ارزیابی عملکرد گیاهان راهبردی در راستای تقویت امنیت غذایی

امنیت غذایی به عنوان یکی از ارکان اساسی حیات انسانی و توسعه پایدار کشورها، امروزه به یکی از چالش های بزرگ جهانی تبدیل شده است. با افزایش جمعیت و تغییرات اقلیمی، تامین مواد غذایی به یکی از دغدغه های اصلی دولت ها و جوامع تبدیل شده است. وابستگی به واردات مواد غذایی، به خصوص در شرایط بحرانی و تحریم ها، می تواند منجر به بحران های جدی در تامین غذا و امنیت ملی شود؛ بنابراین، خودکفایی در تولید محصولات کشاورزی، افزایش بهره وری و کاهش تلفات در زنجیره تامین از اهمیت بالایی برخوردار است تا کشورها بتوانند به استقلال غذایی و امنیت پایدار دست یابند.

ضرورت و اهداف پژوهش

امنیت غذایی یکی از مهم ترین چالش های جهانی است که به ویژه در دوران کنونی با توجه به تغییرات اقلیمی، بحران های اقتصادی و شیوع بیماری های جهانی، توجه بیشتری را به خود جلب کرده است. خودکفایی در تولید محصولات کشاورزی، به ویژه گیاهان استراتژیک، برای تامین امنیت غذایی کشورها حیاتی است. وابستگی به واردات مواد غذایی ریسک پذیری را افزایش می دهد و می تواند به عنوان ابزاری برای فشار سیاسی نیز مورد استفاده قرار گیرد. ایران به طور فزاینده ای به واردات مواد غذایی وابسته شده و این موضوع تهدیدی جدی برای امنیت غذایی به شمار می آید.

با وجود تنوع اقلیمی و منابع غنی کشاورزی، پتانسیل تولید داخلی در ایران قابل توجه است، اما سالانه مقادیر زیادی از محصولات به دلیل تلفات و ضایعات در مراحل مختلف تولید و توزیع از دست می رود. برای بهبود وضعیت امنیت غذایی، باید بر روی افزایش تولید و کاهش ضایعات تمرکز کرد. برنامه ریزی و سیاست گذاری های دقیق و جامع در راستای استفاده بهینه از منابع و ایجاد زیرساخت های مناسب برای تامین امنیت غذایی ضروری است. از همین رو پژوهش حاضر ضمن بررسی گیاهان مهم و راهبردی در زمینه امنیت غذایی کشور به ارائه پیشنهاد در جهت کاهش وابستگی به واردات مواد غذایی پرداخته است.

بررسی گیاهان مهم و راهبردی کشور

در این بخش به بررسی برخی از گیاهان مهم و راهبردی کشور پرداخته شده است:

گندم

تامین گندم به عنوان مهم ترین گیاه زراعی در جهان و ایران، از اولویت های کشور به شمار می رود. در سال های 1400 تا 1402، سطح زیر کشت گندم آبی به 2.360 میلیون هکتار و گندم دیم به 4.530 میلیون هکتار رسید که به ترتیب میانگین عملکرد آن ها 3.7 تن در هکتار و 986 کیلوگرم در هکتار بود. با وجود تولید حدود 13 میلیون تن گندم، نیاز کل کشور به گندم حدود 18 میلیون تن است که منجر به واردات سالانه حدود 4.7 میلیون تن گندم می شود. پتانسیل تولید گندم در کشور حدود 32 میلیون تن برآورد شده است و با بهبود سیستم های زراعی و کاهش خلا عملکرد، کشور می تواند به خودکفایی در گندم برسد و حتی زمینه صادرات را فراهم کند. افزایش تولید در کشت دیم به خصوص در طرح جهش تولید اهمیت خاصی دارد، چراکه تولید گندم دیم در حال افزایش است.

سویا

سویا یکی از مهم ترین گیاهان دانه روغنی در جهان است که به دلیل کیفیت بالای روغن و پروتئین کنجاله آن، بخش قابل توجهی از جیره غذایی دام و طیور را تشکیل می دهد. در سال های 1400 تا 1402، ایران به طور متوسط 4.27 میلیون تن دانه و کنجاله سویا به ارزش 4.6 میلیارد دلار وارد کرده و وابستگی بسیار بالایی به واردات سویا دارد. با تولید تنها 41 هزار تن سویا در 22 هزار هکتار، تقریبا 99 درصد نیاز کشور از طریق واردات تامین می شود. پتانسیل تولید سویا در کشور محدود است و رسیدن به خودکفایی عملا ممکن نیست. به جای آن، می توان با افزایش سطح زیر کشت و جایگزینی دانه های روغنی نظیر آفتابگردان و کلزا، وابستگی را کاهش داد. این دانه ها به دلیل خواص تغذیه ای مناسب و شرایط کشت بهتر، می توانند گزینه های مناسبی برای تامین پروتئین در جیره غذایی دام و طیور باشند. همچنین استفاده از گیاهانی مانند یونجه و سورگوم نیز به عنوان جایگزین های دیگر مطرح است. در نهایت، اجرای این تصمیمات نیاز به مدیریت مناسب یارانه ها و حمایت از تولید داخلی دارد.

ذرت

ذرت یکی از محصولات اساسی در ایران است که به طور عمده برای جیره دام و طیور استفاده می شود. کشور به طور متوسط بیش از 9 میلیون تن ذرت دانه ای به ارزش 3.5 میلیارد دلار وارد می کند. تولید داخلی فقط حدود 1 میلیون تن است و وابستگی این محصول به واردات حدود 90 درصد برآورد می شود. با وجود پتانسیل عملکرد بالای ذرت (بیش از 16 تن در هکتار)، رسیدن به خودکفایی در این محصول غیرممکن به نظر می رسد.

به عنوان جایگزین، تریتیکاله و سورگوم دانه ای می توانند به تامین نیازهای تغذیه ای کمک کنند. تریتیکاله غنی تر از ذرت است، اما استفاده از آن در جیره نیاز به آنزیم های خاص دارد. سورگوم نیز به عنوان یک گزینه بسیار مناسب مطرح است، چراکه می تواند به طور کامل جایگزین ذرت و کنجاله سویا در جیره نشخوارکنندگان شود و همزمان مشکلات متابولیکی را کاهش دهد.

برای توسعه کشت سورگوم در ایران و شکستن انحصار ذرت در بازار خوراک، نیاز به برنامه ریزی و اجرای برنامه های خرید تضمینی، به ویژه با توجه به مزایای کشت آن در مناطق خشک و مصرف آب کمتر، احساس می شود. به علاوه، سورگوم با ماشین آلات موجود قابل برداشت است و نیازی به تجهیزات خاص ندارد؛ بنابراین، توجه به کشت و توسعه سورگوم می تواند به کاهش وابستگی به واردات ذرت و بهبود امنیت غذایی کمک کند.

ذرت علوفه ای

در سال های اخیر، دامداران و کشاورزان به اهمیت کشت ذرت علوفه ای پی برده اند و به استفاده از آن به عنوان علوفه سبز و سیلو پرداخته اند. این گیاه به دلیل محتوای قندی و نشاسته بالا و عملکرد بالای علوفه ای (بیش از 80 تن در هکتار) یکی از بهترین گزینه ها برای تولید علوفه محسوب می شود. در حال حاضر سطح زیر کشت متوسط 312 هزار هکتار و تولید سالانه 15 میلیون تن، نیاز کشور به این گیاه (بین 15 تا 16 میلیون تن) را تا حدی تامین می کند. در سال 1401، تولید از نیاز کشور فراتر رفت و بیش از دو میلیون تن اضافی تولید شد.

عملکرد واقعی ذرت علوفه ای حدود 49 تن در هکتار است و با دستیابی به 80 درصد پتانسیل آن، نیاز کشور قابل تامین خواهد بود. با افزایش سطح زیر کشت به 200 تا 210 هزار هکتار، می توان بخش زیادی از نیاز کشور را پوشش داد و سطح مازاد آب و زمین را به گیاهان راهبردی دیگر اختصاص داد. مشکلاتی نظیر عدم وجود الگوی کشتی منظم و نظارت مناسب باعث نوسانات در تولید می شود. افزایش تولید به طور عمده از طریق گسترش سطح زیر کشت انجام شده و نه از طریق بهبود مدیریت مزرعه؛ بنابراین، برنامه ریزی دقیق و نظارت بر کشت ضروری است.

کاهش خلا عملکرد و استفاده از گیاهان جایگزین در تولید نهاده های کشاورزی

با توجه به آن چه گفته شد امنیت غذایی و کاهش وابستگی به واردات در مورد نهاده های کالای اساسی امری بسیار مهم و ضروری است. لازم به ذکر است گاهی حتی تولید داخلی با قیمت تمام شده بالاتر، از حیث کاهش وابستگی، مقرون به صرفه تر است. در این پژوهش دو مقوله مجزا موردبحث است. اول کاهش خلا عملکرد در گیاهان راهبردی و بخصوص نهاده های کالای اساسی و دوم استفاده از گیاهان جایگزین در جیره خوراک دام و طیور.

در مبحث اول، کاهش خلا عملکرد مستلزم شناسایی عوامل ایجاد خلا عملکرد یا آنالیز خلا عملکرد است. این امر در کشور تا کنون در سطح کلان انجام نشده و صرفا مطالعات موردی صورت گرفته است و دستورالعمل مشخصی برای آن وجود ندارد. برای این امر نیاز است در وهله اول نهاد یا ارگانی در جایگاه متولی که به نظر می رسد بهترین ارگان سازمان جهاد کشاورزی، بخش ترویج (به دلیل تسلط به منطقه)، برای هر منطقه و هر گیاه راهبردی بخصوص در مناطقی که پتانسیل تولید بالا و خلاهای بزرگی دارند به آنالیز خلا عملکرد بپردازند. مبحث دوم، مطالعات در حوزه گیاهان جایگزین است. به نظر می رسد مطالعات بسیاری در این زمینه صورت گرفته و توصیه های ارزیابی شده و قابل اجرایی نیز ارائه شده است؛ ولی این امر مستلزم حمایت بخش دولتی است.

جمع بندی

پژوهش حاضر به بررسی ضرورت تقویت امنیت غذایی در ایران و کاهش وابستگی به واردات مواد غذایی پرداخت. با توجه به چالش های جهانی مانند تغییرات اقلیمی و بحران های اقتصادی، خودکفایی در تولید محصولات کشاورزی، به ویژه گیاهان استراتژیک، از اولویت های کشور به شمار می رود. این تحقیق به شناسایی خلا عملکرد در گیاهان مهمی چون گندم، سویا، ذرت و ذرت علوفه ای پرداخته و راهکارهایی برای افزایش تولید و کاهش ضایعات ارائه داد. همچنین، استفاده از گیاهان جایگزین مانند سورگوم و آفتابگردان به عنوان گزینه های مطلوب در تامین نیازهای غذایی دام و طیور پیشنهاد شد. در نهایت، تاکید بر برنامه ریزی و سیاست گذاری جامع در راستای بهینه سازی منابع و توسعه زیرساخت ها برای افزایش امنیت غذایی کشور ضروری است.

این مطالعه در اندیشکده حکمرانی مصاف توسط زهرا محمدزاده در سال 1403 انجام شده است.