ریشه های تاریخی و فلسفی سیاست خارجی چین

چین در دهه های اخیر به یکی از مهم ترین بازیگران شکل دهنده به تحولات نظام بین الملل تبدیل شده است، اما فهم جایگاه کنونی این کشور صرفا از طریق شاخص های اقتصادی، قدرت نظامی یا رقابت راهبردی با ایالات متحده امکان پذیر نیست. سیاست خارجی چین در امتداد یک تجربه تاریخی و تمدنی طولانی شکل گرفته است که در آن برداشت های خاصی از نظم، قدرت، حاکمیت، سلسله مراتب و روابط میان دولت ها شکل گرفته و در دوره های مختلف بازتفسیر شده اند. از این منظر، رفتار بین المللی چین حاصل پیوند میان میراث تاریخی، سنت های فکری و الزامات قدرت در محیط معاصر است.

این رویکرد به ویژه در موضوعاتی مانند حاکمیت، تمامیت ارضی، عدم مداخله، چندجانبه گرایی و نظم بین المللی اهمیت پیدا می کند. تجربه نظام امپراتوری، مفهوم «تین شیا» یا «تیان شیا»، نظام خراج گزاری، سنت های فلسفی چین و تجربه «قرن تحقیر» در کنار تحولات پس از انقلاب کمونیستی، مجموعه ای از مؤلفه های تاریخی و فکری را ایجاد کرده اند که همچنان در گفتمان سیاسی و سیاست خارجی پکن قابل مشاهده اند. در همین چارچوب، مفاهیمی مانند «احیای بزرگ ملت چین» و «جامعه سرنوشت مشترک بشریت» را می توان بخشی از تلاش چین برای پیوند میان هویت تاریخی، اهداف ملی و نقش آفرینی در نظم بین المللی معاصر دانست.

ضرورت و اهداف پژوهش

فهم رفتار و جایگاه کنونی چین در نظام بین الملل، بدون توجه به پیشینه تاریخی و تمدنی این کشور، تصویر کاملی از منطق سیاست خارجی پکن ارائه نمی دهد. سیاست خارجی چین صرفا محصول تحولات معاصر، رقابت قدرت های بزرگ یا الزامات اقتصادی و امنیتی نیست، بلکه در امتداد تجربه ای تاریخی شکل گرفته است که در آن مفاهیمی مانند قدرت، نظم، حاکمیت، سلسله مراتب، امنیت و جایگاه چین در جهان معنا یافته اند. میراث امپراتوری، سنت های فلسفی و فکری، تجربه تعامل با پیرامون و به ویژه خاطره تاریخی مداخلات خارجی و تضعیف حاکمیت، همچنان بر تعریف منافع و تهدیدهای چین اثر می گذارند.

اهمیت این موضوع در حوزه سیاست خارجی و حقوق بین الملل بیشتر آشکار می شود. مفاهیمی مانند «تیانشیا»، نظام خراج گزاری، «قرن تحقیر» و «احیای بزرگ ملت چین» نشان می دهند که برداشت چین از حاکمیت و نظم بین المللی در پیوند با تجربه تاریخی آن شکل گرفته است. در نتیجه، رویکرد پکن به تمامیت ارضی، عدم مداخله، استقلال تصمیم گیری، چندجانبه گرایی و نظم بین المللی را نمی توان صرفا واکنشی به ساختار کنونی نظام بین الملل دانست. بررسی این زمینه تاریخی امکان تحلیل دقیق تر رفتار چین در مواجهه با قواعد و نهادهای بین المللی را فراهم می کند.

هدف اصلی پژوهش، شناسایی ریشه های تاریخی، تمدنی و فکری مؤثر بر نگرش چین نسبت به جهان و بررسی تاثیر آنها بر رفتار بین المللی معاصر پکن است. پژوهش در پی آن است که نشان دهد چگونه تجربه تاریخی چین در کنار الزامات قدرت در جهان معاصر، چارچوب ادراکی این کشور از حاکمیت، امنیت، نظم بین المللی و جایگاه مطلوب خود را شکل داده است.

هدف دیگر، بررسی پیوند میان سنت های فکری چین و رویکرد معاصر این کشور به حقوق بین الملل و چندجانبه گرایی است. در این چارچوب، مفاهیمی مانند عدم مداخله، تمامیت ارضی، توسعه، چندقطبی گرایی و «جامعه سرنوشت مشترک بشریت» در بستر تاریخی و فکری چین بررسی می شوند.

محورهای اصلی پژوهش

محور نخست، بررسی میراث تاریخی و مفهوم نظم در اندیشه چینی است. در این بخش، مفهوم «تیانشیا» و نظام خراج گزاری به عنوان بازتابی از نظم سلسله مراتبی و مرکزگرا بررسی می شود. در ادامه، تجربه «قرن تحقیر»، از جنگ اول تریاک تا ۱۹۴۹، و پیامدهای آن در شکل گیری حساسیت چین نسبت به حاکمیت، تمامیت ارضی و استقلال تصمیم گیری مورد توجه قرار می گیرد. مفهوم «احیای بزرگ ملت چین» نیز در همین چارچوب، پیوند میان گذشته تاریخی، وضعیت کنونی و آینده مطلوب چین را توضیح می دهد.

محور دوم، به سنت های فلسفی و فکری چین اختصاص دارد. کنفوسیوسیسم، تائوئیسم، قانون گرایی، اندیشه های موزی و منسیوس و سپس نئوکنفوسیوسیسم، عناصر متفاوتی از نظم، فضیلت، هماهنگی، قدرت دولت و مسئولیت اجتماعی را شکل داده اند. مائوئیسم نیز با ایجاد گسستی انقلابی، مشروعیت سیاسی را از سنت های پیشین به انقلاب، مبارزه طبقاتی و رهبری حزب منتقل کرد، اما برخی مؤلفه های آن در دوره پس از دنگ شیائوپینگ در قالب استقلال راهبردی بازخوانی شدند

محور سوم، پیوند این میراث با سیاست خارجی و حقوق بین الملل معاصر چین است. رویکرد پکن ترکیبی از مشارکت در قواعد و نهادهای موجود، تاکید بر چندجانبه گرایی و مقاومت در برابر تفاسیر مداخله جویانه از حقوق بین الملل است. گفتمان «جامعه سرنوشت مشترک بشریت» نیز در این چارچوب به عنوان صورت بندی مدرن برخی عناصر تاریخی مانند هماهنگی، ثبات و نظم در زبان حقوق بین الملل معاصر قابل بررسی است.

جمع بندی

بررسی سیاست خارجی چین نشان می دهد که رفتار بین المللی پکن حاصل تعامل میان تداوم تاریخی، میراث فکری و الزامات قدرت در جهان معاصر است. مفاهیمی مانند حاکمیت، تمامیت ارضی، عدم مداخله و استقلال راهبردی، در کنار محاسبات ژئوپلیتیکی و اقتصادی، تحت تاثیر تجربه تاریخی چین از نظم، امپراتوری، مداخلات خارجی و ضعف ملی قرار دارند. از این منظر، حافظه تاریخی «قرن تحقیر» و ایده «احیای بزرگ ملت چین» در تعریف اهداف امنیتی و جایگاه بین المللی این کشور نقش مهمی ایفا می کنند.

فهم رویکرد چین به حقوق بین الملل و نظم جهانی مستلزم پرهیز از تقلیل سیاست خارجی این کشور به رفتار یک قدرت بزرگ معاصر است. پکن ضمن مشارکت در ساختارهای حقوقی و چندجانبه موجود، بر حاکمیت، عدم مداخله و تمامیت ارضی تاکید ویژه دارد و هم زمان در پی افزایش نقش خود در شکل دهی به نظم بین المللی است. بنابراین، سیاست خارجی چین را می توان حاصل پیوند میان میراث تاریخی و فکری، تجربه آسیب پذیری گذشته و محاسبات واقع گرایانه قدرت دانست. این ترکیب، چارچوب مهمی برای تحلیل جایگاه مطلوب چین در نظام بین الملل و تحولات احتمالی نظم جهانی فراهم می کند.

این مطالعه در اندیشکده سرآمد توسط امیرحسین عسگری در سال 1405 انجام شده است.