مسائل و چالش های شبکه پایش آب کشور

شبکه پایش صنایع و مصارف بخش آب امکان ثبت و تحلیل وضعیت بخش آب را از منظر کیفی، کمی فراهم می کند. این شبکه یکی از الزامات تحقق مدیریت و حکمرانی مطلوب در بخش آب و سایر بخش های مرتبط با آن است. در حال حاضر شبکه پایش از مناظر کمی و کیفی دارای نواقص جدی بوده و ضعف پوشش ایستگاه ها، کمبود نیروی انسانی و اعتبارات مشهود است. به همین سبب آسیب شناسی وضعیت موجود، ترسیم وضعیت مطلوب برای شبکه پایش و ارزیابی بخش آب ضرورری است.

ضرورت و اهداف پژوهش

نحوه تخصیص و برنامه ریزی منابع آب، بخش های مهم جامعه و محیط زیست را تحت تاثیر قرار می دهد. لذا شناخت صحیح نسبت به منابع آب از یک سو و مصارف و فعالیت های انسانی و طبیعی از دیگر سو نقش مهمی در تحقق حکمرانی مطلوب آب دارد. به نحوی که بهره مندی سامانه پایش کارآمد در بخش آب، پیش نیاز هر گونه توسعه و ارائه خدمات پایدار آب محسوب شده و لازمه همگرایی فرابخشی در سیاستگذاری های مرتبط با آب، تخصیص بهینه منابع آب و اتخاذ اقدام های کاهش و سازگاری با تغییرات آب و هوایی است. با توجه به نقش و آثار مهم شبکه پایش منابع آب در مدیریت کلان بخش آب و ابعاد مختلف حاکمیت و رفاه جوامع، ارزیابی وضعیت این بخش به منظور شناخت کاستی ها و بهبود شرایط موجود حائز اهمیت است. از این رو در این پژوهش به مطالعه اهمیت پایش منابع آب و شناسایی چالش های شبکه پایش آب کشور و ارائه راهکارهایی جهت بهبود شرایط پرداخته شده است.

اهمیت پایش منابع آب

آب نقش زیربنایی و حیاتی در تمام فعالیت های انسانی داشته و حفظ حیات اکوسیستم های طبیعی به آن وابسته است. فعالیت های بخش های جامعه از جمله مراکز جمعیتی و تمام بخش های تولیدی مانند کشاورزی، انرژی، حمل و نقل،گردشگری، صنعت و غیره نیز به تامین مداوم و به موقع منابع آب وابسته است. به همین سبب بهره مندی و کارآمدی سامانه های پایش در بخش آب لازمه ارائه خدمات پایدار در بخش آب، همگرایی فرابخشی، سازوکاری با تغییر و اقلیم و تحقق برنامه ریزی و سیاستگذاری صحیح در بخش آب محسوب می شود.

نقش پایش منابع آب در ارزیابی سیاستگذاری و حکمرانی آب

با توجه به اهمیت زیرساختی و پیش نیاز بودن پایش در بخش آب، تحقق اهداف برنامه توسعه عملا به حکمرانی مطلوب در بخش آب منجر خواهد شد که می تواند توسعه و مدیریت منابع آب و ارائه خدمات آن را در سطوح مختلف جامعه تنظیم کند.

نقش پایش منابع آب در تحقق توسعه پایدار

با توجه به اینکه آب ابعاد فرابخشی دارد، نحوه مواجهه با منابع آب در ساختار توسعه، نقش حیاتی در دستیابی به توسعه پایدار ایفا می کند. در یک نظام حکمرانی آب پایدار نیز امکان ارائه خدمات مختلف بخش آب، بدون وقفه چشمگیر یا بدون ایجاد خلال در روند تامین مصارف فراهم شده و مدیریت منابع و مصارف کاملا منطبق بر ارزیابی صورت گرفته از وضعیت به روز بخش آب و در راستای روندهای آتی پیش بینی شده برای این بخش است.

نقش پایش منابع آب در همگرایی فرابخشی

در نظام حکمرانی کشور سعی شده از طریق شورای عالی آب، تا حدی هماهنگی بین سازمانی در موضوع عای فرابخشی آب فراهم شود. بخش آب و مسائل مرتبط با آن در میان چندین نهاد و سازمان مختلف و با اهداف بعضا متضاد تقسیم شده، به همین سبب وجود یک اداره مرکزی در سطح ملی، برای پایش منابع و مصارف بخش آب کشور ضروری است.

نقش پایش منابع در تدوین بهینه اسناد آمایش سرزمین

تدوین اسناد آمایش سرزمینی و برنامه ریزی فضایی در راستای افزایش پایداری و بهره وری سرزمینی و کاهش نابرابری های منطقه ای انجام می شود. این اسناد به عوامل مهم سرزمینی از جمله شرایط زمین شناسی، وضعیت آب و هوا، ظرفیت های اقلیمی و غیره در پهنه سرزمینی می پردازد.

وضعیت شبکه پایش بخش آب کشور

در شبکه پایش کشور تنها 7 درصد ایستگاه های باران سنجی، 35 درصد ایستگاه های آب سنجی و 19 درصد چاه های مشاهده ای به ابزارهای خودکار مجهز بوده و از این تعداد نیز تنها نیمی از آنها قابلیت انتقال بر خط داده ها و اطلاعات ثبت شده دارند. علاوه بر ضعف تجهیزات و شبکه پایش، آخرین آماربرداری سراسری انجام شده در کشور منتهی به سال آبی 1390-1389 بوده و بیلان منابع و مصارف آب کل کشور برای بیش از 10 سال اخیر به روزرسانی نشده است.

در قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (1407-1403) هدف گذاری مهمی صورت گرفته است. مطابق این قانون بایستی از طریق تکمیل، تجهیز و سامان دهی شبکه پایش منابع آب و مصارف بخش آب کشور، نسبت به راه اندازی سامانه مرجع داده های آب کشور به عنوان مرجع هرگونه سیاستگذاری در دستگاه های مختلف، اقدام شود. از این منظر می توان این برنامه را یکی از پربارترین قوانین کشور در خصوص پایش منابع و مصارف بخش آب کشور در نظر گرفت که نه تنها ابعاد مختلف شبکه پایش را از منظر کمی و کیفی، سطحی و زیرزمینی مورد توجه قرار داده بلکه اهداف مهمی ذکر شده که با اجرای این اقدام ها مدنظر سیاست گذار است.

آسیب شناسی شبکه پایش آب کشور

شبکه پایش منابع آب کشور در بخش آب و برای تعامل با سایر بخش ها، با مشکلات اساسی مواجه بوده که کارایی بهینه آن را دچار اختلال خواهد کرد. این چالش ها، سیاستگذاری مطلوب در بخش آب و سایر بخش های کلان مرتبط با آن را مختل کرده و برای مرتفع کردن آن، سامانه پایش منابع کشور نیازمند بررسی و ارزیابی از جنبه های مختلف بوده تا ضمن آسیب شناسی وضعیت موجود، سیاستگذاری بهینه به منظور ارتقای آن انجام گیرد. در ادامه به برخی از این چالش ها اشاره شده است:

• عدم استفاده گسترده از تجهیزات خودکار و با قابلیت انتقال بر خط؛
• سهم اندک سنجش پارامترهای کیفی در شبکه پایش؛
• تعارضات سازمانی در ارائه آمار و نبود نهاد یا متولی مشخص؛
• تراکم نامناسب ایستگاه های آب و هواشناسی؛
• کمبود اعتبارات و نیروی انسانی شبکه پایش منابع آب.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

در راستای نقش آفرینی فعال شبکه پایش و ارزیابی منابع آب کشور، رفع موانع موجود برای آماربرداری سراسری نیاز است. برای غلبه بر چالش ها و کاستی های موجود و تحقق اهداف برنامه هفتم پیشرفت در بخش آب، تدوین قوانین مرتبط، مورد نیاز است. برای تدوین قانون جامع پایش و ارزیابی منابع و مصارف بخش آب، توجه به نکات ذیل، به عنوان محورهای اصلی قانون، پیشنهاد شده است:

• تعیین متولی مشخص و تکالیف دستگاه های مرتبط؛
• رفع و جلوگیری از تعارض منافع و تعیین سطوح دسترسی؛
• ساختاربندی و بازآرایی شبکه پایش و ارزیابی بخش آب، منطقه بربیلان و حسابداری آب؛
• تبیین جایگاه محوری داده ها و اطلاعات متولی بخش پایش به عنوان مرجع سیاستگذاری های مستقیم و غیرمستقیم مرتبط با آب؛
• تعیین تکالیف مرتبط با تدوین آیین نامه و دستور العمل های مرتبط و تبیین نقش و نحوه همکاری های سازمان ها و بخش های ذی ربط؛
• تعیین حدود و جایگاه نقش حاکمیت و مردم در پایش و ارزیابی بخش آب؛
• تشریح اعتبارات، هزینه ها و عواید مرتبط با پایش و ارزیابی بخش آب.

جمع بندی

شبکه پایش صنایع و مصارف بخش آب که امکان ثبت و تحلیل وضعیت بخش آب را از منظر کیفی، کمی فراهم می کند. در حال حاضر شبکه پایش منابع آب و هواشناسی کشور با مشکلات متعددی از جمله کمبود امکانات لازم و عدم بهره گیری از ایستگاه های سنجش خودکار، وجود تعارض منافع در ارائه آمار و کمبود اعتبارات و نیروی انسانی دست به گریبان است. برای غلبه بر چالش ها و کاستی های موجود تدوین قوانین مرتبط، مورد نیاز است. برای تدوین قانون جامع پایش و ارزیابی منابع و مصارف بخش آب، توجه به نکاتی همچون تعیین متولی مشخص و تکالیف دستگاه های مرتبط رفع و جلوگیری از تعارض منافع و تعیین سطوح دسترسی به عنوان محورهای اصلی قانون و… پیشنهاد شده است.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط مراد اسدی در سال 1403 انجام شده است.