضی روشی است که برای تعیین بازار مرتبط استفاده می شود؛ در این آزمون فرض می شود یک تولیدکننده انحصاری همه خدمات را عرضه می کند و افزایش قیمت کوچکی (مثلا ۱۰ درصد) را به طور غیرموقت اعمال می کند. اگر این افزایش قیمت برای انحصارگر سودآور باشد، بازار مرتبط تعیین می شود؛ در غیر این صورت خدمات جانشین به مجموعه افزوده شده و آزمون تکرار می شود تا سودآوری حاصل شود. در کلانشهرهای ایران، خدمات تاکسی های برخط تنها جانشین قوی برای اتصال سازی مسافر و راننده است و افزایش قیمت های معقول تاثیر کمی بر رفتار مسافران و رانندگان دارد؛ بنابراین بازار مرتبط، خدمات شرکت های تاکسی برخط هر شهر است.

ساختار بازار

بازار خدمات تاکسی برخط در تهران عمدتا بین دو شرکت اسنپ و تپسی با سهم های نزدیک به هم تقسیم شده و انحصار چندجانبه را شکل داده اند، هرچند بازیگران جدیدی مانند ماکسیم و شهرزاد وارد بازار شده اند اما هنوز سهم قابل توجهی ندارند. این بازار ویژگی های رقابت محدود بین چند رقیب را دارد که تلاش می کنند با تمایز خدمات و قیمت گذاری رقابت کنند. اثرهای خارجی شبکه و هزینه های ثابت بالا باعث شده پلتفرم های بزرگ مزیت داشته باشند و جذب کاربران جدید برای تازه واردها هزینه بر و دشوار باشد، اما رقابت همچنان ادامه دارد. مشابه این ساختار در سایر کشورها نیز وجود دارد که چند پلتفرم اصلی بخش عمده بازار را کنترل می کنند. برخلاف صنایعی با انحصار طبیعی مانند راه آهن، تاکسی های برخط هرچند از اثرات شبکه ای بهره می برند اما بازار آن ها انحصار طبیعی نیست و امکان رقابت چندجانبه حفظ شده است.

تنظیم گری اقتصادی بازار «حمل و نقل درون شهری مسافر توسط تاکسی های برخط»

قدرت بازاری به توانایی بنگاه ها در افزایش قیمت محصولات به بالاتر از قیمت رقابتی اشاره دارد و در بازارهای انحصاری بروز می کند. در بازار حمل و نقل آنلاین مسافران مانند تهران، این قدرت بازاری منجر به رفتارهای ضدرقابتی و کاهش رفاه مصرف کننده می شود. برای تحلیل رفتار بنگاه ها در بازار انحصاری چند جانبه، از مدل «رقابت برتر چنددوره ای با محدودیت ظرفیت» استفاده می شود. این مدل نشان می دهد بنگاه ها می توانند بدون از دست دادن تمام مشتری ها قیمت ها را بالاتر از قیمت رقابتی تعیین کنند. نوع رقابت و سازوکار قیمت گذاری در این بازار تاثیر زیادی بر قدرت بنگاه ها دارد. فروض این مدل عبارتند از:

• رقابت چند دوره ای: نظریه بازی نشان می دهد که به دلیل چند دوره ای (مثلا بی نهایت دور)، احتمال تبانی بین بازیگران وجود دارد. این موضوع با واقعیت همخوانی دارد، زیرا در بازارهای متمرکز، امکان تبانی بیشتر از بازارهای رقابتی است؛
• تولید با محدودیت ظرفیت: محدودیت ظرفیت در بازار حمل و نقل آنلاین باعث می شود شرکت ها نتوانند تمام تقاضای سفرها را جذب کنند، حتی اگر بخواهند قیمت ها را افزایش دهند. این محدودیت به آن ها اجازه می دهد قیمت ها را بالاتر از حالت رقابتی تعیین کنند. قدرت بازاری شرکت ها به محدودیت ظرفیت رقبا و کشش تقاضای مسافران بستگی دارد و هزینه های جذب رانندگان به تدریج افزایش می یابد. در نهایت، سؤال اصلی درباره نوع مداخله دولت برای افزایش رفاه اجتماعی در چنین بازارهایی است.

بررسی مداخله دولت (تنظیم گر) در قیمت گذاری در بازار موردنظر از منظر «رفاه»

برای بررسی رفاه اجتماعی به عنوان هدف اصلی سیاست ها، دو پایه «کارایی» و «ترجیحات توزیعی جامعه» باید مدنظر قرار گیرد. کارایی به حداکثر کردن مازاد اقتصادی مربوط می شود و ترجیحات توزیعی به چگونگی تقسیم مازاد بین گروه های مختلف اجتماعی اشاره دارد. در بازار حمل و نقل آنلاین، شرکت ها ممکن است مازاد تولید را برخلاف ترجیحات توزیعی جامعه تقسیم کنند، به ویژه از طریق تبعیض قیمتی و همچنین با تعیین قیمت ها به نحوی که بخش عمده مازاد به خودشان برسد.

دولت می تواند با تنظیم قیمت ها و سیاست های قیمت گذاری برای کاهش این ناکارایی و بهبود توزیع اقدام کند، اما این مداخلات می توانند عواقب منفی از جمله سرکوب قیمتی و کاهش انگیزه برای نوآوری داشته باشند. لذا، ممکن است تصمیمات قیمتی دولت به جای افزایش رفاه اجتماعی، آن را کاهش دهد. در نهایت، به نظر می رسد که توزیع مازاد تا حد زیادی منطبق با ترجیحات توزیعی جامعه است و مداخله قیمتی دولت ممکن است به کاهش کلی رفاه اجتماعی منجر شود.

نقش نهادهای حمایتی در بهبود وضعیت رانندگان

رشد پلتفرم های حمل و نقل برخط وضعیت رانندگان را به «همکاران مستقل» بدل کرده و آن ها را از حمایت های قوانین کار محروم کرده است. این امر شکاف نهادی ایجاد کرده و رانندگان در پی مشکلاتی مانند کاهش کرایه ها و مسدود شدن حساب ها، مسیرهای واضحی برای اعتراض ندارند. کشورهایی مانند اسپانیا و استرالیا نهادهایی برای ثبت و پیگیری شکایات رانندگان و تقویت قدرت چانه زنی جمعی آن ها ایجاد کرده اند.

پیشنهاد تقویت رقابت و حمایت از رانندگان در بازار تاکسی های برخط

شرکت های تاکسی های برخط با ارائه خدمات جا به جایی، مسافران را به رانندگان متصل می کنند و این بازار در کلان شهرها به شکل انحصار چندجانبه درآمده است. با وجود محدودیت ظرفیت رانندگان و قدرت بازار شرکت ها، اثرهای خارجی شبکه باعث جذابیت بیشتر پلتفرم ها برای رانندگان می شود. برای افزایش کارایی بازار، تنظیم گران باید بر رفتارهای ضدرقابتی تمرکز کنند، چون احتمال وقوع تبانی در این بازارها بالا است. تجربه جهانی نشان می دهد که به جای قیمت گذاری مستقیم، تنظیم گران بر کاهش موانع ورود و جلوگیری از سوء استفاده از موقعیت مسلط تاکید دارند. به عنوان مثال، در اتحادیه اروپا مقرراتی برای حمایت از رقابت در بازار دیجیتال وضع شده است.

برای حمایت از رانندگان در ایران، پیشنهاد می شود که نهادی تحت نظارت شورای عالی کار تاسیس شود که شامل نمایندگان رانندگان و پلتفرم ها باشد. این نهاد می تواند به شکایات رسیدگی کرده و اطلاعات را تحلیل کند تا مشکلات سیستماتیک شناسایی شوند. هدف این سازوکار تقویت قدرت چانه زنی رانندگان و تسهیل حل و فصل اختلافات خواهد بود تا برابری و انصاف در این بازار برقرار شود.

جمع بندی

پس از افزایش چشمگیر استفاده از خدمات تاکسی های برخط در ایران، نگرانی ها درباره انحصار این بازار و تاثیر آن بر رفاه مصرف کنندگان و رانندگان در حال افزایش است. از این رو پژوهش حاضر به تحلیل ساختار بازار، بازیگران اصلی و نیاز به تنظیم گری اقتصادی پرداخت. شرکت های بزرگ مانند اسنپ و تپسی با سهم های نزدیک به هم رقابت محدودی دارند که نیاز به مداخله تنظیم گرانه دولت را ضروری می کند. پیشنهاد می شود نهادی تحت نظارت شورای عالی کار تاسیس شود تا به شکایات رانندگان رسیدگی کرده و قدرت چانه زنی آن ها را تقویت کند. همچنین، توجه به قابلیت رقابت و کاهش موانع ورود می تواند به بهبود وضعیت بازار و حمایت از رانندگان کمک کند.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط محمدصادق محمدیان در سال 1404 انجام شده است.