الگوی پیشنهادی سنجش کارایی و اثربخشی منابع اعتباری استان های کشور

در زمانی که کشور دچار شدیدترین تحریم های بین المللی است، اهمیت زیادی دارد که منابع عمومی به بهترین، روش کارآمد و موثر استفاده شوند. با توجه به این که منابع در بخش عمومی اغلب از طریق مالیات تولید می شوند و مالیات ها اشکالاتی در تخصیص منابع ایجاد می کنند و بنابراین رشد اقتصادی را محدود می کنند، ضروری است که هزینه های عمومی برای بهبود چشم انداز رشد بلند مدت به کار گرفته شده و عدالت در تخصیص منابع رعایت شود. نتایج مطالعات بین المللی نیز نشان داده که افزایش هزینه های عمومی به تنهایی رشد اقتصادی را افزایش نمی دهد و لازم است که با سیاست های افزایش کارایی و اثربخشی همراه شود تا بهبود مطلوبی در خدمات عمومی حاصل شده و رشد اقتصادی افزایش یابد.

ضرورت و اهداف پژوهش

در زمانی که کشور تحت فشارهای تحریم مجبور به مواجهه با فشارهای اقتصادی و محدودیت های مالی ناشی از آن باشد، مهم است که منابع عمومی کشور به بهترین روش، کارآمد و موثر استفاده شوند. با توجه به محدودیت منابع در بخش عمومی که رشد اقتصادی را کند می کند، ضروری است که هزینه های عمومی برای بهبود چشم انداز و رشد بلند مدت به کار گرفته شوند. بهبود کارایی و اثربخشی هزینه های عمومی نه تنها به حفظ انضباط مالی بلکه به بهبود فرایندها، رشد و توسعه متوازن کشور نیز کمک می کند و در ترویج برنامه اصلاحات ساختاری، نقش مهمی ایفا می کند. این اقدام محدودیت های بودجه را کاهش می دهد زیرا این امکان را فراهم می کند که با هزینه های کمتر نتایج مشابهی حاصل شود یا ارزش بیشتری را با دستیابی به نتایج بهتر یا همان سطح هزینه به دست آورد. از این رو در این پژوهش به بررسی الگوی سنجش کارایی و اثربخشی منابع اعتباری استان های کشور، چالش ها و مسائل اساسی استان های کشور در مدیریت منابع اعتباری و ارائه راهکارهایی جهت اثربخشی سیاست های کلان کشور پرداخته شده است.

تعریف اثربخشی و کارایی

اثربخشی عبارت از درجه و میزان نیل به اهداف از قبل تعیین شده؛ به بیان دیگر با توجه به اقدامات انجام شده چه میزان نتایج مورد نظر حاصل شده است. کارایی نیز مفهومی است که هزینه منابع صرف شده در فرایند کسب هدف را ارزیابی می کند. کارایی و اثربخشی به موضوعات متفاوتی اشاره دارند و نمی توان آن ها را باهم سنجید. در موارد بسیاری کارایی را می توان به شکل کمی سنجید اما اثربخشی، نیازمند تعیین جهت است و بسیار بنیادی تر محسوب می شود. همچنین کارایی مربوط به فرایند و عملیات است و اثربخشی خروجی فرایند را مدنظر می گیرد. درواقع چگونگی تحقق مجموعه ای از اهداف، مبین ثمره اثربخشی است؛ در حالی که نحوه به کارگیری منابع جهت تحقق این اهداف گویای کارایی است.

کارایی و اثربخشی منابع اعتباری استان های کشور

هدف گذاری اشتباه و انجام کاملا صحیح و کارآمد آن هدف نادرست، تماما ضرر و زیان است که برخی مواقع جبران ناپذیر است. با شناخت و درکی صحیحی، مبتنی بر داده های واقعی و اطلاعات کامل باید هدف به درستی انتخاب شود، هدفی که در صورت تحقق، نتایج مثبتی را در برداشته باشد. سپس، باید طوری برنامه ریزی کرد و برنامه ها را اجرا و عملیاتی نمود که از منابع، بهترین استفاده به عمل آید و به صورتی کارآمد و اثربخش، عملیاتی شود. اتکا به بودجه دولتی و نهادینه شدن این تفکر در مدیران دستگاه های اجرایی مستقر در استان خطایی راهبردی است. مسئله اساسی و اصلی در استان های کشور محدودیت منابع اعتباری نیست بلکه مسئله اصلی آن نحوه مدیریت تابع و استفاده از ظرفیت های موجود در استان هاست. اینکه منابع در چه جهتی، با چه سیاستی و با چه هدفی به کدام اقدامات اجرایی اختصاص یابد و نتیجه اثربخشی بر شاخص های کلان استان و در مجموع کشور داشته یا خیر، بحث اساسی کشور است.

در استان های کشور منابع و ظرفیت های متعددی وجود دارد که بلااستفاده هستند و در صورت اصلاح راهبردها و فرایندهای توسعه قطار توسعه با سرعت بیشتری در جهت بهبود شاخص های کارایی و اثربخشی و نهایتا بهره وری در بخش عمومی حرکت خواهد کرد. البته این موضوع نیازمند هدف گذاری مطابق با اسناد بالادستی و تعیین اقدامات اجرایی با سنجه های کمی، متعهد بودن استان ها و ارزیابی مستمر جهت تحقق یافتن اقدامات است. اهمیت و ضرورت اصلاح فرایندها، تغییر ریل، سیاست گذاری و رویکرد مسئولان کشور و استان یکی از اولویت های وضع فعلی کشور است. این مهم با مدیریت کارآمد و اثربخش منابع اعتباری و استفاده از ظرفیت استان های کشور جهت بهبود عملکرد بخش عمومی بخش عمومی و انتخابات تصمیمات و تخصیص منابع از طریق سنجش و ارزیابی، قابل دستیابی است.

چالش ها و مسائل اساسی استان های کشور در مدیریت منابع اعتباری

با وجود برنامه های تعیین شده برای استان ها جهت مدیریت منابع اعتباری، استان ها با چالش هایی مواجه شده اند که در ادامه به برخی از این چالش ها پرداخته شده است:

• نامشخص بودن منابع اعتبارات استان ها از جمله منابع و برنامه های نهادهای عمومی، منابع متمرکز، سهم بانک ها، مشارکت عمومی خصوصی، مولدسازی و… ؛
• عدم انطباق بودجه ریزی با اهداف برنامه ها و سایر اسناد بالادستی و نامشخص بودن نحوه میزان تاثیر اقدامات اجرایی انتخاب شده با اهداف مورد نظر؛
• عدم تحقق بخش اعظم منابع اعتباری پیش بینی شده در برنامه ها؛
• عدم پیوند بین اقدمات اجرایی و توانمندی دانش بنیان ها جهت مرتفع نمودن نیازهای فناورانه در راستای اقدامات اجرایی بخش عمومی؛
• عدم استفاده از مدل اقتصادی و علمی جهت سیاست گذاری دقیق و دستیابی به اهداف کلان و برآورد میزان منابع یا سرمایه گذاری مورد نیاز جهت رسیدن به اهداف مورد نظر در بخش های اقتصادی همزمان با سیاست های دولت.

راهکارها و فرایندهای نیازمند اصلاح در کشور جهت اثربخشی سیاست های کلان

از آنجایی که بهبود کارایی می تواند به روش های مختلفی دست یافت، برای هر کشور می توان مخلوط خاصی از تدابیر کوتاه، متوسط و بلند مدت تعریف کرد تا کارایی و در نتیجه اثربخشی بهبود یاید. از این رو در ادامه به برخی از راهکار جهت اثربخشی سیاست های کلان اشاره شده است:

• اصلاح فرایندهای بودجه ریزی و لزوم متمرکز نمودن منابع؛
• استفاده از مدل جامع علمی که امکان شناسایی بخش های تاثیرگذار بر شاخص های کلان از جمله تولید ناخالص داخلی اشتغال و سایر بخش ها را در کشور و در استان ها با توجه به مزیت های استان ها؛
• تدوین سناریوهایی جهت هدایت تخصیص های محدود به اهداف دارای اولویت و مهم استان ها که از قبل پیش بینی شده اند؛
• هدایت گزارش ها در کشور به سمت تحقق اهداف و میزان اثربخشی اقدامات در کشور مطابق با سیاست های انجام شده و اهداف مورد انتظار.

جمع بندی

در زمانی که کشور تحت فشارهای تحریم مجبور به مواجهه با فشارهای اقتصادی و محدودیت های مالی ناشی از آن باشد، مهم است که منابع عمومی کشور به بهترین روش، کارآمد و موثر استفاده شوند. با توجه به محدودیت منابع در بخش عمومی که رشد اقتصادی را کند می کند، ضروری است که هزینه های عمومی برای بهبود چشم انداز و رشد بلند مدت به کار گرفته شوند. بهبود کارایی و اثربخشی هزینه های عمومی نه تنها به حفظ انضباط مالی، بلکه به بهبود فرایندها، رشد و توسعه متوازن کشور کمک می کند. با توجه به اهمیت این موضوع در مدیریت منابع اعتباری چالش ها و مشکلات همچون عدم تحقق بخش اعظم منابع اعتباری پیش بینی شده در برنامه ها و عدم پیوند بین اقدمات اجرایی و توانمندی دانش بنیان ها جهت مرتفع نمودن نیازهای فناورانه روبه رو است که نیازمند ارائه راهکارهایی جهت اثربخشی سیاست های کلان در کشور است.

این مطالعه در اندیشکده اقتصاد و هوش مصنوعی ایران (هوشا) توسط پیام نوروزی با همکاری رسول عبدالهی و به سفارش سازمان برنامه و بودجه کشور در سال 1402 انجام شده  است.