حلقه مفقوده پدافند غیرعامل در شهرسازی
اندیشکده پویاشهر توضیح داده که چگونه بازنگری در سیاستهای شهرسازی و مسکن با رویکرد پدافندغیرعامل میتواند تابآوری شهری را افزایش دهد.

✍🏻 شورای پژوهش اندیشکده پویاشهر
چکیده
بازنگری در سیاستهای شهرسازی و مسکن با رویکرد پدافندغیرعامل میتواند تابآوری شهری را افزایش دهد. تمرکز بیش از حد بر ساختمانهای متراکم و عمودی، آسیبپذیری شهرها را در برابر تهدیدات گوناگون تشدید کرده است. اجرای دقیق اصول پدافندی در سه سطح مکانی، کالبدی و عملکردی برای طراحی مسکن و زیرساختها امری ضروری است. ضوابط دفاع غیرعامل نباید به عنوان مقرراتی تشریفاتی در نظر گرفته شوند، بلکه باید در تمامی مراحل ساخت، مکانیابی و بهرهبرداری پیادهسازی گردند.
چالشها و شکافهای سیاستی فعلی در اجرای پدافند غیرعامل
بررسی وضعیت موجود نشان میدهد که اجرای پدافند غیرعامل در ایران با چالشها و شکافهای سیاستی مشخصی در سطوح تقنینی، شهرسازی و اجرایی مواجه است. الزامات قانونی (بهویژه مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان) عمدتاً بر تکبناها و تأسیسات متمرکز بوده و فاقد ضوابط جامع برای فضاهای عمومی شهری (نظیر خیابانها، میدانها و بوستانها) است. مبحث مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان در دو بخش «تمرکز و دامنه عملکرد»و «چالشها و شکافهای اجرایی» نقش مشخصی ایفا میکند که در سطح خرد دیده شده و مسئله در مقیاس شبکه شهری و تعاملات بینسیستمی مغفول مانده است. با وجود ارائه چارچوب توسط این مبحث، الزامات آن در عمل و در فرایند اجرای پروژههای مسکونی، اغلب به یک پیوست شکلی، تشریفاتی و چکلیست حداقل صرفاً جهت اخذ مجوز تنزل پیدا کرده است. تصمیمگیریهای اساسی درباره جانمایی پروژهها (مانند نزدیکی به گسلها، دسترسیها و تعیین تراکم) پیش از اعمال الزامات پدافندی رخ میدهد. این امر منجر به مکانیابی نامناسب سکونتگاهها در مجاورت پهنههای سیلابی، گسلها یا مراکز پرخطر شده است. در سیاستهای مسکن، تمرکز عمده بر سرعت ساختوساز بوده که این امر به بهای نادیده گرفتن کیفیت و تابآوری زیرساختها تمام شده است.الگوی شهرهای متراکم و عمودی موجب تمرکز جمعیت، زیرساختها و عدم امکان ایجاد فاصله ایمن میان مراکز حساس شده است. این وابستگی به شبکههای متمرکز باعث میشود یک اختلال موضعی، کل سیستم شهری را دچار بحران کند.
سطوح راهبردی پدافند در مسکن
برای طراحی یک پیوست مؤثر و جامع پدافند غیرعامل در حوزه مسکن، سه سطح راهبردی اصلی باید مدنظر قرار گیرد:
الزامات مکانیابی پروژه مسکونی
الزامات مکانیابی پروژههای مسکونی از منظر پدافند غیرعامل با هدف کاهش آسیبپذیری، ارتقای تابآوری و تداوم خدمات اساسی در شرایط بحران، بر انتخاب سایت بر پایه تحلیل ریسک چندمخاطرهای و پرهیز از استقرار در پهنههای پرخطر طبیعی و انسانساخت تأکید دارد. در این راستا، رعایت فاصله ایمن از گسلها، پهنههای سیلابی، صنایع پرخطر، زیرساختهای حساس و مراکز هدف تهدید، اجتناب از گلوگاههای ترافیکی و نقاط مستعد انسداد، تأمین دسترسی مناسب به مراکز امدادی و درمانی و مسیرهای تخلیه اضطراری ضروری است. همچنین، جلوگیری از تمرکز بیش از حد جمعیت، تأسیسات و خدمات و توزیع متوازن سکونتگاهها از الزامات اساسی مکانیابی محسوب میشود تا ضمن کاهش خطر بروز نقاط شکست واحد، امکان امدادرسانی، تخلیه ایمن و استمرار عملکرد شبکه شهری در شرایط بحران فراهم شود. همچنین طراحی و جانمایی مجموعههای مسکونی باید با توزیع متعادل بلوکها، تمرکززدایی از تأسیسات و تأمین مسیرهای دسترسی مستقل، آسیبپذیری در بحران را کاهش دهد. پیشبینی معابر مناسب امدادرسانی، فضاهای باز امن و امکان تخلیه اضطراری، موجب تسهیل مدیریت بحران و تداوم خدمات ضروری میشود.
برطرف کردن شکافهای اجرایی پیوست پدافند
برای رفع شکافهای اجرایی و تبدیل پیوست پدافند غیرعامل از یک چکلیست صوری به سندی راهبردی و عملیاتی، ضروری است رویکرد ارزیابی از مقیاس تکبنا به شبکه شهری ارتقا یافته و ضوابط یکپارچهای برای فضاهای عمومی، زیرساختها و تعاملات بینسیستمی تدوین شود. همچنین، الزامات پدافند غیرعامل باید پیش از تصمیمگیریهای مکانیابی و تعیین تراکم، بر اساس تحلیل ریسک چندمخاطرهای اعمال شوند. در طراحی کالبدی نیز پراکندهسازی جمعیت و مراکز حیاتی، کاهش تمرکز عمودی، تأمین فضاهای باز و حائل و ایجاد مسیرهای دسترسی ایمن و جایگزین مورد توجه قرار گیرد. افزون بر این، تأمین زیرساختهای پشتیبان و استمرار خدمات اساسی، ایمنسازی شریانهای حیاتی و تدوین برنامههای تخلیه اضطراری، آموزش ساکنان و تشکیل ساختارهای مدیریت بحران محلی باید به مرحله بهرهبرداری تسری یابد. در نهایت، ارزیابی اثربخشی پیوست پدافند غیرعامل باید بهجای تأییدیههای شکلی، بر پایه شاخصهای چندبعدی شامل ایمنی مکانیابی، دسترسی اضطراری، تراکم، کفایت فضاهای باز، تابآوری زیرساختها، قابلیت تخلیه و آمادگی مدیریت بحران انجام شود.



