مکانیسم ماشه و چشم انداز همکاری های اقتصادی ایران

در سال های اخیر، تحولات ژئوپلیتیک منطقه خاورمیانه به ویژه موضوع هسته ای ایران، به عنوان یکی از مباحث حساس جهانی مطرح شده است. ظهور چالش های جدید، از جمله فشارهای بین المللی و تحریم ها، منجر به تغییرات اساسی در روابط ایران با قدرت های بزرگ شده است. این وضعیت همچنین بر تقابل های نظامی و سیاسی در منطقه تاثیر گذاشته و زیرساخت های اقتصادی ایران را دچار تهدید کرده است. به علاوه، در این بستر پیچیده، بازیگران جهانی به دنبال راهکارهایی برای مدیریت تنش ها و جلوگیری از تشدید بحران ها هستند. در این میان، شناخت سازوکارها و راهبردهای ایران اهمیت بیشتری پیدا می کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

در سال ۲۰۲۵، پرونده هسته ای ایران دوباره به یک نقطه حساس ژئوپلیتیک تبدیل شده است. سه کشور اروپایی عضو برجام (انگلیس، فرانسه و آلمان) به ایران مهلت ۳۰ روزه ای داده بودند تا مذاکرات هسته ای را از سر گیرد و از فعال سازی مکانیسم ماشه جلوگیری کند. همزمان، روسیه طرح شش ماهه ای برای مدیریت اجرای این مکانیسم ارائه نمود. با توجه به عدم ازسرگیری مذاکرات و عدم تصویب طرح روسیه، مکانیسم ماشه فعال شد. مکانیسم ماشه نه تنها یک ابزار حقوقی، بلکه به اهرمی برای فشار سیاسی و اقتصادی تبدیل شده که توانایی ایران در تجارت انرژی و همکاری های مالی را تحت تاثیر قرار داده است. از این رو این گزارش به بررسی مبانی حقوقی و چارچوب عملیاتی مکانیسم ماشه، تحلیل اثرات بازگشت تحریم ها بر همکاری های اقتصادی ایران و شناسایی راهبردهای ایران برای مقابله با فشارهای بین المللی می پردازد.

تاثیر مکانیسم ماشه بر همکاری های اقتصادی ایران

با بازگشت تحریم های شورای امنیت سازمان ملل، ایران با چالش های جدی در حوزه تجارت انرژی و دسترسی به بازارهای مالی جهانی رو به رو است. این تحریم ها نه تنها صادرات نفت ایران را محدود می کند، بلکه فشارهای اقتصادی را نیز به شدت افزایش می دهد.

تجارت انرژی و صادرات نفت

بازگشت تحریم های شورای امنیت سازمان ملل از طریق مکانیسم ماشه، تاثیر مخربی بر بخش انرژی ایران دارد. تحریم های چندجانبه، دسترسی ایران به مشتریان نفتی را محدود کرده و شرکت های بیمه و بانک های بین المللی را از تعامل با نفت ایران منع می کند. با توجه به اینکه بیش از 90 درصد صادرات نفت ایران به چین می رود، این تحریم ها تهدیدی جدی برای صادرات ایران به شمار می روند. کشورهایی مانند روسیه و عربستان نیز در حال جایگزینی سهم بازار ایران هستند و در نتیجه، جایگاه راهبردی ایران در تجارت انرژی تضعیف خواهد شد.

دسترسی به بازارهای مالی بین المللی

بازگشت تحریم های چندجانبه سازمان ملل ایران را از دسترسی به منابع مالی جهانی محروم می کند و فشار اقتصادی را افزایش می دهد. این تحریم ها باعث می شوند بانک های جهانی و موسسات مالی نتوانند با ایران تعامل کنند و حاشیه مالی ایران به شدت کاهش یابد. روش های پرهزینه ای مانند تهاتر و ارزهای دیجیتال محدود و پرریسک باقی می مانند. بانک مرکزی ایران با افزایش هزینه های تامین مالی تجارت خارجی تا سه برابر مواجه خواهد شد و این امر بر واردات دارو و کالاهای اساسی فشار وارد می کند. در نتیجه، این شرایط انزوای مالی ساختاری برای ایران ایجاد می کند و امکان ادغام با اقتصاد جهانی را محدود می سازد.

تاثیر تحریم های شورای امنیت بر روابط ایران با چین، هند و روسیه

فعال سازی مکانیسم ماشه و تحریم های شورای امنیت تبعات قابل توجهی بر روابط ایران با چین، هند و روسیه و به ویژه بر بخش های انرژی و مالی ایران خواهد داشت:

تاثیر تحریم های شورای امنیت بر روابط ایران با چین، هند و روسیه

فعال سازی مکانیسم ماشه بر اساس قطعنامه ۲۲۳۱ هزینه های تبعیت را برای شرکای غیرغربی ایران افزایش می دهد. بانک ها و شرکت ها به دلیل ریسک های ثانویه همکاری های خود را با تهران کاهش می دهند. هندوستان، با وجود منافع اقتصادی، اولویت را به حفظ روابط با غرب می دهد و همکاری های انرژی را به تاخیر می اندازد. همچنین، روابط با روسیه که تحت تاثیر جنگ اوکراین بهبود یافته، با چالش های زیرساختی و ملاحظات چندجانبه محدود می شود و تحریم ها ریسک تعاملات را افزایش می دهند و به استفاده کمتر از روش های تسویه دوجانبه منجر می شوند.

انرژی

در بخش انرژی، تاثیر فعال سازی مکانیسم ماشه بر صادرات انرژی ایران به واکنش بازیگران کلیدی و ظرفیت های جایگزینی تحریمی بستگی دارد. سه سناریو اصلی قابل شناسایی است:

• سناریوی محتاطانه (اثر حداقلی): در صورت توافق سیاسی یا تاخیر در اعمال ماشه، صادرات ایران از طریق شرکای اصلی مانند چین حفظ می شود و استفاده از شبکه های مالی غیر دلاری ادامه خواهد یافت؛
• سناریوی میانی (فشار متناوب): بازگشت بخشی از تحریم ها می تواند به کاهش موقت صادرات نفت خام منجر شود و ایران به صادرات محصولات پالایشی و قراردادهای سوآپ متکی خواهد بود؛
• سناریوی شدید (اثر حداکثری): در این حالت، فعال سازی کامل ماشه و فشارهای غرب، دسترسی ایران به بازارهای بیمه، خدمات فنی و حمل و نقل را مسدود می کند و صادرات نفت به شدت کاهش می یابد، مگر اینکه راه حل های جایگزین به سرعت توسعه یابند.

تحلیلگران هشدار می دهند که بازگشت تحریم ها می تواند دسترسی ایران به تانکرهای بیمه شده و سازوکارهای تسویه را محدود کند و درنتیجه کاهش چند صد هزار بشکه ای در صادرات ممکن است؛ بنابراین، تهران باید ذخایر ارزی و ظرفیت پالایش خود را تقویت و از شرکای روسی و چینی برای تضمین پوشش بیمه ای و مسیرهای حمل و نقل معتبر کمک بگیرد.

مولفه های مالی و اقتصادی

بازگشت تحریم های سازمان ملل علیه ایران از طریق مکانیسم «ماشه» چالش های جدی برای تجارت خارجی و مالی ایران به همراه دارد. دسترسی محدود به زیرساخت های مالی بین المللی، مانند سوئیفت و عدم همکاری بانک های بزرگ با نهادهای تحریم شده، باعث افزایش هزینه ها و کاهش سرعت تراکنش ها می شود. سه سناریوی اختلال بانکی محتمل، در سه سطح ملایم (کاهش نسبی تجارت)، متوسط (قطع همکاری بانک های اصلی) و شدید (انسداد کارگزاری دلاری و افزایش ریسک ناپایداری مالی) قابل انتظار است. استفاده از شبکه های جایگزین و توافقات با شرکای کلیدی نیز هزینه ها را افزایش خواهد داد.

استراتژی های اقتصادی ایران در برابر چالش های ناشی از تحریم های بین المللی

بازگشت تحریم های شورای امنیت از طریق فعال سازی مکانیسم ماشه، چالش های اقتصادی جدی برای ایران ایجاد کرده است که نیازمند بازاندیشی در سیاست ها و راهبردهاست. برای افزایش تاب آوری اقتصاد در برابر فشارهای خارجی، تنوع بخشی به کانال های مالی و انرژی و همچنین اصلاحات داخلی ضروری است. از همین رو اقدامات پیشنهادی عبارتند از:

• متنوع سازی ابزارهای مالی: همکاری با روسیه و چین و ایجاد زیرساخت های داخلی برای تسویه با ارزهای محلی و تهاتر کالا به کالا به منظور کاهش ریسک های بانکی جهانی؛
• ایجاد شبکه های بانکی منطقه ای: طراحی نهادی بومی در چارچوب سازمان های اقتصادی منطقه ای برای کاهش هزینه های مبادله و تقویت شفافیت مالی؛
• بازطراحی راهبرد صادرات انرژی: تمرکز بر بازارهای آسیایی و تقویت مسیرهای انتقال انرژی برای کاهش آسیب پذیری لجستیکی؛
• دیپلماسی چندلایه: حفظ روابط تجاری با اروپا و استفاده از میانجی گری کشورهایی مانند عمان و قطر برای مدیریت فشارهای غربی؛
• اصلاحات داخلی: بهبود سازوکارهای بانکی، مبارزه با فساد و جذب سرمایه گذاری خارجی به منظور کاهش هزینه های تحریم و تقویت توانایی مدیریت فشارهای خارجی.

جمع بندی

در سال ۲۰۲۵، مکانیسم ماشه پرونده هسته ای ایران را به چالشی جدی تبدیل کرده است. فعال سازی این مکانیسم به عنوان ابزاری برای بازگشت تحریم های شورای امنیت، توانایی ایران را در تجارت انرژی و همکاری های مالی تحت تاثیر قرار می دهد. تحریم ها نه تنها صادرات نفت را محدود می کنند، بلکه دسترسی ایران به بازارهای مالی جهانی را نیز کاهش می دهند. در این شرایط، ایران نیاز به بازاندیشی در سیاست ها و راهبردهای خود دارد. اقدامات پیشنهادی شامل تنوع بخشی به ابزارهای مالی و همکاری با شرکای غیرغربی، ایجاد شبکه های بانکی منطقه ای، بازطراحی استراتژی صادرات انرژی، دیپلماسی چندلایه و اصلاحات داخلی است. این اقدامات می تواند تاب آوری اقتصاد ایران را در برابر فشارهای خارجی افزایش دهد و به حفظ روابط تجاری کمک کند.

این مطالعه در اندیشکده سرآمد در سال 1404 انجام شده است.