چالش های توسعه پایین دست صنعت نفت و گاز

تعریف طرح های پتروشیمی، راه اندازی پتروشیمی های جدید و رشد محصولات پتروشیمی به لحاظ تنوع و حجم، بستر مناسبی را برای توسعه صنایع پایین دستی، به عنوان مصرف کنندگان محصولات پتروشیمی فراهم کرده است. صنعت پتروشیمی زنجیره های مختلفی دارد و هرکدام از سرشاخه ها دارای محصولات میانی و پایین دست متعددی هستند؛ اما در ایران عمدتا محصولات و صنایع بالادست مورد بررسی قرار گرفته و محصولات فراوانی را می توان یافت که مورد غفلت واقع شدند. این غفلت از محصولات صنایع میانی و پایین دست، فرصت های بالقوه فراوانی برای ورود به بازارهای جدید را به وجود آورده است، که با مطالعات منطقی و نظام مند می توان این فرصت ها را بالفعل کرد و به تبع به ارزش افزوده بالاتری در این بازارها رسید.

ضرورت و اهداف پژوهش

صنایع پلیمری و شیمیایی پایین دست تا حد زیادی تابع نیازهای بازار هستند و این اثرپذیری از مسیر تقاضای مواد اولیه آن ها، تولیدات صنعت پتروشیمی را جهت دهی می کند. بخش عمده مواد اولیه صنایع تکمیلی از مواد آلی تامین می شوند و مواد معدنی نقش بسیار کمتری در تامین خوراک صنایع تکمیلی ایفا می کنند. از همین رو، بررسی حدود و وضعیت فعلی و آتی صنعت پتروشیمی نقش بسزایی در تعیین اهداف توسعه ای صنایع تکمیلی دارد. از آنجا که صنایع تکمیلی، خود تابع کلان روندهای موجود در ایران و جهان است و متناسب با نیازهای داخلی، منطقه ای و جهانی شکل می گیرد، بررسی کارخانه ها و طرح های این دسته از صنایع نیز می تواند در پیش بینی آینده و آسیب شناسی و شناسایی خلاهای موجود کمک شایانی کند.

از همین رو پژوهش حاضر پس از شناخت صنعت پتروشیمی و صنایع تکمیلی، یک شکست کار اولیه برای ورود به دل چالش ها و مشکلات ترسیم می کند تا کارفرما بتواند میان گزینه های ممکن، انتخاب بهینه را انجام دهد تا مسائل اصلی در حاشیه نباشند و انرژی عمده صرف آن مسائل شود.

شمای کلی صنعت پتروشیمی در ایران

صنعت پتروشیمی در کشور ایران در سال 1400 حدود 23 میلیارد دلار گردش مالی داشته و حدود 30 درصد از صادرات غیرنفتی کشور مربوط به محصولات پتروشیمی است. ابعاد مختلف این صنعت در ایران شامل 7 وجه خوراک، بازار، دانش فنی، تجهیزات و مواد و سرمایه، محیط کسب و کار است که در این جا به بررسی 3 مورد پرداخته شده است:

• خوراک: صنعت پتروشیمی در ایران، حدود 8 درصد از منابع فسیلی خود را در صنعت پتروشیمی به کار می بندد و مابقی به عنوان سوخت مصرف یا صادر می شود. کل خوراک و سوخت ورودی به صنعت پتروشیمی ایران در سال 1400 برابر 43.2 میلیون تن معادل 914 میلیون بشکه نفت خام بوده است که 24 درصد آن به عنوان سوخت (عمدتا گاز طبیعی) و 76 درصد آن به عنوان خوراک مصرف شده است؛
• بازار: بر اساس آمار سال 1400، 65 مجتمع پتروشیمی و 3 واحد یوتیلیتی متمرکز در کشور وجود دارد. مجموع ظرفیت اسمی تولید محصولات پتروشیمی کشور برابر 90.2 میلیون تن در سال است که با نرخ 72 درصد بهره برداری شده است و 65.3 میلیون تن از انواع محصولات به تولید رسیده است. این محصولات یا به صورت نهایی به دست مصرف کنندگان داخلی و خارجی می رسد، یا در خود مجتمع تولیدکننده به مصرف می رسد یا در یک مجتمع دیگر برای تولید مادهای دیگر مصرف می شود؛
• فناوری: شرکت های متعددی در بخش های پشتیبان صنعت پتروشیمی به ویژه حوزه فناوری مشغول به فعالیت هستند و فعالیت ایشان به هفت دسته جزئی تقسیم می شود که عبارت است از: لایسنس (دانش فنی)، سرویس های جانبی (یوتیلیتی)، تجهیزات ثابت (مانند برج ها و درام ها، مبدل ها، راکتورها و کوره ها)، تجهیزات دوار (مانند کمپرسورها، پمپ ها، توربین ها و دمنده ها)، پایپینگ و شیرآلات، ابزار دقیق و مواد شیمیایی (مانند کاتالیست ها، جاذب ها، حلال ها و افزودنی ها).

تعیین مشکلات و چالش های ابعاد توسعه زنجیره ارزش

هر یک از ابعاد مختلف توسعه زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی، دارای چالش های مختلفی است که به یک یا چند نهاد مختلف بر می گردد. در ادامه به برخی چالش های موجود در هر یک از وجوه توسعه صنعت پرداخته شده است:

خوراک

تامین گاز طبیعی در بالادست صنعت پتروشیمی، یکی از چالش های جدی برای صنایع مختلف به ویژه صنعت پتروشیمی است که پایداری تولید را در ماه های سرد سال دچار اختلال کرده است. واردات خوراک برای مجتمع های پایین دستی، منجر به خروج ارز خواهد شد و ریسک زنجیره تامین و تحریم را در پی دارد. ضمن این که مسافت طولانی مسیر واردات نسبت به تامین داخل، منجر به این می شود که بخشی از خوراک مورد نیاز مجتمع های پایین دستی در مسیر واردات و روی کشتی ها و در انبار گمرک ها قرار بگیرند، در حالی که قبلا خریداری شده اند و هزینه آن پرداخت شده است. این عامل، سرمایه در گردش را در قیاس با تامین از داخل افزایش خواهد داد؛ لذا خوراک مجتمع های پایین دستی ترجیحا باید از داخل کشور تامین بشود. این در حالی است که حدود 1.7 میلیارد دلار از مواد مورد نیاز صنایع پایین دستی از خارج از کشور تامین می شود و منجر به عدم شکل گیری بعضی زنجیره ها در کشور به ویژه در زنجیره های پروپیلن، آروماتیک و کلر شده است.

بازار

بازار داخلی کشور ایران، توانایی جذب محصولات پایین دستی پتروشیمی، حداقل به میزان واردات فعلی را دارد و حتی با افزایش عرضه بعضی محصولات، می تواند تنها متکی بر عامل خوراک، توسعه یابد. البته تولید بعضی مواد شیمیایی، قطعا تا سال های طولانی، بیشتر از تقاضای داخلی خواهد بود و نیاز به زیرساخت های صادراتی دارد. در این راستا بهره وری پایین در بعضی زیرساخت های سخت افزاری (بنادر، ریل و غیره) و نرم افزاری (تفاهم نامه، دیپلماسی تجاری و غیره) منجر به نگرانی سرمایه گذاران در احداث بعضی مجتمع های پایین دستی از حیث فروش خارجی محصولات شده است. از طرفی تحریم و عدم شفافیت و تقارن اطلاعات در این زمینه نیز مزید بر علت شده است.

دانش فنی

توسعه دانش فنی، یک فرآیند بسیار زمان بر است و زمانی برای بخش خصوصی توجیه پیدا می کند که بتواند دانش فنی خود را به مشتری های متعددی بفروشد. این در حالی است که کشور ایران در بسیاری از موارد پایین دستی صنعت پتروشیمی، تنها به یک یا دو مورد از هر دانش فنی نیاز پیدا می کند؛ لذا توسعه دانش فنی برای این موارد، توجیه اقتصادی پیدا نمی کند. بخش های دولتی نیز دانش فنی بسیاری از فرایندهای تولید مواد پتروشیمی پایین دستی را در اختیار ندارند. از طرفی دیگر، در مواد پتروشیمی پایین دستی غالبا تعداد بازیگران فعال کم می شود. ضمن اینکه تامین کنندگان دانش فنی (لایسنسورها) نیز خود جزء تولیدکنندگان این مواد قرار می گیرند. این موضوع به شدت منجر به انحصاری شدن دانش فنی تولید بعضی مواد پایین دستی پتروشیمی شده است.

توسعه زنجیره ارزش

مجموعه چالش های یادشده، سبب شده است که بخش دولتی و غیردولتی برای تکمیل بعضی از حلقه های مفقوده زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی اقدام نکنند و حاضر به قبول مخاطرات سرمایه گذاری و تولید در آن حلقه ها نشوند. با مروری بر محصولات وارداتی کشور، می توان به یک فهرست از طرح های تولیدی برای تکمیل زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی کشور رسید که سرمایه گذاران زیادی را هنوز به خود جلب نکرده است. این محصولات عبارتند از: متیونین، اپی کلروهیدرین، سیلیکون، وینیل استات مونومر، پلی وینیل الکل، ادیپیک اسید و بوتیل الاستومر. مجموعه طرح های ذکر شده، 921 میلیون دلار سرمایه گذاری نیاز دارد و سپس سالانه 861 میلیون دلار درآمد عاید سرمایه گذاران خواهد کرد.

برای سرمایه گذاری در هر یک از طرح های نام برده، لازم است تا در ابتدا باید ایده کلی طرح شود. در ادامه یک Opportunity Study یا مطالعه فرصت انجام می شود تا ابعاد کلی موضوع استخراج شود. پس از آن Opportunity Feasibility یا امکان پذیری فرصت باید انجام گیرد که در آن ابعاد اقتصادی و غیره امر بررسی می شود تا از امکان پذیر بودن طرح اطمینان حاصل شود. در مرحله بعدی باید Pre Feasibility Study یا یک مطالعه امکان سنجی مقدماتی صورت گیرد تا کلیه جوانب بازار، فنی و اقتصادی به طور کامل لحاظ شود. پس از بررسی های کتابخانه ای، نوبت به اجزای طرح می رسد و اولین مرحله Licencing، یا تهیه یک لیسانس است که باید از شرکت های صاحب دانش فنی خریداری شود و غالبا نسبت به هزینه کل طرح، کمتر از 5 درصد هزینه ها را به خود اختصاص می دهد؛ اما با توجه به شرایط ایران و محصولات منحصر به فردی که انتخاب شده است، با چالش هایی مواجه خواهد بود.

در ادامه باید اسناد فنی و مهندسی تولید و گردآوری شود که می تواند توسط شرکت صاحب دانش فنی یا شرکت دیگر باشد. حال همه ابعاد فنی روی کاغذ مشخص شده است و نوبت به سفارش Proqurement یا تجهیزات می رسد که باید مطابق توصیه های شرکت صاحب دانش فنی تهیه شود؛ زیرا در غیر این صورت لیسانس از اعتبار ساقط خواهد شد و تعهدات آن شرکت ملغی می شود. همزمان با این موارد عملیات ساخت و ساز می تواند آغاز شود و امور عمرانی لازم برای استقرار تجهیزات یک مجتمع پتروشیمی صورت پذیرد. پس از ساخت کامل مجتمع، مرحله Commissioning یا پیش راه اندازی انجام می شود تا همه موارد به درستی امتحان شوند و صحت کلیه تجهیزات و ارتباط آن ها با یکدیگر و نیز کیفیت محصول نهایی تایید شود. با طی شدن مرحله پیش راه اندازی و رفع موانع تولید انبوه، بهره برداری از مجتمع آغاز می شود و تنها در زمان تعمیرات یا رویدادهای ناگهانی مجتمع از تولید متوقف خواهد شد. محصولات تولیدی نیز باید طی فرآیند بازاریابی و فروش با بهترین قیمت و با بیشترین امنیت تقاضا به بازارهای داخلی و خارجی عرضه شوند.

جمع بندی

صنایع پلیمری و شیمیایی پایین دست تا حد زیادی تابع نیازهای بازار هستند و این اثرپذیری از مسیر تقاضای مواد اولیه آن ها، تولیدات صنعت پتروشیمی را جهت دهی می کند. از همین رو، بررسی حدود و وضعیت فعلی و آتی صنعت پتروشیمی نقش بسزایی در تعیین اهداف توسعه ای صنایع تکمیلی دارد. صنعت پتروشیمی در کشور ایران در سال 1400 حدود 23 میلیارد دلار گردش مالی داشته و حدود 30 درصد از صادرات غیرنفتی کشور مربوط به محصولات پتروشیمی است. ابعاد مختلف این صنعت در ایران شامل 7 وجه خوراک، بازار، دانش فنی، تجهیزات و مواد و سرمایه، محیط کسب و کار است. در پژوهش حاضر به حلقه های میانی مفقوده صنعت پتروشیمی و صنایع تکیملی ایران اشاره شد که مهم ترین فرصت های سرمایه گذاری در این زمینه عبارتند از: تولید متیونین، اپی کلروهیدرین، سیلیکون، وینیل استات مونومر، پلی وینیل الکل، ادیپیک اسید و بوتیل الاستومر.

این مطالعه در کانون مطالعات انرژی در سال 1401 انجام شده است.