تاب آوری غذایی در بستر آتش بس شکننده

امنیت غذایی نقشی بی بدیل در پایداری راهبردی و صیانت از امنیت ملی ایفا می کند. اختلال در شریان های ترانزیتی، تحریم ها و نوسانات بازار جهانی مواد پایه، نظام تامین کالری و پروتئین را به کانون تهدیدات حاکمیتی مبدل می سازد. پایداری غذایی در ایران به دلیل تلاقی فشارهای اقلیمی، فرسایش منابع خاک و آب و وابستگی به واردات نهاده های دامی و دانه های روغنی در شرایط جنگ و نااطمینانی های ژئوپلیتیکی نیازمند بازطراحی و مقاوم سازی ساختاری است.

ضرورت و اهداف پژوهش

تحلیل ساختار اقتصاد کشاورزی ایران آشکار می سازد که با وجود تامین بخش مهمی از محصولات پایه نظیر گندم، وابستگی به نهاده های واسطه ای، خوراک دام و طیور و روغن های خوراکی، کشور را در معرض تکانه های سهمگین خارجی قرار داده است. بروز تنش های نظامی با تهدید کشتیرانی تجاری در خلیج فارس، دریای عمان و تنگه هرمز، افزایش تصاعدی هزینه های حمل، بیمه و دشواری مبادلات بانکی، شوک های ارزی و تجاری را مستقیما به سفره خانوارها سرازیر می کند. از دیگر سو، محدودیت شدید منابع زیرزمینی و اختصاص بخش اعظم آب کشور به فعالیت های کشاورزی، ظرفیت توسعه فیزیکی اراضی را متوقف ساخته است. از این رو پژوهش پیش رو در پی پرکردن شکاف میان تحلیل های صرفا امنیتی-نظامی و راهبردهای بخشی کشاورزی است تا ابعاد پنهان آسیب پذیری های زنجیره غذا در شرایط جنگ و تنش های ژئوپلیتیکی را موشکافی کند.

آسیب پذیری های ساختاری در تراز تامین و خوداتکایی

بررسی شاخص های اقتصادی و روندهای تولید کشاورزی بیانگر نقاط گره ای و شکنندگی های مزمن در زنجیره تامین اقلام اساسی کشور است.

وضعیت خوداتکایی در نهاده های اساسی دام و طیور

بخش کشاورزی با سهم ۱۰ درصدی در تولید ناخالص داخلی و ۱۶ درصدی در اشتغال، تحت سیطره محدودیت های زیست محیطی و برداشت ناپایدار از سفره های زیرزمینی قرار دارد. بررسی روند ۲۳ ساله (۱۳۷۹ تا ۱۴۰۲) نشان می دهد که وضعیت خوداتکایی سه نهاده محوری دام یعنی جو، ذرت و کنجاله سویا دچار عدم توازن ساختاری است. خوداتکایی جو میان ۵۰ تا ۱۰۰ درصد در نوسان بوده و ظرفیت نسبی بومی سازی دارد؛ در حالی که خوداتکایی ذرت دانه ای بین ۱۰ تا ۴۵ درصد تثبیت شده و وابستگی شدیدی را نمایان می سازد. بحرانی ترین وضعیت به کنجاله سویا تعلق دارد که نرخ خوداتکایی آن در سنوات اخیر به کمتر از ۱۰ درصد تنزل یافته و بیش از ۹۰ درصد نیاز پروتئین دامی را به واردات گره زده است. واردات این نهاده ها سالانه بین ۱۴ تا ۱۷ میلیون تن نوسان داشته و امنیت گوشت، مرغ، تخم مرغ و لبنیات را به طور کامل در گرو دسترسی به بازارهای برون مرزی قرار داده است.

وابستگی مزمن به واردات روغن های خوراکی

زنجیره روغن نباتی آسیب پذیرترین حلقه تراز مصرف کالری کشور به شمار می رود. طی دو دهه گذشته، میزان واردات روغن خام و دانه های روغنی پیوسته در دامنه ۱ تا ۲ میلیون تن بوده و نرخ خوداتکایی آن هرگز از دامنه ۱۲ تا ۱۸ درصد فراتر نرفته است؛ روندی که پس از سال ۱۳۹۰ شتاب نزولی به خود گرفته و بازتاب دهنده شکست سیاست های تشویقی توسعه کشت دانه های روغنی و محدودیت های اقلیمی است. هرگونه جهش در قیمت جهانی روغن خام، بازار داخلی را با کمبودهای مقطعی و تورم ناگهانی روبه رو می سازد.

پیامدهای اقتصاد کلان و معیشت اجتماعی

تداوم تنش های ناشی از جنگ تحمیلی و درگیری های منطقه ای بازتاب های ویرانگری بر تعادل مالی عمومی و معیشت اقشار ضعیف بر جای گذاشته است.

موتور تورم خوراکی ها و جهش کم سابقه قیمت ها

آمار رسمی مرکز آمار ایران در پایان سال ۱۴۰۴ حاکی از فشارهای کم سابقه بر معیشت جامعه است. در اسفند ۱۴۰۴، شاخص کل قیمت مصرف کننده به عدد ۵۴۲.۳ واحد رسید و تورم ماهانه کل ۵.۶ درصد ثبت شد. گروه خوراکی ها و آشامیدنی ها با تورم ماهانه ۸.۴ درصدی پیشران اصلی رشد سطح عمومی قیمت ها بوده است. در بعد نقطه به نقطه، بهای خوراکی ها نسبت به اسفند سال قبل رشد خیره کننده ۱۱۲.۵ درصدی را ثبت نمود. این جهش فراتر از نوسانات موسمی، به پدیده ای ساختاری در بودجه خانوار تبدیل شده است.

نابرابری توزیعی و تضعیف امنیت زیستی دهک های پایین

با توجه به سهم ۲۸.۸ درصدی خوراکی ها در سبد هزینه خانوار ایرانی، اثرات تورمی اصابت یکسانی به دهک ها ندارد. در تورم نقطه ای، دهک های اول تا سوم نرخ های بالاتری را نسبت به میانگین جامعه تحمل کرده اند. در بررسی اقلام، گوشت قرمز و سفید با تورم ماهانه ۱۱.۳ درصد، سبزی ها و حبوبات با ۸.۴ درصد و نان، غلات و روغن ها با ۷.۱ درصد، بیشترین سهم را در فشار معیشتی داشته اند. حذف اجباری منابع پروتئینی و کالری باکیفیت و جایگزینی آن با اقلام ارزان قیمت، سلامت تغذیه ای را به مخاطره انداخته است. تشدید کسری بودجه دولت، افت درآمدهای ارزی انرژی و استقراض از سیستم بانکی نیز موتورهای پولی تورم را روشن نگه می دارد. پیامد این گسست اقتصادی، زوال سرمایه اجتماعی، بی اعتمادی نهادی و تشدید جریان مهاجرت های درون سرزمینی از حاشیه ها به کلان شهرهاست.

سناریوپژوهی شدت و دامنه تنش های نظامی

برای پیش بینی رفتار زنجیره تامین غذا و آمادگی حاکمیتی، سه سناریوی متمایز قابل تحلیل است:

سناریوی اول: تداوم آتش بس شکننده همراه با حملات محدود

در این حالت، فضای کلی در وضعیت آماده باش مزمن و نااطمینانی ادامه دار قرار دارد. کریدورهای تجاری کاملا مسدود نمی شوند اما نوسانات قیمت، تاخیر در تخصیص ارز و افزایش کرایه های حمل تداوم می یابد. هزینه تامین بذر، کود، سم و خوراک دام پیوسته بالا می ماند و حاشیه سود تولیدکننده خرد فشرده می شود. الزام کلیدی در این سناریو، ثبات در پیام های سیاستی، چرخه منظم خرید و بازسازی بی وقفه ذخایر راهبردی است.

سناریوی دوم: صلح پایدار و کاهش ریسک های محیطی

فرصتی راهبردی شکل می گیرد که با تنوع بخشی به قراردادهای تجاری بلندمدت و افت ریسک بیمه و ترانزیت همراه است. این دوران پنجره مناسبی برای اجرای اصلاحات ساختاری از جمله ارتقای بهره وری آب و انرژی، نوسازی سیلوها و ناوگان ریلی کشاورزی، بازآرایی هدفمند یارانه ها و تعمیق سرمایه گذاری های زیربنایی به شمار می رود.

سناریوی سوم: جنگ طولانی و فرسایشی

اختلال فراگیر و ماندگار در کریدورهای مبادلاتی پدید می آید و هزینه های لجستیک در سطوح بالا تثبیت می شود. تولید داخلی به دلیل کمبود یا گرانی شدید نهاده ها با افت چشمگیر سطح زیرکشت، تعطیلی مرغداری ها و خروج دامداران مواجه می گردد. دولت در این وضعیت با فرسایش شدید ذخایر استراتژیک، فشار بر درآمدهای ارزی و کمبود منابع روبه رو می شود و ناگزیر است به اولویت بندی انقباضی تخصیص ارز، مدیریت کوپنی و نظارت فراگیر بر توزیع تن در دهد. نقش آفرینی شبکه های محلی، تعاونی ها و ساختارهای داوطلبانه برای جلوگیری از تبدیل بحران معیشت به ناامنی اجتماعی در این سناریو نقشی حیاتی دارد.

درس آموخته های تطبیقی از بحران ها و جنگ های بین المللی

تجربه کشورهای گوناگون در مهار بحران های غذایی دوران جنگ، حاوی آموزه های کاربردی برای مدیریت شرایط اضطرار است:

بسیج تولید سرزمینی و جیره بندی متمرکز در بریتانیا و آمریکا

بریتانیا در جنگ جهانی دوم در برابر حملات دریایی آلمان با اجرای پویش ملی Dig for Victory فضاهای شهری، پارک ها و زمین های بایر را زیر کشت برد. تاسیس وزارت غذا، بکارگیری نظام کوپن الکترونیک و جیره بندی متمرکز و سرمایه گذاری سنگین در سنتز صنعتی کودهای نیتروژنی هابر-بوش، پایداری تغذیه ای کشور را تضمین نمود. در آمریکا نیز طرح Victory Gardens سهم باغچه های خانگی و شهری را به ۴۰ درصد کل سبزیجات مصرفی رساند و اداره مدیریت قیمت ها (OPA) نوسانات بازار را مهار کرد.

محاصره های شهری و بقا در لنینگراد و سارایوو

محاصره ۹۰۰ روزه لنینگراد نمایانگر جیره بندی بسیار سختگیرانه بر پایه سطح کالری کارگران صنایع دفاعی، ایجاد کریدورهای تدارکاتی بر روی دریاچه یخ زده لادوگا (جاده زندگی) و توسعه کشاورزی شهری بود. در محاصره سارایوو نیز بازارهای خرد غیررسمی و شبکه های محلی تولید غذا کارآمدی خود را در زمان اخلال زنجیره های رسمی به اثبات رساندند.

خوداتکایی فناورانه و انطباق اقلیمی در ژاپن و آلمان

ژاپن با بهینه سازی بذور اصلاح شده، اصلاح الگوی کشت برنج و تنوع بخشی به پروتئین با سویا و شیلات کمبود زمین را جبران کرد. آلمان در هر دو جنگ با توسعه صنایع آمونیاک و صنایع شیمیایی پایه، نیازهای مزارع را تامین نمود. همچنین عبور اوکراین از محاصره دریای سیاه با تمرکز بر خطوط ریلی، مسیرهای جاده ای و ابتکار غلات دریای سیاه نشان داد تنوع بخشی لجستیک، شریان تنفس کشور در نبرد است.

نقشه راه عملیاتی برای گذار به نظام تاب آور غذا

دستیابی به پایداری غذایی در بستر نااطمینانی های ژئوپلیتیکی مستلزم ساماندهی بسته ای سیاستی در سه سطح هماهنگ است:

تدابیر ساختاری در سطح ملی

• بازطراحی الگوی کشت با تمرکز بر محصولات راهبردی پرکالری نظیر گندم و جو و انطباق کامل با اراضی مستعد بر پایه توان هیدرولوژیکی.
• ارتقای کارایی مصرف آب از طریق هوشمندسازی، توسعه آبیاری میکرو، اصلاح بذور متحمل به خشکی و بهره گیری از فناوری های زراعت دقیق.
• بازآرایی و تجدید ذخایر استراتژیک چندماهه برای دانه های روغنی، غلات و نهاده های دامی با گردش شفاف انبارداری و اتصال به سامانه های هوشمند هشدار زودهنگام.
• ارتقای ظرفیت انبارش و نوسازی زیرساخت های حمل ونقل ریلی غلات و کانتینری در مبادی ورودی و پایانه های بندری کشور.
• تجمیع اختیارات سیاستی در حوزه تجارت، تخصیص ارز و تامین نهاده ها جهت پرهیز از تشتت تصمیم گیری میان دستگاه های ذی ربط.

توانمندسازی اجتماعی و نهادی در سطح محلی و شهری

• تفویض اختیارات توزیع، مدیریت بحران و پایش انبارها به استانداری ها، شهرداری ها و شوراهای محلی.
• راه اندازی و تقویت بازارهای محلی، کوتاه ساختن زنجیره های تامین و بهره گیری از ظرفیت تعاونی های تولید و مصرف روستایی و شهری.
• گسترش طرح های کشت سبزی و صیفی در پهنه های پیرامون شهرها و فضاهای بایر به منظور تامین ریزمغذی ها در مقیاس خرد.
• استقرار نظام هوشمند پایش دهک های آسیب پذیر و تخصیص مستقیم بسته های کالایی پایه جهت صیانت از طبقات فرودست در برابر امواج تورمی.

بازآرایی مناسبات در سطح منطقه ای و بین المللی

• تنوع بخشی بنیادین به شرکای تجاری و خروج از انحصار معدود مبادی خارجی در واردات ذرت و کنجاله سویا.
• پیوستن به ترتیبات تجاری و لجستیکی دوجانبه و چندجانبه با همسایگان، بهره گیری از کریدورهای زمینی و ریلی با ریسک پایین و توسعه دادوستدهای پایاپای غذایی.
• استقرار دیپلماسی کشاورزی چندجانبه جهت مقابله با اثرات تحریم ها و تضمین دسترسی به نهاده های زیستی، بذور هیبرید و ماشین آلات مدرن.

جمع بندی

پایداری غذایی در عصر بحران های ژئوپلیتیکی، صرفا مسئله ای محدود به الگوی کشت یا تسهیلات بانکی نیست، بلکه کانون ثبات اجتماعی و دکترین امنیت سرزمینی محسوب می شود. تداوم آتش بس شکننده و پیامدهای تورمی فزاینده اسفند ۱۴۰۴ که با جهش ۱۱۲.۵ درصدی شاخص بهای خوراکی ها همراه بوده است، هشداری صریح نسبت به شکنندگی زنجیره تامین کالری و پروتئین جامعه به شمار می رود. گذار از تصمیم گیری های انفعالی به معماری نظام چندسطحی تاب آوری متکی بر بهینه سازی اقلیمی اراضی، تنوع بخشی کریدورهای مبادلاتی، ذخیره سازی پویا و تمرکززدایی اداری، ضرورتی اجتناب ناپذیر است تا کشور در برابر نوسانات حاد بین المللی مصونیت یابد.

این مطالعه در مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب توسط رکسانا سید رئوفی در سال ۱۴۰۵ انجام شده است.