اخباریادداشت سیاستی

حلقه مفقوده پدافند غیرعامل در شهرسازی

اندیشکده پویاشهر توضیح داده که چگونه بازنگری در سیاست‌های شهرسازی و مسکن با رویکرد پدافندغیرعامل می‌تواند تاب‌آوری شهری را افزایش دهد.

✍🏻 شورای پژوهش اندیشکده پویاشهر


چکیده

بازنگری در سیاست‌های شهرسازی و مسکن با رویکرد پدافندغیرعامل می‌تواند تاب‌آوری شهری را افزایش دهد. تمرکز بیش از حد بر ساختمان‌های متراکم و عمودی، آسیب‌پذیری شهرها را در برابر تهدیدات گوناگون تشدید کرده است. اجرای دقیق اصول پدافندی در سه سطح مکانی، کالبدی و عملکردی برای طراحی مسکن و زیرساخت‌ها امری ضروری است. ضوابط دفاع غیرعامل نباید به عنوان مقرراتی تشریفاتی در نظر گرفته شوند، بلکه باید در تمامی مراحل ساخت، مکان‌یابی و بهره‌برداری پیاده‌سازی گردند.

چالش‌ها و شکاف‌های سیاستی فعلی در اجرای پدافند غیرعامل

بررسی وضعیت موجود نشان می‌دهد که اجرای پدافند غیرعامل در ایران با چالش‌ها و شکاف‌های سیاستی مشخصی در سطوح تقنینی، شهرسازی و اجرایی مواجه است. الزامات قانونی (به‌ویژه مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان) عمدتاً بر تک‌بناها و تأسیسات متمرکز بوده و فاقد ضوابط جامع برای فضاهای عمومی شهری (نظیر خیابان‌ها، میدان‌ها و بوستان‌ها) است. مبحث مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان در دو بخش «تمرکز و دامنه عملکرد»و «چالش‌ها و شکاف‌های اجرایی» نقش مشخصی ایفا می‌کند که در سطح خرد دیده شده و مسئله در مقیاس شبکه شهری و تعاملات بین‌سیستمی مغفول مانده است. با وجود ارائه چارچوب توسط این مبحث، الزامات آن در عمل و در فرایند اجرای پروژه‌های مسکونی، اغلب به یک پیوست شکلی، تشریفاتی و چک‌لیست حداقل صرفاً جهت اخذ مجوز تنزل پیدا کرده است. تصمیم‌گیری‌های اساسی درباره جانمایی پروژه‌ها (مانند نزدیکی به گسل‌ها، دسترسی‌ها و تعیین تراکم) پیش از اعمال الزامات پدافندی رخ می‌دهد. این امر منجر به مکان‌یابی نامناسب سکونتگاه‌ها در مجاورت پهنه‌های سیلابی، گسل‌ها یا مراکز پرخطر شده است. در سیاست‌های مسکن، تمرکز عمده بر سرعت ساخت‌وساز بوده که این امر به بهای نادیده گرفتن کیفیت و تاب‌آوری زیرساخت‌ها تمام شده است.الگوی شهرهای متراکم و عمودی موجب تمرکز جمعیت، زیرساخت‌ها و عدم امکان ایجاد فاصله ایمن میان مراکز حساس شده است. این وابستگی به شبکه‌های متمرکز باعث می‌شود یک اختلال موضعی، کل سیستم شهری را دچار بحران کند.

سطوح راهبردی پدافند در مسکن

برای طراحی یک پیوست مؤثر و جامع پدافند غیرعامل در حوزه مسکن، سه سطح راهبردی اصلی باید مدنظر قرار گیرد:

• سطح مکانی: این سطح به تصمیمات کلان استقرار و جانمایی پروژه اختصاص دارد و شامل محورهای انتخاب مکان بر اساس تحلیل ریسک چندمخاطره‌ای، پرهیز از تمرکز جمعیتی در نقاط پرخطر و توزیع متوازن سکونتگاه‌ها است.
• سطح کالبدی: این سطح بر ویژگی‌های مهندسی، معماری، سازه و مصالح بنا متمرکز است که شامل ارتقای استانداردهای ساخت‌وساز با رویکرد تاب‌آوری، استفاده از مصالح و فناوری‌های مقاوم و طراحی فضاهای چندمنظوره است.
• سطح عملکردی: این سطح ضامن تداوم حیات و کارکردهای اساسی مسکن در زمان وقوع بحران و پس از آن است که شامل پیش‌بینی دسترسی پایدار به خدمات اساسی، طراحی شبکه‌های پشتیبان در مقیاس محله و ارتقای خوداتکایی واحدها و مجتمع‌ها است.

الزامات مکان‌یابی پروژه مسکونی

الزامات مکان‌یابی پروژه‌های مسکونی از منظر پدافند غیرعامل با هدف کاهش آسیب‌پذیری، ارتقای تاب‌آوری و تداوم خدمات اساسی در شرایط بحران، بر انتخاب سایت بر پایه تحلیل ریسک چندمخاطره‌ای و پرهیز از استقرار در پهنه‌های پرخطر طبیعی و انسان‌ساخت تأکید دارد. در این راستا، رعایت فاصله ایمن از گسل‌ها، پهنه‌های سیلابی، صنایع پرخطر، زیرساخت‌های حساس و مراکز هدف تهدید، اجتناب از گلوگاه‌های ترافیکی و نقاط مستعد انسداد، تأمین دسترسی مناسب به مراکز امدادی و درمانی و مسیرهای تخلیه اضطراری ضروری است. همچنین، جلوگیری از تمرکز بیش از حد جمعیت، تأسیسات و خدمات و توزیع متوازن سکونتگاه‌ها از الزامات اساسی مکان‌یابی محسوب می‌شود تا ضمن کاهش خطر بروز نقاط شکست واحد، امکان امدادرسانی، تخلیه ایمن و استمرار عملکرد شبکه شهری در شرایط بحران فراهم شود. همچنین طراحی و جانمایی مجموعه‌های مسکونی باید با توزیع متعادل بلوک‌ها، تمرکززدایی از تأسیسات و تأمین مسیرهای دسترسی مستقل، آسیب‌پذیری در بحران را کاهش دهد. پیش‌بینی معابر مناسب امدادرسانی، فضاهای باز امن و امکان تخلیه اضطراری، موجب تسهیل مدیریت بحران و تداوم خدمات ضروری می‌شود.

برطرف کردن شکاف‌های اجرایی پیوست پدافند

برای رفع شکاف‌های اجرایی و تبدیل پیوست پدافند غیرعامل از یک چک‌لیست صوری به سندی راهبردی و عملیاتی، ضروری است رویکرد ارزیابی از مقیاس تک‌بنا به شبکه شهری ارتقا یافته و ضوابط یکپارچه‌ای برای فضاهای عمومی، زیرساخت‌ها و تعاملات بین‌سیستمی تدوین شود. همچنین، الزامات پدافند غیرعامل باید پیش از تصمیم‌گیری‌های مکان‌یابی و تعیین تراکم، بر اساس تحلیل ریسک چندمخاطره‌ای اعمال شوند. در طراحی کالبدی نیز پراکنده‌سازی جمعیت و مراکز حیاتی، کاهش تمرکز عمودی، تأمین فضاهای باز و حائل و ایجاد مسیرهای دسترسی ایمن و جایگزین مورد توجه قرار گیرد. افزون بر این، تأمین زیرساخت‌های پشتیبان و استمرار خدمات اساسی، ایمن‌سازی شریان‌های حیاتی و تدوین برنامه‌های تخلیه اضطراری، آموزش ساکنان و تشکیل ساختارهای مدیریت بحران محلی باید به مرحله بهره‌برداری تسری یابد. در نهایت، ارزیابی اثربخشی پیوست پدافند غیرعامل باید به‌جای تأییدیه‌های شکلی، بر پایه شاخص‌های چندبعدی شامل ایمنی مکان‌یابی، دسترسی اضطراری، تراکم، کفایت فضاهای باز، تاب‌آوری زیرساخت‌ها، قابلیت تخلیه و آمادگی مدیریت بحران انجام شود.

راهکارها و پیشنهادهای سیاستی برای ارتقای پدافند غیرعامل در سیاست‌گذاری و اجرای پروژه‌های مسکونی

• اصلاح و تکمیل چارچوب‌های قانونی و مقرراتی: بازنگری و تکمیل مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان و تدوین ضوابط مکمل پدافند غیرعامل در مقیاس محله و شهر، با تأکید بر فضاهای عمومی، شبکه معابر، زیرساخت‌های حیاتی و مجموعه‌های مسکونی؛ همچنین تبدیل پیوست پدافند غیرعامل از یک الزام تشریفاتی به سندی لازم‌الاجرا در مراحل مکان‌یابی، طراحی، صدور مجوز، ساخت و بهره‌برداری.
• نهادینه‌سازی ارزیابی ریسک در سیاست‌های زمین و مسکن: الزام دستگاه‌های مسئول به انجام ارزیابی ریسک چندمخاطره‌ای پیش از تخصیص زمین و تصویب طرح‌های مسکونی، تدوین نقشه‌های پهنه‌بندی خطر و اعمال محدودیت توسعه در مجاورت گسل‌ها، پهنه‌های سیلابی، صنایع پرخطر و زیرساخت‌های حساس؛ به‌گونه‌ای که ایمنی مکان‌یابی به یکی از معیارهای اصلی تصمیم‌گیری در سیاست‌های تأمین زمین و توسعه مسکن تبدیل شود.
• بازنگری در سیاست‌های تراکم و الگوی توسعه شهری: اصلاح سیاست‌های تراکم‌فروشی و تمرکز جمعیتی در پهنه‌های آسیب‌پذیر، حمایت از توزیع متوازن جمعیت و خدمات و توسعه افقیِ برنامه‌ریزی‌شده در مکان‌های مناسب، با هدف کاهش وابستگی به نقاط متمرکز و جلوگیری از ایجاد نقاط شکست واحد.
• الزام‌آوری ضوابط طراحی شهری تاب‌آور: تدوین استانداردهای مشخص برای توزیع بلوک‌های مسکونی، تأمین حداقل دو مسیر دسترسی مستقل در مجتمع‌های بزرگ، حذف بن‌بست‌های نامناسب، پیش‌بینی معابر امدادی و اختصاص فضاهای باز ایمن و چندمنظوره؛ همچنین مشروط‌کردن تصویب طرح‌های مسکونی بزرگ‌مقیاس به ارزیابی قابلیت تخلیه اضطراری و دسترسی نیروهای امدادی.
• تقویت تاب‌آوری زیرساخت‌ها و تداوم خدمات اساسی: الزام پروژه‌های بزرگ مسکونی به پیش‌بینی زیرساخت‌های پشتیبان شامل تأمین اضطراری آب و برق، ارتباطات پایدار و امکان جداسازی بخش‌های آسیب‌دیده شبکه تأسیسات؛ همراه با پیش‌بینی سازوکارهای مالی و مشوق‌های سرمایه‌گذاری برای افزایش خوداتکایی مجتمع‌ها و محله‌ها در شرایط بحران.
• اصلاح نظام مدیریت و نظارت بر اجرای پدافند غیرعامل: ایجاد سازوکار هماهنگی میان نهادهای متولی مسکن، شهرسازی، شهرداری‌ها و دستگاه‌های مدیریت بحران، تعیین مسئولیت هر دستگاه در اجرای الزامات پدافندی و استقرار نظام نظارت مرحله‌ای از مکان‌یابی تا بهره‌برداری
• توسعه مدیریت بحران محله‌محور و مشارکت ساکنان: الزام مجتمع‌های مسکونی بزرگ به تدوین برنامه مدیریت بحران، تهیه نقشه‌های تخلیه اضطراری، برگزاری آموزش‌ها و مانورهای دوره‌ای و تشکیل تیم‌های مدیریت بحران محلی؛ همچنین تقویت مشارکت ساکنان و مدیران مجتمع‌ها برای افزایش آمادگی عملیاتی و کاهش وابستگی
• استقرار نظام ارزیابی عملکرد و مشوق‌های سیاستی: تدوین نظام ملی سنجش تاب‌آوری پروژه‌های مسکونی بر اساس شاخص‌هایی نظیر ایمنی مکان‌یابی، تراکم جمعیت، دسترسی اضطراری، کفایت فضاهای باز، پایداری زیرساخت‌ها و آمادگی مدیریت بحران؛ همراه با استفاده از مشوق‌های مالی، تسهیلات حمایتی و اولویت‌های سرمایه‌گذاری برای پروژه‌هایی که عملکرد بالاتری در تحقق الزامات پدافند غیرعامل دارند.

یادداشت

یادداشت های سیاستی اندیشکده های ایران را در این صفحه دنبال کنید.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا