برنامه های سیاستی برای حمایت از مرجعیت علمی و فناورانه

مفهوم مرجعیت علمی و فناورانه از سال ها پیش توسط مقام معظم رهبری در ادبیات و گفتمان سیاست گذاری علم، فناوری و نوآوری کشور وارد شده است و در اسناد بالادستی و سیاست های بازیگران کلیدی عرصه این حوزه در کشور انعکاس پیدا کرد است. از طرفی، مرجعیت علمی مقوله ای سهل و ممتنع است و می توان از آن برداشت های متفاوتی داشت؛ به گونه ای که مطابق با برداشت های سطحی از مرجعیت علمی و فناوری، این موضوع به طور عمده معطوف به جایگاه کشور در حوزه تولیدات دانشی و فناورانه خواهد بود. این در حالی است که اکثر صاحبنظران معتقدند که تمرکز و تاکید صرف بر روی تولید مقالات یا حتی ثبت اختراعات در بلند مدت راه به جایی نمی برد.

ضرورت و اهداف پژوهش

مرجعیت علمی و فناورانه به معنای آن است که پژوهشگران، دانشگاه ها و مراکز علمی و پژوهشی کشور در حوزه های آموزش، پژوهش، نظریه پردازی و توسعه فناوری های نو و تحول آفرین، محل ارجاع و اتکا، پاسخگو، به روز و پیشرو در سطح جهانی و سرآمد باشند. بنابراین، محدود کردن دامنه این موضوع به سرآمدی در چاپ و انتشار مقالات علمی و شاخص هایی نظیر آن ناشی از درک ناقض از این هدف است؛ زیر، تحقق مرجعیت علمی و فناورانه مستلزم برنامه ریزی و سرمایه گذاری بلندمدت و تعهد جدی به برنامه های سیاستی متعدد و متنوع برای تقویت اجزای مختلف نظام ملی نوآوری و ارتقای کارکردهای آن است. در همین راستا، در این پژوهش به بررسی تجارب داخلی در زمینه حمایت از مرجعیت علمی و فناورانه و برنامه های سیاستی پیشنهادی برای تحقق این موضوع پرداخته شده است.

مبانی نظری و پیشینه مطالعاتی

مرجعیت علمی و فناوری شکلی از قدرت نرم مشروع است که به واسطه فرادستی و سیادت در حوزه های علمی و فناوری حاصل می شود. پیشگامی در توسعه مرزهای دانش و دارا بودن سهم چشمگیر از فعالیت ها، فرآیندها و محصولات دانشی و فناورانه در یک رشته علمی از مصادیق بارز مرجعیت علمی و فناورانه محسوب می شود. مرجعیت علمی و فناورانه به معنی تاثیرگذاری محوری بر جایگاه کنونی و شکل گیری وضعیت آینده یک رشته علمی است. به همین دلیل، یکی از وظایف کلیدی سیاست گذاران حوزه علم و فناوری در هر رشته علمی، فراهم سازی زمینه های لازم برای حصول به جایگاه مرجعیت و فناورانه در آن رشته علمی است. در اینجا لازم است تمایزی میان مرجعیت علمی و مرجعیت فناورانه قائل شد، هرچند که این دو مفهوم در هم تنیدگی و ارتباط تنگاتنگی به هم دارند و در تعامل و هم افزایی با هم منجر به شکوفایی علمی، فناورانه و نوآورانه یک کشور می شوند.

مرجعیت علمی

رویکرد سطحی و ساده انگارانه به مقوله مرجعیت علمی محدود به تعداد مقالات انتشار یافته و تعداد استنادات این مقالات است؛ درحالی که نگاه دقیق تر به کشورهایی که جایگاه مرجع علمی را در رشته های مختلف علمی دارند، نشان می دهد که مزیت این کشورها به مراتب فراتر از صرف تولید مقالات است. در واقع مرجعیت علمی آن ها حاصل چندین دهه سرمایه گذاری در راستای توسعه فرهنگی، نظری، فلسفی، زیرساختی و نهادی در این رشته های علمی است. در همین راستا، آن ها به ارائه یک مدل چند لایه ای برای مرجعیت علمی پرداخته اند که هر لایه در یک ساختار هرمی بر روی لایه های زیرین استوار می شود.

مرجعیت فناورانه

در مرجعیت فناورانه خلق و دستیابی به ارزش افزوده از طریق پیشرفت های علمی و فناورانه اهمیت بالایی دارد. به عبارتی، شکل گیری نظام نوآوری حول فناوری های خاص، توسعه اقتصاد دانش محور و راه اندازی مراکز دانش بنیان با هدف خلق ارزش افزوده اقتصادی و غیراقتصادی (اجتماعی یا زیست محیطی) یکی از مهم ترین مظاهر مرجعیت فناورانه است. مقصود از ارزش افزوده اقتصادی، ارزش افزوده مالی است که بواسطه اراده محصولات یا خدمات نوآورانه حاصل می گردد. در حالی که منظور از ارزش افزوده غیر اقتصادی، ارزش های اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی است که بواسطه کاربست دانش تولید شده در سطح جامعه حاصل می شود.

تجارب داخلی در زمینه حمایت از مرجعیت علمی و فناورانه

طی سال های اخیر سازمان ها و برنامه های ویژه ای در کشور با هدف حمایت از مرجعیت علمی و فناورانه ایجاد یا طراحی شده اند که از مهم ترین آن ها می توان به صندوق حمایت از پژوهشگران و فناوران، بنیاد ملی نخبگان و فدراسیون سرآمدان علمی ایران اشاره کرد.

صندوق حمایت از پژوهشگران و فناوران

صندوق حمایت از پژوهشگران و فناوران کشور از سال 1382 با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی فعالیت خود را آغاز کرد. هدف اصلی از تشکیل صندوق حمایت از پژوهشگران و فناوران کشور در واقع ایفای وظایف بنیاد ملی علم ایران بوده است. عمده فعالیت های این صندوق در حوزه های حمایت از طرح های پژوهشی، پسادکتری، ثبت اختراعات، کرسی پژوهشی، پژوهانه (گرنت) و حمایت از ایجاد و توسعه مراکز نوآوری و المپیک علمی انجام می گیرد. برخی از راهبردهای صندوق حمایت از پژوهشگران و فناوران که تناسب و همسویی بالایی با مرجعت علمی و فناوری دارد عبارتند از:

• حمایت از توسعه پژوهش های تقاضا محور؛
• تقویت همکاری بین دستگاهی جهت توسعه علم و فناوری؛
• حمایت از توسعه قابلیت های پژوهشی بخشی و منطقه ای در کشور.

بنیاد ملی نخبگان

هدف از تشکیل بنیاد ملی نخبگان، برنامه ریزی و سیاست گذاری برای شناسایی، هدایت، حمایت مادی و معنوی نخبگان، جذب، حفظ، و به کار گیری و پشتیبانی از آنان در راستای ارتقای تولید علم، فناوری و توسعه علمی و متوازن کشور و احراز جایگاه برتر علمی، فناوری و اقتصادی در منطقه بر اساس سند چشم انداز کشور در افق 1404 است.

فدراسیون سرآمدان علمی ایران

برنامه دستیابی به مرجعیت علمی جهان به عنوان اصلی ترین برنامه فدراسیون سرآمدان علمی ایران با تلاش معاونت و فناوری ریاست جمهوری تدوین و از ابتدای سال 1394 آغاز به کار کرده است. این برنامه در نظر دارد با شناسایی مستمر افراد توانمند و دارای بنیه علمی قوی و ارائه حمایت های ویژه از این افراد، کشور را به سمت مرجعیت علمی در جهان سوق دهد. اهداف اصلی این برنامه عبارتنداز:

• دستیابی به محققان سرآمد علمی هم تراز با دانشمندان جهانی؛
• دستیابی به افراد نظریه پرداز معتبر علمی؛
• برنامه های سیاستی پیشنهادی برای تحقق مرجعیت علمی و فناورانه.

برنامه های سیاستی پیشنهادی برای تحقق مرجعیت علمی و فناورانه

برخی پیشنهادهای سیاستی در جهت تحقق مرجعیت علمی و فناورانه کشور به شرح زیر است:

برنامه پرورش و تقویت استعدادهای جوان و حمایت از سرآمدان حوزه علم و فناوری

اهمیت نیروی انسانی به عنوان موتور پیش برنده امر پژوهش و فناوری بر هیچ کس پوشیده نیست. در همین راستا، نهادهای حامی توسعه علم و فناوری های بنیادین و مرجعیت علمی و فناورانه اقدام به طراحی و اجرای برخی برنامه ها با هدف توسعه سرمایه های انسانی علم و فناوری نموده اند.

برنامه توسعه و تقویت سازمان های پیشگام علمی و فناوری

یکی از مصادیق آشکار مرجعیت علمی و فناورانه در هر کشور بهره مندی از سازمان های پیشگام علمی و فناوری در عرصه های آموزشی، پژوهشی و فناوری است. در همین راستا، کشورهای مختلف که قصد دستیابی به مرجعیت علمی و فناورانه را در سر می پروراند، حمایت های جدی از توسعه و تقویت زیرساخت های آموزشی، پژوهشی، آزمایشگاهی و فناورانه به عمل می آورند.

برنامه همگام با روندهای علمی و فناورانه در جهان

از وظایف اصلی و خطیر نهادهای حامی توسعه علوم و فناوری های بنیادین و مرجعیت علمی و فناورانه، حمایت از پژوهش های پایه و فناوری های بنیادین و همگرا نظیر نانوفناوری، زیست فناوری، فناوری اطلاعات و ارتباطاعات و پژوهش های پایه و بنیادین در زمینه محاسبات پیشرفته، مواد جدید، انرژی های پاک و پزشکی است که می تواند به عنوان موتورهای رشد آینده در نظر گرفته شوند.

جمع بندی

مرجعیت علمی و فناورانه به معنای آن است که پژوهشگران، دانشگاه ها و مراکز علمی و پژوهشی کشور در حوزه های آموزش، پژوهش، نظریه پردازی و توسعه فناوری های نو و تحول آفرین محل ارجاع و اتکا، پاسخگو، به روز و پیشرو در سطح جهانی و سرآمد باشند. به همین دلیل، یکی از وظایف کلیدی سیاست گذاران حوزه علم و فناوری در هر رشته علمی، فراهم سازی زمینه های لازم برای حصول به جایگاه مرجعیت و فناورانه در آن رشته علمی است. از این رو جهت تحقق مرجعیت علمی و فناورانه برنامه هایی مانند «پرورش و تقویت استعدادهای جوان و حمایت از سرآمدان حوزه علم و فناوری» و «توسعه و تقویت سازمان های پیشگام علمی و فناوری در جهان» پیشنهاد می شود.

این مطالعه در اندیشکده سیاست پژوهان علم، فناوری و نوآوری توسط مصطفی صفدری رنجبر در سال 1401 انجام شده است.