تصویر مصرف انرژی در بخش صنعت، معدن و پتروشیمی

حدود یک چهارم کل انرژی مصرفی کشور، در بخش صنعت، معدن و پتروشیمی مصرف می شود. بررسی سهم حامل های مختلف انرژی و روند مصرف آن ها از سال 1385 تا 1395 در بخش صنعت، معدن و پتروشیمی نشان می دهد که سهم گاز طبیعی از 60 درصد به 79.1 درصد، سهم نفت-گاز و نفت کوره از 30 درصد به 7.6 درصد رسیده و سهم برق تقریبا ثابت و 13 درصد بوده است. محاسبات صورت گرفته نشان می دهد که در مجموع 5.2 میلیارد دلار یارانه برای گاز طبیعی و 4.3 میلیارد دلار یارانه برای برق مصرف شده در این بخش، توسط دولت اختصاص داده می شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

بخش صنعت و معدن با 875 هزار میلیارد ریال ارزش افزوده در سال 1396، حدود 12.6 درصد تولید ناخالص داخلی را تشکیل داده است. نقش حامل های انرژی در این بخش بسیار حائز اهمیت است به نحوی که تغییر قیمت حامل های انرژی و نحوه تخصیص یارانه انرژی می تواند تاثیر بسزایی در هزینه ها و عملکرد این بخش بگذارد. با توجه به اهمیت و نقش حامل های انرژی در توسعه بخش صنعت و معدن کشور، ارائه تصویری از میزان مصرف انرژی و یارانه پنهان در این بخش به منظور سیاست گذاری برای بازار انرژی کشور و آگاهی از نحوه تاثیر این سیاست ها بر بخش صنعت، معدن و پتروشیمی ضروری است. لذا در این گزارش میزان مصرف انرژی در بخش صنعت، معدن و پتروشیمی کشور و تعرفه های حامل های انرژی در این بخش مورد بررسی قرار می گیرد.

سهم بخش صنعت، معدن و پتروشیمی از کل مصرف انرژی

طبق آمارهای موجود، در سال 1395 مصرف انرژی بخش صنعت، معدن و پتروشیمی معادل 344.86 میلیون بشکه نفت خام بوده است که سهم 24.56 درصدی از کل انرژی مصرفی کشور را به خود اختصاص داده است. روند مصرف انرژی در این بخش طی سال های 1385 تا 1390 افزایشی بوده و از سال 1390 تا 1393 کاهشی شده است و بعد از آن مجددا افزایشی شده است. جهت بررسی میزان اثربخشی انرژی مصرفی، از شاخصی به نام شاخص شدت مصرف انرژی استفاده می شود؛ این شاخص نشان دهنده مقدار انرژی مصرف شده برای ایجاد هر واحد ارزش افزوده است و کمتر بودن آن نشان دهنده وضعیت بهتر آن است. بررسی روند این شاخص نشان می دهد که مقدار آن از 1.28 (بشکه نفت به میلیون ریال) در سال 1385 با یک روند صعودی به 1.71 در سال 1391 رسیده است و بعد از آن تا سال 1395 با یک روند تقریبا نزولی به 1.64 رسیده است.

بررسی سهم حامل های مختلف انرژی در بخش صنعت، معدن و پتروشیمی، طی سال های 1385 تا 1395، نشان دهنده این است که سهم گاز طبیعی در سبد انرژی بخش صنعت، معدن و پتروشیمی از 60 درصد در سال 1385 به 79.1 درصد در سال 1395 رسیده است. سهم برق در سبد انرژی این بخش تقریبا ثابت بوده و حدودا 13 درصد بوده است و سهم فرآورده های نفتی مانند نفت گاز و نفت کوره از حدود 30 درصد به حدود 7.6 درصد کاهش یافته است. بنابراین در حال حاضر گاز طبیعی یکی از حامل های عمده انرژی در سبد انرژی مصرفی صنعت، معدن و پتروشیمی کشور است.

برآورد یارانه پنهان در بخش صنعت، معدن و پتروشیمی

براساس آخرین آمار منتشر شده از سوی وزارت نفت و وزارت نیرو میزان مصرف کل گاز طبیعی در کشور در حوزه صنعت، معدن و پتروشیمی 55.1 میلیارد مترمکعب و میزان فروش کل برق در سال 1397 در بخش صنعت، معدن و پتروشیمی حدود 87.4 میلیارد کیلووات ساعت بوده است. با در نظر گرفتن مفروضات زیر، برآوردی از میزان یارانه پنهان در این بخش برای سال 1397 ارائه می شود:

• متوسط تعرفه برق یارانه‌ای بخش صنعت، معدن و پتروشیمی: 671 ریال بر هر کیلووات ساعت؛
• متوسط تعرفه گاز یارانه‌ای بخش صنعت، معدن و پتروشیمی: 1.800 ریال بر هر مترمکعب؛
• متوسط بهای تمام شده برق صنعتی: 6.057 ریال بر هر کیلووات ساعت؛
• متوسط بهای گاز صادراتی ایران: 12.100 ریال بر هر مترمکعب؛
• و نرخ تسعیر هر دلار 110.000 ریال در نظر گرفته شده است.

براساس محاسبات انجام شده، میزان یارانه پنهان گاز طبیعی در بخش صنعت، معدن و پتروشیمی
حدود 5.2 میلیارد دلار و میزان یارانه پنهان برق در این بخش (با کسر میزان برق تولیدی توسط نیروگاه های اختصاصی واحدهای صنعتی، معدنی و پتروشیمی) حدود 4.3 میلیارد دلار است. بنابراین در سال 1397 میزان یارانه پنهان انرژی در کل بخش صنعت، معدن و پتروشیمی کشور براساس مفروضات فوق، حدود 9.5 میلیارد دلار برآورد می شود.

جمع بندی

در سال 1395 کل بخش صنعت، معدن و پتروشیمی کشور حدود 344.86 میلیون بشکه معادل نفت خام انرژی مصرف کرده است. گاز طبیعی 79.10 درصد از این میزان انرژی مصرفی را به خود اختصاص داده است که برابر با 44.285 میلیون مترمکعب گاز طبیعی است. 13 درصد از کل مصرف انرژی این بخش مربوط به برق است که برابر با 77.603 گیگاوات ساعت است. سایر فراورده های نفتی مانند نفت گاز و نفت کوره نیز سهم 7.6 درصدی را به خود اختصاص داده اند.

براساس برآوردهای صورت گرفته و آمار ارائه شده از سوی وزارت نفت و وزارت نیرو در سال 1397 و با توجه به محاسبات انجام شده، ملاحظات فنی و مفروضاتی که در متن گزارش به آن ها اشاره شده است، میزان کل یارانه پنهان بخش صنعت، معدن و پتروشیمی در سال 1397 حدود 9.5 میلیارد دلار برآورد شده است که 5.2 میلیارد دلار مربوط به یارانه پنهان گاز طبیعی و 4.3 میلیارد دلار مربوط به یارانه پنهان برق است.

این مطالعه در مرکز پژوهش‌ های مجلس شورای اسلامی با همکاری مهدی صادق احمدی و فاطمه میرجلیلی در سال 1398 انجام شده است.