افزایش بهره وری گندم در استان خوزستان

مطابق آمارها کشور به صورت سالانه به 13.5 میلیون تن گندم نیاز دارد. متاسفانه تولید گندم کشور در دهه های اخیر پایدار نبوده است؛ بدین صورت که در بعضی سال ها به خودکفایی رسیده، اما در بیشتر مواقع متکی به واردات بوده است. در سال زراعی 1402-1401 که رکورد تولید گندم در مقایسه با ده سال اخیر شکسته شد، حدود 11 میلیون تن گندم از کشاورزان توسط وزارت جهاد کشاورزی خریداری شده است. برای خودکفایی در تولید گندم یا باید سطح زیر کشت گندم افزایش داده شود که تبعات اقتصادی و کاهش سطح زیر کشت محصولات دیگر را به دنبال دارد یا بهره وری تولید گندم افزایش داده شود. این موضوع در استان خوزستان به عنوان بزرگترین تولیدکننده گندم کشور اهمیت بیشتری دارد.

ضرورت و اهداف پژوهش

گندم یکی از راهبردی ترین و مهم ترین محصولات جهان و علی الخصوص ایران به شمار می رود؛ چراکه از یک طرف ۴۲ درصد پروتئین هر فرد ایرانی را تامین می کند و از طرفی دیگر در مناسبات سیاسی کشورها جای پایی برای خود باز کرده است. علاوه بر این امروزه کفه مذاکرات سیاسی کشورها به سمتی سنگینی می کند که ضریب امنیت غذایی بالایی داشته باشند. بر اساس آخرین گزارش سازمان جهانی خواربار و کشاورزی، ایران در سال ۲۰۲۳ با تولید ۱۱ میلیون گندم در رتبه سیزدهم تولید گندم در جهان قرار دارد. بر اساس اعلام مجری طرح گندم معاونت زراعت وزارت جهاد کشاورزی، به طور متوسط، میزان نیاز کشور به گندم حدود ۱۳.۵ میلیون تن است که در سال 1402 حدود 11 میلیون تن از آن تامین شده است. برای تامین باقی مانده گندم مورد نیاز دیگر به سه روش واردات، افزایش سطح زیر کشت و افزایش بهره وری و عملکرد تولید گندم می توان عمل کرد.

واردات گندم علاوه بر هزینه بالایی که دارد کشور را دچار وابستگی غذایی می کند. توسعه سطح زیر کشت نیز می تواند متاثر از سیاست های قیمت گذاری، پیامدهای نامطلوب اقتصادی از جمله اثرات تورمی و افزایش بار هزینه های دولت را به دنبال داشته باشد. با این حال افزایش بهره وری و عملکرد، کمترین آثار و تبعات نامطلوب اقتصادی و اجتماعی را به دنبال دارد. طبق آخرین آمار اعلام شده از سوی وزارت جهاد کشاورزی استان خوزستان بزرگ ترین تولیدکننده گندم (با سهم 17 درصد) در کشور است. از این رو پرداختن به مسئله افزایش بهره وری گندم در استان خوزستان بسیار حائز اهمیت خواهد بود؛ چراکه افزایش تولید گندم در این استان تاثیر مستقیم بر میزان تولید گندم کشور دارد که همچون گذشته می تواند منجر به خودکفایی کشور در تولید گندم شود. از همین رو پژوهش حاضر به بررسی این مهم پرداخته است.

روش شناسی پژوهش

پژوهش حاضر دارای روشی توصیفی-تحلیلی بوده و در نظر دارد تا با ابزار کتابخانه ای و مصاحبه، عوامل افزایش بهره وری گندم و شبکه مسائل پایین بودن میزان بهره وری گندم در استان خوزستان را تحلیل و بررسی کند. روش های تحلیل و بررسی نیز عبارتند از:

• اولویت بندی مشکلات بر اساس فراوانی مشکلات در اسناد؛
• اولویت بندی مشکلات بر اساس تکرار مشکلات در گفتارپژوهی؛
• اولویت بندی مشکلات بر مبنای اعتبار اسناد و گفتارها با روش رتبه بندی سلسه مراتبی (AHP).

بهره وری گندم در استان خوزستان

میزان بهره وری گندم در هر هکتار یکی از مهم ترین عوامل تحقق خودکفایی گندم در کشور است. طبق آمار و ارقام، متوسط برداشت گندم از اراضی آبی در جهان 8.8 تن در هر هکتار و در اراضی دیمی 3.۷ تن در هکتار است؛ اما متوسط برداشت گندم از اراضی آبی و دیمی در ایران به ترتیب ۴.۲ و ۱.۵ تن در هر هکتار است که در استان خوزستان به عنوان بزرگ ترین تولیدکننده گندم در کشور میزان برداشت گندم از اراضی آبی با توجه به شرایط اقلیمی بین ۳.۵ تا ۴ تن در هکتار است. این در حالی است که نیوزلند با برداشت میانگین ۱۷.۴ تن گندم در هر هکتار رکورددار برداشت گندم در جهان است. شرایط اقلیمی و خاک ایران ظرفیت تولید ۸.۸ تن در هکتار گندم آبی و تقریبا ۴ تن در هکتار گندم دیم را دارد.

درواقع فارغ از آمار و ارقام جهانی بهره وری گندم، شرایط آب و خاک ایران ظرفیت تولید دو برابر گندم بیشتر در وسعت زیر کشت کنونی را دارد. مسئله اصلی اینجاست که با این ظرفیت های قابل توجه از جمله نیروی انسانی با پشتکار آب مناسب، زمین های حاصلخیز و… در کشور، علی الخصوص استان خوزستان، ایران همچنان در حوزه تولید گندم نه تنها جزء صادرکنندگان گندم نیست؛ بلکه برای تامین نیاز کشور، سالانه گندم نیز وارد می کند. این امر ناشی از بهره وری پایین تولید گندم در کشور است که نزدیک به یک دوم میانگین جهانی و ظرفیت اسمی کشور است.

شبکه مسائل و عوامل پایین بودن بهره وری گندم در استان خوزستان

در این بخش به عواملی که منجر به کاهش و پایین بودن میزان بهره وری گندم در استان خوزستان شده است به صورت ریشه ای پرداخته می شود:

فقدان دانش کافی در حوزه کاشت، داشت و برداشت

عامل اول، فقدان دانش کافی کشاورزان در حوزه کاشت، داشت و برداشت است؛ به گونه ای که شاید رعایت کردن بعضی نکات کوچک می تواند بهره وری گندم را چندین برابر افزایش دهد. به طور مثال در حوزه کاشت، بذرمال کردن گندم می تواند در بهره وری گندم نقش بسیار موثری داشته باشد. فقدان دانش کافی کشاورزان عوامل متعددی دارد که فقدان انگیزه برای یادگیری کشاورزان، کمبود بسترهای آموزشی و ضعف در محتوا و فرآیند آموزشی از آن جمله است.

کمبود امکانات، تجهیزات و ملزومات

عامل دوم، کمبود امکانات، تجهیزات و ملزومات است که خود به دو دسته کلی ماشین آلات و ملزومات تقسیم می شود. منظور از ماشین آلات همان گونه که مشخص است، ماشین آلات مربوط به کاشت و برداشت ازجمله تراکتور، شخم زدن و کمباین است. طبق آمار رسمی کشور 5 درصد از برداشت گندم به دلیل معیوب بودن ماشین آلات هدر می رود که آمار غیررسمی این عدد را تا 30 درصد نیز مطرح می کنند. لازم به ذکر است به گزارش منابع محلی در استان خوزستان بعضا در فصول کاشت تا 900 کشاورز در صف تجهیزات حضور دارند. منظور از ملزومات نیز کود، سم، بذر و… است که بعضا یا به اندازه کافی و به موقع به دست کشاورز نمی رسد و یا به دلیل بالا بودن قیمت، کشاورز رغبتی جهت استفاده از آن ها را ندارد.

خلاهای مالی

سومین عامل اصلی در میزان بهره وری گندم مربوط به مباحث مالی است و مهم ترین مسئله در این قسمت فقدان سرمایه در گردش کافی کشاورزان است؛ به گونه ای که بعضا کشاورزان جهت خرید کود و بذر و… سرمایه کافی را ندارند و نمی توانند از تجهیزات و ملزومات اسـتفاده کنند. به همین سبب بهره وری آن ها به شدت کاهش می یابد.

اقدامات لازم در جهت افزایش بهره وری

شرایط اقلیمی و آب و خاک کشور با حفظ سطح زیر کشت کنونی ظرفیت تولید 32 میلیون تن گندم در سال را دارد، اما رسیدن به این هدف نیازمند اقداماتی همه جانبه توسط متولیان امر، حلقه های میانی، گروه های مردمی و جهادی، کشاورزان و متخصصان دانشگاهی است. در ادامه بخشی از این اقدامات ذکر می شوند:

• تولید و جمع آوری دانش نوین کشاورزی در حوزه افزایش بهره وری تولید گندم: بخش زیادی از دانش مورد نیاز در جهت افزایش بهره وری مزارع گندم، در کشور تولید شده است که نیازمند بازنگری و جمع آوری منسجم به منظور ارائه به کشاورزان است؛
• رساندن دانش تولید شده به صورت دقیق و قابل فهم به کشاورزان: متاسفانه، دانش تولید شده متناسب با ادبیات کشاورزان فراهم نشده است؛ لذا برای کشاورزان قابل فهم نیست و آن ها این دانش را در فرایند کاشت، داشت و برداشت خود اعمال نمی کنند. از این رو نیاز است دانش تولید شده در جهت افزایش بهره وری گندم اولا به صورت قابل فهم و دقیق تدوین شود و ثانیا کشاورزان نسبت به این دانش با استفاده از ادبیات ساده و روان توجیه شوند؛

• اعتمادسازی در میان کشاورزان به منظور اجرای عوامل افزایش بهره وری: کشاورزان معمولا سبک کشت و کار سنتی خود را به سختی تغییر می دهند، چراکه تغییر آن ریسک زیادی برای کشاورز به همراه دارد؛ بنابراین می بایست اعتماد کشاورزان را با استفاده از ابزارهای گوناگونی همچون تضمین خسارت، مرتفع ساخت تا کشاورزان به سبک نوین کشت اعتماد کنند.

جمع بندی

گندم یکی از راهبردی ترین و مهم ترین محصولات جهان و علی الخصوص ایران به شمار می رود. به طور متوسط میزان نیاز کشور به گندم حدود ۱۳.۵ میلیون تن است که در سال 1402 حدود 11 میلیون تن از آن تامین شده است. برای تامین ۲ میلیون تن گندم مورد نیاز دیگر به سه روش واردات، افزایش سطح زیر کشت و افزایش بهره وری و عملکرد تولید گندم می توان عمل کرد که از این میان افزایش بهره وری کمترین آثار و تبعات نامطلوب اقتصادی و اجتماعی را به دنبال دارد. استان خوزستان با سهم 17 درصدی بیشترین سهم را در تولید گندم کشور دارد. با این حال از ظرفیت این استان برای تولید گندم به طور کامل استفاده نمی شود. عوامل پایین بودن بهره وری گندم در استان خوزستان عبارتند: از فقدان دانش کافی در حوزه کاشت، داشت و برداشت، کمبود امکانات، تجهیزات و ملزومات و خلاهای مالی. از جمله اقدامات افزاینده بهره وری می توان به تولید و جمع آوری دانش نوین کشاورزی در حوزه افزایش بهره وری تولید گندم و رساندن این دانش به صورت دقیق و قابل فهم به کشاورزان اشاره کرد.

این مطالعه در اندیشکده موج با همکاری مهدی هاشم زاده، ایمان عبدالله زاده و علی اصغر رضوانی در سال 1402 انجام شده است.