نقش مهاجران در توسعه تجارت و انتقال فناوری

مهاجرت گرچه پدیده ای کهن در تاریخ بشری به حساب می آید، اما مهاجرت و مهاجران هیچ گاه همچون سده حاضر مساله اصلی جهان و بخصوص دولت ها نبوده اند. دلیل این امر روند افزایشی مهاجرت از یک سو و از سوی دیگر نقش آفرینی قابل توجه مهاجران در عرصه های مختلف است. شاهد این مدعا این واقعیت است که مهاجران با جمعیتی 272 میلیون نفری، گرچه حدود 3 درصد از جمعیت جهان را تشکیل می دهند، اما سهمی حدود 9 درصدی از تولید ناخالص داخلی جهان را به خود اختصاص داده اند. بنابراین نقش آفرینی مهاجران در جهان معاصر یکی از محرک های پیشرفت و توسعه به شمار می رود و به عنوان یک فرصت برای سیاست گذار ملی، به هیچ وجه قابل چشم پوشی نیست.

ضرورت و اهداف پژوهش

ایران دهه هاست که در مقایسه با سایر کشورها پذیرای جمعیت قابل توجهی از مهاجران بوده است. از سوی دیگر جمعیت بزرگ ایرانیان خارج از کشور، یا همان دایاسپورای ایرانی، نیز کشور ما را برای پژوهشگران حوزه مطالعات مهاجرت به گزینه جذابی بدل کرده است. با این وجود سهم مهاجران در نظامات مختلف اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ایران اندک بوده و در سطح کلان تر، در توسعه و پیشرفت کشور، متناسب با ظرفیت خود ایفای نقش نکرده اند. این در حالی است که به خصوص در کشورهای توسعه یافته مهاجران از موتورهای توسعه به شمار می روند و این کشورها در تلاشند تا با جذب مهاجران مورد نیاز خود به معضلات داخلی پاسخ داده و از ظرفیت شبکه های مهاجراتی خود در سایر کشور ها نیز بیش ترین بهره ممکن را ببرند. مهاجران در محورهای حیاتی مختلفی می توانند نقش آفرینی کنند؛ از این رو در این پژوهش به بررسی تاثیرات مهاجرت بر تجارت و انتقال فناوری، موانع و مشکلات آن و ارائه راهکارهایی جهت حل این موانع پرداخته شده است.

بررسی تاثیر مهاجرت بر توسعه تجارت و انتقال فناوری

مهاجران و تجارت بین الملل

یکی از مسائلی که در اقتصاد مهاجرت همواره مورد توجه پژوهشگران این رشته بوده، برآورد شدت، جهت و نحوه تاثیرگذاری مهاجران بر تجارت بین الملل بوده است. از این رو پژوهش های پرشماری در این مورد صورت گرفته است تا به ارزیابی تاثیر مهاجرت بر تجارت بین الملل بپردازد. نتیجه یکی از این پژوهش ها که به مطالعه تجارت جهانی و مهاجرت بین المللی بین سال های 1960 تا 2000 پرداخته است، نشان می دهد به طور کلی مهاجرت افزایش دهنده تجارت است؛ با این حال اندازه این تاثیر به نوع کشور فرستنده مهاجر، نوع کالاها، نوع مهاجران و اندازه جامعه مهاجر در کشور میزبان بستگی دارد. روابط و پیوندهایی که مهاجران با وطن خود دارند، می تواند تسهیل کننده جریان تجارت بین کشور میزبان و فرستنده مهاجر باشد. مهاجران بواسطه برتری داشتن در زمینه دانشی که از بازارهای کشور خود، زبان، رویه های کسب و کار و قوانین دارند، می توانند هزینه مبادله بین دو کشور را کاهش دهند.

مهاجران و انتقال فناوری

یکی از انگیزه های اصلی مهاجرت همواره در طول تاریخ و برای مهاجران، جست و جوی شرایط بهتر شغلی و تحصیلی و کسب مهارت های تخصصی بوده است. بنابراین بخشی از مهاجران همواره افرادی با سطح مهارت و تخصص بالا هستند که می توانند مهارت و تخصص خود را در بستری که آماده پذیرش آن ها باشد بکار ببندند. شکل گیری شبکه های دایاسپورایی و ارتباط با کشور مبدا یکی از مسیرهایی است که می تواند در زمینه هایی همچون انتقال مهارت، دانش و سرمایه نقش ایفا کند.

تاثیر مهاجران در گسترش تجارت و انتقال فناوری در جهان

این بخش از مطالعه به بررسی تاثیر مهاجران در گسترش تجارت و انتقال فناوری و سیاست گذاری کشورهای چین، هند و ترکیه در جهت تسهیل تحقق این موضوع اختصاص یافته است.

هند

هند به دلیل جمعیت عظیم خود، جمعیت دایاسپورایی گسترده ای داشته است. با آغاز اصلاحات اقتصادی و باز شدن اقتصاد در دهه های اخیر، سرمایه، تخصص و دانش هندی های خارج از کشور به سوی این کشور روانه شده است و توانسته است نقشی ویژه در توسعه این کشور ایفا کند. صنعت فناوری اطلاعات و ارتباطات هند نمونه درخشانی از توسعه صنعتی است که به واسطه نقش آفرینی دایاسپورا تحقق یافته است. در همین راستا دولت در هند تلاش کرده است نقشی تسهیل گر در این فرایند ایفا کند و به همین دلیل می توان الگوی نقش آفرینی غیرمتمرکز و تسهیل گر دولت هند را «مدل هندی» نام نهاد.

چین

چین نیز به دلیل جمعیت بالای خود و همچنین مهاجرفرست بودن، همواره جمعیت گسترده دایاسپورایی در خارج از کشور داشته است؛ به طوری که این کشور پس از هند بزرگترین دریافت کننده پرداخت های انتقالی بوده است. از دهه 1990 که اصلاحات گسترده اقتصادی در راستای باز کردن درهای اقتصاد و توسعه اقتصادی در این کشور آغاز شد، توجه سیاست گذاران این کشور به پتانسیل عظیم چینی های خارج از کشور جلب شد و رفته رفته دولت به تلاش در راستای جذب سرمایه ها و استعداد های چین پرداخت. در سال های اخیر و با وقوع تحولات دموگرافیک در این کشور، چین در حال تبدیل شدن به کشوری مهاجرپذیر بوده است و در همین راستا، در این کشور، سیاست های جدیدی جهت جذب استعداد ها و متخصصان اتخاذ شده است. نکته مهم در ارتباط با چین، نقش فعال و مداخله گر و متمرکز دولت در سیاست گذاری در حوزه های مورد مطالعه پژوهش است؛ به طوری که از این نوع مداخله دولت می توان به عنوان «مدل چینی» یاد کرد.

ترکیه

 ترکیه به دو دلیل بسیار مهم گزینه مناسبی برای مطالعه بشمار می رود. نخست آنکه این کشور در سال های اخیر میزبان بیش از 3.5 میلیون نفر پناهجوی سوری بوده است. همچنین طبق گزارش وزارت امور خارجه این کشور در حال حاضر بیش از 5/6 میلیون شهروند ترکیه ای در خارج از کشور سکونت دارند. علاوه بر این ترکیه در چند دهه اخیر توانسته است رشد و توسعه اقتصادی شتابانی را تجربه کند. با این حال ترکیه نیز مدل منحصر بفردی- بخصوص در انتقال فناوری- در مقایسه با چین و هند داشته است که با مشارکت جامعه مدنی، صاحبان کسب و کار و دولت شکل گرفته است. بر این اساس می توان از الگوی سیاست گذاری ترکیه تحت عنوان «مدل مشارکتی» یاد کرد.

موانع و مشکلات مهاجرت در توسعه تجارت و انتقال فناوری

سیاست های فعلی ایران در چند دهه ضعف کشور را در تحقق توسعه تجارت و انتقال فناوری به کمک مهاجران را نشان می دهد، از این رو بررسی موانع و مشکلات این حوزه امری ضروری است. در ادامه به برخی از این مسائل اشاره شده است:

• تفاوت در فرهنگ تجاری و کاری؛
• عدم درک مناسب از نحوه تعامل با نخبگان خارجی؛
• ناکافی بودن حمایت ها؛
• غلبه تصویر منفی از ایران در رسانه های خارجی؛
• فقدان بستر مناسب و ظرفیت لازم برای جذب فناوری؛
• روشن نبودن سیاست کلان کشور در مقابل ایرانیان خارج از کشور (فقدان سیاست دایاسپورایی)؛
• ممنوعیت قانونی (تبعیض علیه مهاجران).

پیشنهادهای سیاستی

گرچه که ایران سال هاست که قوانینی در ارتباط با تابعیت و اتباع غیرایرانی داشته است، اما هیچ گاه قوانینی مدون و ویژه در ارتباط با مهاجران نداشته است. گذشته از این مساله، این قوانین طی سالیان کمتر مورد بازبینی و اصلاح واقع شده اند. از این رو در ادامه به ارائه پیشنهادات سیاستی جهت حل این مشکلات پرداخته شده است.

• ارائه بسته های مشاوره ای در ابعاد مختلف قانونی، عرفی، فرهنگی و… متناسب با هر کشور یا ملیت به متقاضیان همکاری تجاری یا فناورانه؛
• حفظ ارتباط و پیوند با نخبگان پس از بازگشت به کشورشان و نظرخواهی جهت بهبود رویه ها؛
• ارزیابی سالانه از عملکرد پایگاه های مختلف همکار در این طرح و سایر طرح های مشابه کشور؛
• تدوین سیاست کلان کشور در قبال ایرانیان خارج از کشور (سیاست دایاسپورایی)؛
• تدوین سیاست کلان کشور در قبال مهاجران داخلی؛
• اعطای گرنت های ویژه همکاری های موفق بین اساتید دانشگاه با نخبگان بازگشته از خارج.

جمع بندی

ایران دهه هاست که در مقایسه با سایر کشورها پذیرای جمعیت قابل توجهی از مهاجران بوده است. از سوی دیگر جمعیت بزرگ ایرانیان خارج از کشور نیز کشور ما را برای پژوهشگران حوزه مطالعات مهاجرت در زمینه توسعه تجارت و انتقال فناوری به گزینه جذابی بدل کرده است. با توجه به نقش آفرینی مهاجران در جهان معاصر، به عنوان یکی از محرک های پیشرفت و توسعه، نمی توان از این فرصت به هیچ وجه چشم پوشی کرد. کشورهای مختلف سیاست های متفاوتی در این حوزه اتخاذ کرده اند که «الگوی نقش آفرینی غیرمتمرکز و تسهیل گر دولت»، «الگوی فعال و مداخله گر و متمرکز دولت» و «الگوی مشارکت جامعه مدنی، صاحبان کسب و کار و دولت» از این جمله هستند. متاسفانه سیاست های نامشخص فعلی ایران در قبال مهاجران و مشکلاتی همچون عدم درک مناسب از نحوه تعامل با نخبگان خارجی و ناکافی بودن حمایت ها، مانع استفاده از این فرصت برای کشور شده است. از این رو جهت حل این مشکلات راهکارهایی همچون حفظ ارتباط و پیوند با نخبگان پس از بازگشت به کشورشان و تدوین سیاست کلان کشور در قبال ایرانیان خارج از کشور می تواند امری راهگشا باشد.

این مطالعه در اندیشکده دیاران با همکاری محمدمهدی دهدار و امیرحسین چیت ساز زاده در سال 1401 انجام شده ‌است.