بررسی علل بحران پسماند در استان گیلان

بحران پسماند در استان گیلان و به ویژه فاجعه زیست محیطی لندفیل سراوان رشت، از مرحله یک چالش خدمات شهری عبور کرده و به یک تهدید حاد امنیتی، بهداشتی و اکولوژیک در سطح ملی بدل شده است. انباشت روزانه بیش از ۲۰۰۰ تن زباله در بستری با بارش سالانه فراتر از ۱۳۰۰ میلی متر و سفره های آب زیرزمینی کم عمق، بمب ساعتی شیرابه ای را پدید آورده که مستقیم به رودخانه های زرجوب و گوهررود و تالاب بین المللی انزلی سرریز می شود. تعارض منافع، رانت های موجود در تفکیک غیررسمی پسماند خشک و شکست طرح های متمرکز کلان نظیر نیروگاه های زباله سوز حرارتی، مدیریت این حوزه را با انسداد ساختاری روبه رو کرده است. حل این معضل نیازمند عبور شجاعانه از رویکردهای سنتی دفن محور، تغییر معماری نهادی قراردادهای شهرداری و پیاده سازی اقتصاد چرخشی سازگار با اقلیم هیرکانی است.

ضرورت و اهداف پژوهش

اکوسیستم جلگه ای، جنگلی و تالابی شمال کشور به دلیل حساسیت های بوم شناختی تاب آوری بسیار پایینی در برابر آلاینده های پایدار دارد. طی چهار دهه اخیر، تمرکز سیستم مدیریت پسماند بر راهبرد پرمخاطره «جمع آوری، انتقال و دفن غیربهداشتی» استوار بوده است. کانون این چالش یعنی سایت دفن سراوان در ۱۵ کیلومتری جنوب رشت، با انباشت طبقاتی زباله در دل جنگل های هیرکانی، نرخ بروز بیماری های بدخیم گوارشی، تنفسی و نقایص مادرزادی را در شعاع ۱۰ کیلومتری خود به مرز نگران کننده ای رسانده است. هدف بنیادین این مطالعه، تبارشناسی ریشه های ساختاری و اجرایی شکست طرح های مدیریت پسماند در گیلان، ارزیابی فنی فناوری های نوین پردازش متناسب با شرایط اقلیمی با رطوبت بالا و تدوین یک نقشه راه کاربردی و فوری است.

آسیب شناسی فاجعه سراوان و مخاطرات هیدروژئولوژیک

سایت دفن سراوان طی بیش از ۴۰ سال گذشته پذیرای روزانه ۱۲۰۰ تا ۱۵۰۰ تن پسماند از شهرهای رشت، انزلی، لاهیجان، لنگرود، آستانه اشرفیه و صومعه سرا بوده است. پسماند گیلان دارای ویژگی متمایزی است؛ بیش از ۷۰ درصد این حجم را مواد آلی و پسماند تر با فسادپذیری بالا تشکیل می دهد. هم نشینی این بار آلی سنگین با بارندگی های مداوم بیش از ۱۳۰۰ میلی متری و فقدان لایه های عایق نفوذناپذیر، جریان عظیمی از شیرابه سمی را شکل داده است. اندازه گیری های هیدروژئولوژیک نشان دهنده غلظت بحرانی نیترات، آمونیوم، کادمیوم، کروم و ترکیبات آلی پایدار در آب های زیرزمینی پایین دست است که استاندارد های آب شرب سازمان جهانی بهداشت را نقض می کند.

بحران سلامت عمومی و خسارات اکولوژیک

آلودگی شیرابه پس از نفوذ به سفره ها، از طریق رودخانه های زرجوب و گوهررود به تالاب انزلی می رسد و به تخریب اکوسیستم های تالابی و شیلاتی منجر می گردد. همچنین آتش سوزی های مکرر ناشی از اشتعال خودبه خودی گاز متان، مقادیر قابل توجهی دی اکسین و فوران را در هوای تنفسی منطقه آزاد می سازد. این ترکیبات نیمه عمر زیستی طولانی دارند و از قوی ترین سموم سرطان زا محسوب می شوند. پایش های میدانی در خانه های بهداشت محلی گویای جهش معنادار ابتلا به سرطان معده، کولورکتال و کبد، بیماری های مزمن انسدادی ریه (COPD) و افزایش نرخ سقط جنین و تولد نوزادان کم وزن در روستاهای سراوان، تازه آباد و شالکوه است. این مخاطرات، فوریت تخلیه، ایزولاسیون و احیای بیولوژیک این کانون بحران را به ضرورتی حیاتی بدل ساخته است.

ارزیابی تطبیقی فناوری های زباله سوزی در بوته نقد

کشورهای اروپایی با احداث ۴۹۲ کارخانه بازیابی انرژی از پسماند (Waste-to-Energy)، سالانه ۹۶ میلیون تن پسماند را مدیریت می کنند. با این حال، انتقال چشم بسته این الگوها بدون لحاظ مختصات ترمودینامیکی زباله گیلان، خطایی راهبردی است. فناوری های زباله سوز رایج نیازمند ارزش حرارتی بالا و رطوبت پایین هستند؛ شرایطی که پسماند مرطوب شمال کشور فاقد آن است.

ویژگی ها و محدودیت های انواع فناوری های حرارتی

• زباله سوزهای دارای شبکه متحرک: رایج ترین نوع در جهان با ظرفیت ۵۰ تا ۲۰۰۰ تن در روز است. اگرچه زباله های ناهمگن را می سوزاند، اما هزینه سرمایه گذاری سنگین (۱۵ تا ۵۰ میلیون یورو به ازای هر ۱۰۰ تن ظرفیت روزانه) و نیاز به سیستم های بسیار پیچیده کنترل دی اکسین دارد.
• زباله سوزهای بستر سیال: دارای راندمان احتراق بالا و انتشار آلایندگی کمتر هستند، اما نیازمند پیش پردازش، خردایش دقیق و جداسازی اولیه مواد هستند تا زباله به صورت سوخت مشتق از پسماند همگن درآید.
• کوره های دوار: گزینه ای با انعطاف بالا برای پسماندهای ویژه، بیمارستانی و لجن های صنعتی به شمار می روند، اما مصرف انرژی داخلی بالا و هزینه های عملیاتی ۲۵ تا ۱۰۰ میلیون یورویی دارند.
• گازی سازی پلاسمایی: فوق پیشرفته ترین تکنولوژی با قوس حرارتی ۲۰۰۰ تا ۱۴۰۰۰ درجه سانتی گراد است که زباله را به گاز سنتز پاک و سرباره شیشه ای بی خطر تبدیل می کند، ولی هزینه نجومی ۵۰ تا ۲۰۰ میلیون یورویی آن مانع اصلی اجرای مقیاس کلان است.

پروژه زباله سوز متمرکز رشت پس از گذشت ۱۵ سال و صرف بیش از ۲۴ میلیون دلار منابع عمومی، تنها ۱۵ درصد پیشرفت فیزیکی داشته و تکمیل آن نیازمند هزاران میلیارد تومان اعتبار دیگر است. این تجربه ناموفق اثبات می کند که تکیه بر نیروگاه های حرارتی متمرکز بزرگ مقیاس با پسماند ۷۰ درصد تر، گزینه ای غیرمنطقی، پرهزینه و ناسازگار با شرایط اقلیمی گیلان است.

موانع ساختاری، حقوقی و ناکارآمدی طرح های جامع

قانون مدیریت پسماند مصوب ۱۳۸۳ و آیین نامه اجرایی آن مصوب ۱۳۸۴، وظایف روشنی را برای کارگروه های ملی و استانی پسماند، وزارت کشور، سازمان حفاظت محیط زیست و شهرداری ها ترسیم نموده اند. بر اساس ماده ۶ آیین نامه، مقرر بود طرح جامع مدیریت پسماند تا پایان سال ۱۳۹۲ کلیه پسماندهای عادی شهرها و روستاها را به صورت تفکیک شده پوشش دهد؛ هدفی که تا امروز بر زمین مانده است.

گلوگاه های اجرایی و تعارض منافع

بررسی های آسیب شناختی نشان می دهد طرح های جامع پسماند به دلایل ذیل دچار شکست کارکردی شده اند:

• ضعف بدنه مشاوران و کپی برداری داده ها: مطالعات ارائه شده از سوی شرکت های مهندسی مشاور عمدتا بدون سنجش های بومی، فاقد راهکارهای منطبق بر ژئومورفولوژی مرطوب گیلان و بدون در نظر گرفتن مدل های تامین مالی واقعی بوده است.
• رویکردهای غیریکپارچه کارفرمایان: حاکمیت نگاه های کوتاه مدت، بی باوری شهرداری ها به مطالعات بنیادین، نبود پایگاه داده معتبر و عدم هماهنگی میان شهرداری ها و دهیاری ها، طرح های استانی را تکه تکه کرده است.
• خلاهای بازدارندگی قانونی و اطاله دادرسی: ضمانت های اجرایی ضعیف در قانون پسماند، عدم بازدارندگی جرایم محیط زیستی و عدم تناسب احکام قضایی با ابعاد فاجعه انسانی و اکولوژیک.
• فقدان ارزیابی استراتژیک محیط زیستی (SEA): طرح ها بدون شفافیت و بدون مشارکت نهادهای مدنی به تصویب می رسند که زمینه انحرافات مالی و رفتارهای غیرمسئولانه دستگاه ها را مهیا ساخته است.

اقتصاد سیاسی پسماند و پارادوکس تفکیک خشک و تر

زنجیره مدیریت پسماند در گیلان دچار یک گسست مخرب شده است؛ فرایند جمع آوری پسماند خشک به دلیل ارزش اقتصادی بالا به بازاری سودآور برای پیمانکاران غیرپاسخگو، زباله گردان و شبکه های مافیایی تبدیل شده است که ارزشمندترین بخش زباله را در همان ابتدای چرخه از دسترس شهرداری ها خارج می کنند. در نقطه مقابل، شهرداری ها ماهیانه صدها میلیارد تومان از منابع عمومی را صرف امحا، حمل و دفن بخش کم ارزش و پرهزینه (پسماند تر و پسماند ریجکتی) می کنند. این پارادوکس اقتصادی انگیزه هرگونه سرمایه گذاری سالم بخش خصوصی در زیرساخت های بازیافت و تصفیه بهداشتی را سلب کرده و مدیریت شهری را به دستگاهی هزینه تراش و مستهلک بدل نموده است.

بسته راهبردهای سیاستی و تدابیر عملیاتی

برون رفت از وضعیت قرمز پسماند در گیلان نیازمند اقداماتی شجاعانه، متمرکز و بدون مماشات در دو سطح فوری و زیرساختی است:

اقدامات فوری و تخصصی

• ایجاد شورای نظارتی مستقل و برون سازمانی: تشکیل یک هیئت امین، پاکدست و مستقل از بدنه شهرداری ها (مرکب از نخبگان دانشگاهی، دستگاه های نظارتی و معتمدان زیست محیطی) تا تمامی فرآیندهای مناقصات و قراردادهای پسماند را تحت نظارت علنی و شفاف قرار دهند.
• یکپارچه سازی قراردادهای جمع آوری و امحا: شهرداری ها باید هر دو مرحله جمع آوری (سودآور) و امحا (هزینه بر) را در قالب یک بسته قراردادی واحد و مشروط به یک شرکت بخش خصوصی معتبر واگذار کنند؛ به نحوی که سود حاصل از تفکیک پسماند خشک، هزینه های پردازش پسماند تر را پوشش داده و بار مالی شهرداری ها به درآمدهای پایدار تبدیل گردد.
• استقرار واحدهای زباله سوز محلی مدرن (کوچک مقیاس): جایگزینی طرح متمرکز و پرهزینه رشت با نصب دستگاه های زباله سوز پیش ساخته کوچک مقیاس (با ظرفیت ۵۰ تا ۲۰۰ تن در روز و هزینه زیر ۱۰۰ میلیارد تومان) در مناطق شهری و شهرهای اقماری. این واحدها به دلیل استفاده از فناوری های فیلتراسیون کاتالیستی نوین، آلایندگی نزدیک به صفر داشته و نیاز به حمل ونقل طولانی و لندفیل های ویرانگر را به طور کامل منتفی می سازند.

تدابیر ساختاری و توسعه اقتصاد چرخشی

• محوریت مطلق مدیریت پسماند تر در مبدا: هدایت تسهیلات و حمایت های قانونی به سمت الزام دستگاه های کمپوست ساز خانگی برقی و احداث واحدهای پیشرفته کمپوست سازی منطقه ای با استفاده از تحلیل چرخه حیات (LCA) جهت تغذیه باغات، مزارع چای و بازارهای گلخانه ای محلی.
• ساماندهی پسماند گردشگری: تدوین طرح جامع پسماند گردشگری، استقرار ضابطان آموزش دیده مدیریت پسماند با یونیفرم مشخص در کریدورهای توریستی، نصب کیوسک های خوداتکای دریافت پسماند بازیافتی با نرخ تشویقی و الزام مراکز اقامتی و بوم گردی به جداسازی دقیق در مبدا.
• اصلاح ابزارهای اقتصادی و تعرفه ای: درج عوارض پسماند در قبوض برق شهری و روستایی با اعمال سیاست «تخفیف ۱۰۰ درصدی یا صفر کردن عوارض» برای خانوارهایی که پسماند تر خود را در مبدا مدیریت و بی خطر می کنند.
• مشروط سازی صدور پایان کار ساختمانی: الزام سازندگان شهری و روستایی به تعبیه مخازن یا تجهیزات مدرن کمپوست خانگی به عنوان پیش شرط قانونی صدور پایان کار از سوی شهرداری ها و بخشداری ها.

جمع بندی

شواهد علمی و بررسی های میدانی نشان می دهد که بحران پسماند سراوان و استان گیلان نه یک ناتوانی صرفا فنی، بلکه محصول شکست تاریخی حکمرانی سرزمینی، تصمیم گیری های پشت درهای بسته و تسلیم در برابر منافع شبکه های غیرشفاف است. استمرار دفن سنتی در اقلیم پرباران شمال کشور جنایتی غیرقابل جبران در حق آب، خاک و سلامت نسل های آینده است. رهایی از این چالش مستلزم یک اراده قاطع حاکمیتی برای سلب منافع از سودجویان پسماند خشک، انتقال مسئولیت جمع آوری و پردازش به بخش خصوصی در قالب مدل های شفاف، اولویت بخشی به کمپوست سازی پسماند تر و به کارگیری فناوری های مقیاس کوچک غیرآلاینده است. تنها با همگرایی ساختار اجرایی، دستگاه قضایی و سرمایه اجتماعی نخبگان و تشکل های مردم نهاد است که می توان گیلان را از ورطه این فاجعه نجات داد و آن را به قطب پیشرو اقتصاد چرخشی در کشور بدل ساخت.

این مطالعه در اندیشکده مرجع با همکاری یاسر ستوده، محمدحسین نیک سخن، محمد حج فروش و یاسر مجاور شیخان در سال ۱۴۰۴ انجام شده است.