گزارش راهبردی وضعیت دوپینگ در ورزش ایران

در تاریخ ورزش ایران که پیشینه آن به هماوردی و نبرد پهلوانان در ایران باستان برمی گردد؛ توجه به ارزش های معنوی و اخلاقی همواره مورد تاکید بوده است. بنابراین هرچه که در تضاد با این ارزش ها قرار گیرد به عنوان مانع جدی توسعه ورزش است. در حال حاضر مسئله دوپینگ نه تنها در تقابل با ارزش های ورزش است، بلکه کارکرد سلامتی ورزش را نیز مخدوش می کند. دوپینگ به ویژه سلامت نوجوانان و جوانان را به صورت جدی تهدید خواهد کرد و عواقب جبران ناپذیری را بر روی سیستم بدنی آن ها ایجاد می کند و در برخی موارد ممکن است منجر به مرگ افراد شود. بنابراین کشورها و جوامع باید نسبت به مقابله با پدیده دوپینگ اقدامات همه جانبه و جدی انجام دهند.

ضرورت و اهداف پژوهش

ورزش نه تنها از منظر ارتقای سلامتی جسمانی و روانشناختی مهم است، بلکه اهمیت فرهنگی قابل توجهی دارد. یکی از تهدیدهای جدی که سلامت و فرهنگ ورزشی را مورد توجه قرار داده، مسئله دوپینگ است. دوپینگ آثار زیان بار و صدمات جبران ناپذیری را از جنبه سلامتی دارد و سبب تضعیف ارزش های ورزشی و گسترش فرهنگ تقلب است. به طور کلی دو شکل از دوپینگ موسوم به دوپینگ رقابتی و دوپینگ تناسب اندام مورد توجه است. از آنجا که حفاظت از سلامت ورزشکاران یکی از وظایف اساسی نهادهای ورزشی و به ویژه سازمان های ملی مبارزه با دوپینگ است و با توجه به این که ورزشکاران غیرحرفه ای، به ویژه ورزشکاران عادی باشگاه های عمومی و تناسب اندام نسبت به وزرشکاران حرفه ای جمعیت زیادتری هستند و این ورزشکاران نیز با توجه به تاکید رسانه ها و جامعه بر ظاهر زیبا، در معرض خطر جدی ارتکاب به دوپینگ و استفاده از مواد نیروزای ممنوعه هستند. از این رو در این پژوهش به بررسی وضعیت دوپینگ ایران در رشته های مختلف و ارائه راهکارهای تقنینی و سیاستی جهت مقابله موثر با دوپینگ در کشور پرداخته شده است.

وضعیت دوپینگ در ایران

طی 10 سال اخیر 10861 نمونه آزمایش (تست) دوپینگ در رشته های ورزشی مختلف توسط ایران نادو گرفته شده که از این تعداد، 341 نمونه مثبت اعلام شده است. براین اساس، نرخ مثبت شدن دوپینگ در طی 10 سال در ورزش ایران 14/3 درصد بوده که این نرخ برای آقایان 28/3 درصد و برای بانوان 42/2 درصد است. هم چنین بیشترین تعداد نمونه ثبت شده دوپینگ به ترتیب در رشته های ورزشی وزنه برداری (با نرخ 39/16 درصد)، جودو (58/10 درصد)، رشته کوراش (38/6 درصد)، کشتی، دومیدانی، دوچرخه سواری، فوتبال و فوتسال و پرورش اندام و بدن سازی است.

همچنین نسبت نمونه گیری انجام شده طی یک بازه زمانی 10 ساله 80/65 درصد در مسابقات و 20/34 درصد خارج از مسابقات بوده است. نتیجه بررسی 341 نمونه مثبت در طول این 10 سال نشان می دهد که از 410 نوع ماده شناسایی شده 76/69 درصد این مواد از نوع مواد غیرخاص (استروئیدی) بوده و 24/30 درصد مواد شناسایی شده از نوع مواد خاص بوده است. این در حالی است که مواد غیرخاص یا استروئیدی بیشترین تهدید را بر سلامت ورزشکاران دارد و همچنین استفاده از آنها سنگین ترین مجازات را به همراه می آورد. در واقع استفاده از مواد استروئیدی نشان دهنده این است که ورزشکاران با احتمال بسیار زیادی از روی عمد و آگاهانه مرتکب دوپینگ می شوند.

در 10 سال اخیر در رشته های ورزشی بدن سازی و پرورش اندام نرخ مثبت شدن دوپینگ با نرخ 39/16 درصد برآورد شده است که نرخ مثبت شدن دوپینگ در رشته بدن سازی و پرورش اندام حدود 5 برابر نرخ میانگین مثبت شدن دوپینگ در همه رشته هاست. تاکید بر ظاهر بدن و زیبایی می تواند به عنوان یک عامل قوی حتی ورزشکاران عادی تناسب اندام را که با هدف تندرستی و سلامتی جذب باشگاه های بدن سازی می شوند را تحت تاثیر قرار دهد و آنها را به سمت مصرف مواد نیروزا به ویژه مواد غیرخاص مانند استروئید آنابولیک سوق دهد.

از این رو با توجه به اهمیت موضوع در سال 1388 قانون الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون بین المللی مبارزه با دوپینگ در ورزش یونسکو توسط مجلس شورای اسلامی تصویب و توسط شورای نگهبان تایید شد و پس از آن در سال 1390 قانون عضویت دولت جمهوری اسلامی ایران در وادا نیز توسط مجلس شورای اسلامی مورد تایید قرار گرفت و این قانون رسما به دولت جمهوری اسلامی ایران ابلاغ گردید. طبق این قانون، قوانین و مقررات آژانس بین المللی مبارزه با دوپینگ (وادا) توسط کشورهای متعهد به رعایت کد، قابل استناد و اجراست و مجموعه مقررات ملی مبارزه با دوپینگ در ایران نیز مطابق با کد وادا به روز شده و قابلیت اجرا دارد.

تاثیرات دوپینگ        

دوپینگ می تواند تاثیرات مختلفی بر بدن داشته باشد که این تاثیرات به شرح زیر است:

دوپینگ و سلامت جسمانی

مصرف مواد نیروزا مانند استروئیدهای آنابولیک همواره خطرآفرین است و عوارض و مشکلات زیادی را به ویژه در بلندمدت ایجاد می کند. مطالعات زیادی از جنبه های مختلف این خطرات را بررسی کرده اند که مهم ترین خطرات مرتبط با دوپینگ بر سلامت ورزشکاران شامل؛ مشکلات قلبی عروقی (شامل افزایش فشارخون، بیماری قلبی و کاردیومیوپاتی)، آسیب های کبدی، عدم تعادل هورمونی، آثار روانی، مشکلات اسکلتی عضلانی، سرکوب سیستم ایمنی است. حتی در برخی موارد دوپینگ ممکن است سبب مرگ ورزشکاران شود.

دوپینگ و تضعیف ارزش های ورزش

توجه به ارزش های ذاتی ورزش، پایه و اساس ترویج ورزش بوده و از طریق آن آموزه های فرهنگی و آموزشی نهادینه می شود. دوپینگ اساسا مغایر با این ارزش ها و روح ورزش است. وقتی ورزشکاران از مواد یا روش های ممنوعه برای به دست آوردن مزیت عادلانه استفاده می کنند، در واقع ارزش های ورزش را تضعیف می کنند. این اقدام سبب ضایع شدن حقوق سایر ورزشکاران، نقض قوانین و مقررات و خدشه دار شدن اخلاق، بازی جوانمردانه و صداقت است.

ارائه راهکارهای تقنینی و سیاستی جهت مقابله موثر با دوپینگ

ستاد ملی مبارزه با دوپینگ از نظر ساختار و امکانات و منابع دارای چالش های جدی است که این چالش ها در جهت رفع موانع فنی نیز کفایت نمی کند و وضعیت موجود ستاد اجازه گسترش ماموریت ها و اقدامات پیشگیرانه را نمی دهد. بنابراین جهت مقابله موثر با دوپینگ در همه سطوح پیشنهادهای زیر ارائه می شود.

• شناخته شدن ستاد ملی مبارزه با دوپینگ ایران به عنوان یک نهاد فرهنگی در حوزه ورزش و تخصیص ردیف بودجه مستقل توسط سازمان برنامه و بودجه به ستاد؛
• ارتقای سطح سازمانی ستاد و تبدیل ستاد ملی مبارزه با دوپینگ به سازمان مبارزه با دوپینگ؛
• تدوین سیاست ها و راهبردهای آموزشی پیشگیرانه با محوریت دوپینگ تناسب اندام و ورزش های با ریسک بالا به دوپینگ مانند بدن سازی و پرورش اندام، وزنه برداری و… ؛
• نظارت شورای عالی مبارزه با دوپینگ بر همکاری ایران نادو، صداو سیما، آموزش و پرورش در زمینه آگاهی بخشی به خطرات دوپینگ؛
• تدوین و اجرای سازوکار ثبت مرگ ناشی از مواد نیروزا در ورزشکاران توسط پزشک قانونی.

جمع بندی

ورزش از منظر ارتقای سلامتی جسمانی، روانشناختی و اهمیت فرهنگی امری حائز اهمیت است. یکی از تهدیدهای جدی که سلامت و فرهنگ ورزشی را مورد توجه قرار داده، مسئله دوپینگ است. دوپینگ آثار زیان بار و صدمات جبران ناپذیری را از جنبه سلامتی دارد و همچنین سبب تضعیف ارزش های ورزشی می شود. طی 10 سال اخیر 10861 نمونه آزمایش دوپینگ در رشته های ورزشی مختلف توسط ایران نادو گرفته شده که از این تعداد، 341 نمونه مثبت اعلام شده است. بیشترین تعداد نمونه ثبت شده، به ترتیب در رشته های ورزشی وزنه برداری، جودو، رشته کوراش، کشتی، دومیدانی، دوچرخه سواری، فوتبال و فوتسال و پرورش اندام و بدن سازی است. بنابراین جهت مقابله موثر با دوپینگ در کشور، تدوین سیاست ها و راهبردهای آموزشی پیشگیرانه و ارتقای سطح سازمانی ستاد و تبدیل ستاد ملی مبارزه با دوپینگ به سازمان مبارزه با دوپینگ و…. پیشنهاد می شود.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط صادق رنجبر در سال 1404 انجام شده است.