مقابله با پیامدهای روانی و اجتماعی فعال سازی مکانیزم ماشه

فعال سازی مکانیسم ماشه در شرایط کنونی، یکی از مسائل حساس و پیچیده در سیاست خارجی ایران است که می تواند تاثیرات عمیق و گسترده ای بر اقتصاد و امنیت ملی کشور داشته باشد. با افزایش نگرانی ها و انتظارات منفی در جامعه، لازم است که پیامدهای روانی و اجتماعی این موضوع به دقت مورد بررسی قرار گیرد. در این راستا، تقویت تاب آوری اجتماعی و مدیریت افکار عمومی به ابزارهایی کلیدی برای کاهش تنش ها و حفظ انسجام ملی تبدیل می شود. بررسی ظرفیت های نهفته در این چالش می تواند به رویکردهای موثری برای تقویت اعتماد عمومی و همبستگی اجتماعی منجر شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

فعال سازی «مکانیسم ماشه» (Snapback) در چارچوب قطعنامه 2231 شورای امنیت، یکی از چالش های کلیدی برای جمهوری اسلامی ایران در عرصه سیاست خارجی و اقتصاد ملی است. با توجه به شرایط کنونی و وجود مشکلات اقتصادی و اجتماعی، حساسیت روانی نسبت به تحریم ها در جامعه افزایش یافته است و رسانه ها ممکن است این موضوع را به عنوان یک بحران غیرقابل مدیریت بازنمایی کنند. هدف این مطالعه، بررسی پیامدهای روانی و اجتماعی احتمالی فعال سازی مکانیسم ماشه و ارائه راهبردهایی برای تقویت تاب آوری اجتماعی و مدیریت افکار عمومی است.

اهمیت این مطالعه در آن است که می کوشد با نگاهی تحلیلی، پیامدهای روانی–اجتماعی احتمالی فعال سازی مکانیزم ماشه را تبیین کند و نشان دهد چگونه روایت های رسانه ای و انگاره های شناختی می توانند بر ثبات اجتماعی اثرگذار باشند. بر این اساس، این پژوهش برای پاسخ به دو پرسش های اصلی انجام شده است. فعال سازی مکانیزم ماشه چه پیامدهای روانی و اجتماعی برای جامعه ایران به همراه دارد؟ کدام راهبردها می توانند در کاهش آثار منفی این پدیده و تقویت تاب آوری اجتماعی نقش آفرین باشند؟

روش شناسی پژوهش

پژوهش حاضر به صورت توصیفی-تحلیلی طراحی شده و به بررسی پیامدهای روانی و اجتماعی احتمالی فعال سازی مکانیسم ماشه و ارائه راهکارهای سیاستی می پردازد. داده های این پژوهش به دو دسته تقسیم می شوند:

• اسناد و منابع رسمی: شامل قطعنامه 2231 شورای امنیت، گزارش های سازمان ملل و مراکز پژوهشی داخلی و بین المللی؛
• داده های ثانویه: شامل نتایج افکارسنجی های ملی بعد از جنگ 12 روزه و تحلیل محتوای رسانه ها درباره مکانیسم ماشه.

تحلیل انگاره های شناختی در مواجهه با فعال سازی مکانیسم ماشه

بر اساس تحلیل اسناد، داده های افکارسنجی و مرور روایت های رسانه ای، در ارتباط با پیامدهای روانی و اجتماعی فعال سازی مکانیسم ماشه دو دسته انگاره شناختی استخراج شد. 1. انگاره شناختی موجود که ناشی از راهبردهای دشمن است و 2. انگاره شناختی مطلوب که ناظر به ارائه راهبردهای مقابله ای ایران خواهد بود.

انگاره شناختی موجود

تحلیل محتوای رسانه های بین المللی نشان می دهد که تصویر غالب پیرامون مکانیسم ماشه، بر «فروپاشی قریب الوقوع اقتصاد ایران» متمرکز است. در این چارچوب، تحریم ها به عنوان یک بحران ساختاری و غیرقابل عبور بازنمایی می شوند و نه یک چالش قابل مدیریت. این نگرش از طریق برجسته سازی پیامدهای معیشتی و القای ناتوانی کشور در مدیریت شرایط، به افزایش نگرانی عمومی و کاهش اعتماد اجتماعی منجر می شود. اهداف این انگاره شناختی در موارد زیر دسته بندی می شود:

• بزرگنمایی رسانه ای پیامدهای اقتصادی: رسانه های بین المللی و برخی جریان های معارض داخلی، بر ایده «فروپاشی قریب الوقوع اقتصاد ایران» تاکید کرده اند. تحلیل محتوای رسانه ای نشان می دهد که بیشترین کلیدواژه ها حول مفاهیمی چون «بحران»، «انزوای کامل» و «فروپاشی» متمرکز بوده است. این بازنمایی رسانه ای زمینه ایجاد اضطراب عمومی را فراهم کرده است؛
• سوءاستفاده از نگرانی اقتصادی مردم: داده های افکارسنجی صدا و سیما پس از جنگ 12 روزه نشان می دهد که بیش از نیمی از نگرانی مردم معطوف به آثار اقتصادی احتمالی جنگ یا تحریم بوده است. این یافته نشان می دهد که جامعه ایران، هرچند به تحریم ها عادت کرده، اما همچنان نگران اثرات مستقیم آن بر معیشت روزمره است؛
• اهرم فشار روانی: یافته ها نشان می دهد که طرح مکرر مکانیسم ماشه بیش از آنکه یک ابزار حقوقی واقعی باشد، کارکردی روانی–تبلیغی دارد. هدف اصلی آن ایجاد حس بن بست و ناتوانی در افکار عمومی ایران است.

انگاره شناختی مطلوب

مرور تجربه های گذشته در مواجهه با تحریم ها نشان می دهد که جامعه ایران توانایی سازگاری نسبی با فشارهای خارجی را دارد. این ظرفیت می تواند به شکل گیری دیدگاه های مختلف درباره تحریم ها منجر شود که آن ها را به عنوان یک «چالش قابل مدیریت» درک کند، نه یک بحران غیرقابل مهار. این نگرش بر تاب آوری اجتماعی، موفقیت های گذشته و راه حل های عملی برای کاهش اثرات منفی تحریم ها تکیه دارد. تحقق این دیدگاه نیازمند هدایت هوشمندانه روایت های رسانه ای، اجرای سریع اقدامات اقتصادی ملموس و برجسته سازی تجربه های موفق گذشته است. این تغییر در سطح شناختی به افزایش اعتماد عمومی، کاهش اضطراب اجتماعی و تقویت انسجام ملی منجر خواهد شد. اهداف این انگاره شناختی در موارد زیر دسته بندی می شود:

• تقویت تاب آوری اجتماعی: هدف این است که جامعه بفهمد این یک شوک جدید و نابودکننده نیست، بلکه ادامه همان فشارهای گذشته است. جامعه ای که قبلا با سخت ترین تحریم ها کنار آمده، اکنون نیز می تواند این شرایط را مدیریت کند؛
• ایجاد امیدواری و اعتماد: جلوگیری از یاس و ناامیدی که بزرگ ترین سلاح دشمن است. باید نشان داد که فعال شدن ماشه، پایان راه نیست و دولت و نظام، راهکارها و برنامه های جایگزین دارند؛
• افشای جنگ روانی دشمن: این تحلیل که مکانیسم ماشه بیشتر یک تهدید روانی است تا اقتصادی، به مردم قدرت می دهد و ترس را از بین می برد. وقتی مردم بدانند دشمن می خواهد با ترساندن آن ها به اهدافش برسد، در برابر آن مقاومت می کنند؛
• تبیین ساده و همه فهم مکانیسم ماشه: وقتی مردم دقیقا بدانند مکانیسم ماشه چیست، چه می کند و چه نمی کند، در دام تفسیرهای غلط و شایعات نمی افتند. جهل و ابهام، منبع اصلی ترس است.

راهبردهای سیاستی برای مدیریت پیامدهای فعال سازی مکانیسم ماشه

این نتایج بیانگر این است که باید پیامدهای روانی و اجتماعی فعال سازی مکانیسم ماشه نیز مدنظر قرار گیرد و سیاست گذاران باید این یافته ها را در طراحی سیاست های رسانه ای، اجتماعی و اقتصادی خود لحاظ کنند تا از تاثیر جنگ روانی دشمن کاسته شود. بر اساس این نتایج، می توان مجموعه ای از راهبردها و توصیه های سیاستی را برای مدیریت بهتر شرایط احتمالی فعال سازی مکانیسم ماشه ارائه کرد:

نشان دادن سابقه تحریم ها

توصیه های این راهبرد عبارتند از:

• روایت و نمایش سابقه شروع تحریم های سازمان ملل، اروپا و آمریکا به خصوص در دهه های،80 90 و سال های اخیر؛
• یادآوری و بازنمایی این نکته که بخش عمده فشارهای اقتصادی در سال های قبل وجود داشته و تغییر ناگهانی در معیشت مردم رخ نخواهد داد.

تاکید بر توانایی ایران در مقابله با تحریم ها

توصیه های این راهبرد عبارتند از:

• بازنمایی دور زدن و عبور از تحریم های پیشین مانند عضویت در بریکس و شکستن آقایی دلار؛
• استفاده از شرایط تحریم برای گسترش همکاری های راهبردی با کشور های همسایه و غیر غربی.

افشای اهداف دشمن در اعمال تحریم ها

توصیه های این راهبرد عبارتند از:

• افشای استراتژی معطل گذاری و زمان کشی دشمن برای جلوگیری از پیشرفت کشور؛
• مرور تاریخچه مذاکرات و نقض تعهدات طرف های غربی.

جمع بندی

این پژوهش نشان داد که تهدید مکانیزم ماشه، علاوه بر ابعاد حقوقی و اقتصادی، پیامدهای روانی و اجتماعی قابل توجهی دارد. یافته ها نشان می دهد که برجسته سازی رسانه ای پیامدهای اقتصادی، تمرکز افکار عمومی بر مسائل معیشتی، وجود تجربه های تاریخی از تحریم های شدید و کارکرد روانی–تبلیغی این سازوکار، چهار محور اصلی تحلیل را تشکیل می دهند. مقایسه با ادبیات پیشین نشان داد که بعد روانی- اجتماعی تحریم ها کمتر مورد توجه بوده و این پژوهش در پر کردن این خلا نقش دارد. بر اساس این نتایج، می توان مجموعه ای از راهبردها و توصیه های سیاستی را برای مدیریت بهتر شرایط احتمالی فعال سازی مکانیزم ماشه ارائه کرد.

این مطالعه در اندیشکده شناختی تابان در سال 1404 انجام شده است.