لغو دیدار ملوان – تراکتور و بازطراحی مدیریت رفتار جمعی در ورزشگاه های ایران
واکاوی حقوقی لغو مسابقه ملوان و تراکتور و ارائه بسته سیاستی جامع فدراسیون برای مهار رفتارهای هنجارشکنانه در سکوهای فوتبال ایران
رخداد لغو مسابقه میان تیم های فوتبال ملوان بندرانزلی و تراکتور تبریز در هفته نهم لیگ برتر خلیج فارس سال ۱۴۰۵، فراتر از یک مجادله ورزشی معمولی میان دو باشگاه، نمادی بارز از شکاف ساختاری در مواجهه با چالش های رفتاری در ورزشگاه ها است. اهمیت بنیادین مسئله در این نکته نهفته است که ناتوانی در مهار بحران های سکو، امتناع خودسرانه تیم ها از ورود به مستطیل سبز و نبود سازوکار روشن انضباطی در زمان پیش از دمیده شدن سوت آغاز بازی، امنیت عمومی، همبستگی ملی و اعتماد عمومی به ارکان تصمیم گیر را خدشه دار می سازد. این رخداد پیش درآمدی بر ضرورت بازطراحی بنیادین چارچوب های حقوقی و اجرایی مدیریت رفتار جمعی در عرصه مسابقات ورزشی کشور به شمار می رود.
ضرورت و اهداف پژوهش
نظام مدیریت برگزاری مسابقات فوتبال کشور سال هاست در مهار رفتارهای هنجارشکنانه و شعارهای ساختارشکن بر سکوهای ورزشگاه ها با اختلالات ساختاری و عملیاتی دست به گریبان است. رخداد دیدار ملوان و تراکتور نشان داد که تصمیم گیری پیرامون وقایع انضباطی پیش از آغاز بازی، در خلا مقرراتی و رویه ای به سر می برد و فقدان پروتکل استاندارد به باشگاه ها اجازه می دهد با تصمیم گیری های یک جانبه، کلیت برگزاری لیگ و نظم جدول را با چالش های اساسی مواجه سازند. در شرایط کنونی، نبود ابزارهای مستندسازی عینی، انتساب تخلف به مرتکبان اصلی را غیرممکن ساخته و دستگاه های متولی را ناگزیر به واکنش های انفعالی یا اعمال تنبیهات جمعی نامتناسب کرده است.
پژوهش حاضر با هدف تدوین یک راهبرد تصمیم گیری دوگانه اما به هم پیوسته تدوین گردیده است؛ از یک سو حل وفصل حقوقی، عادلانه و منصفانه پرونده دیدار لغوشده ملوان و تراکتور بدون گرفتار شدن در فشارهای رسانه ای و پیش داوری های غیرفنی، و از سوی دیگر پایه ریزی یک ساختار اجرایی بازدارنده و دائمی برای تفکیک سطوح هیجان جمعی، تقویت اختیارات داور و ارتقای نظام دادرسی انضباطی در فدراسیون فوتبال. از این طریق، مرز میان صیانت از حقوق تماشاگران بی تقصیر، حفظ امنیت و کرامت بازیکنان و اعمال حاکمیت قاطع قانون شفاف سازی خواهد شد.
واکاوی رخداد مسابقه و سطوح داده های پرونده
بررسی دقیق حادثه ۲۶ مهر ۱۴۰۵ مستلزم تفکیک شفاف میان سه سطح از داده ها شامل واقعیت های محرز، ادعاهای طرفین و مؤلفه های نیازمند احراز قضایی است. در سطح واقعیت های محرز، مشخص است که هر دو تیم در زمان تعیین شده در ورزشگاه حاضر شدند، اما پس از طرح ادعای اهانت از سوی اعضای تیم تراکتور، این تیم زمین را به مقصد رختکن ترک کرد و تیم ملوان نیز پس از حدود ۲۵ دقیقه معطلی زمین را ترک نمود تا در نهایت سوت آغاز مسابقه اصلا به صدا درنیاید. در سطح ادعاها، مدیران و هواداران دو باشگاه روایت های متعارضی از مبدأ شکل گیری تنش ها و ماهیت اهانت ها مطرح ساخته اند که در فضای رسانه ای دوقطبی سازی را تشدید کرده است.
در سطح مؤلفه های نیازمند احراز قضایی، کمیته انضباطی فدراسیون فوتبال موظف است بر پایه گزارش رسمی تیم داوری، ناظر بازی و ادله معتبر صوتی و تصویری، مشخص سازد که آیا شعارها ماهیت سیستماتیک و سازمان یافته داشته اند، آیا اخطار رسمی به تماشاگران داده شد و آیا واقعا خطری عینی و قریب الوقوع متوجه سلامت جانی ارکان مسابقه بوده است یا خیر. ماده های ۵۰، ۶۲، ۶۷، ۸۵ و ۸۶ آیین نامه انضباطی مبنای قانونی سنجش این مسئولیت ها به شمار می روند.
چارچوب حقوقی سه لایه در تصمیم گیری انضباطی
تصمیم گیری پیرامون سرنوشت این رویداد نیازمند جداسازی سه لایه حقوقی کاملا متمایز است تا از بروز احکام غیرقابل دفاع و تعمیم های ناروا جلوگیری شود:
لایه نخست؛ صلاحیت فنی داور مسابقه
داور بر اساس قانون پنجم هیئت بین المللی فوتبال (IFAB) دارای اختیار انحصاری در تصمیم گیری درباره مسابقه است. در این پرونده به دلیل عدم آغاز بازی، گزارش داور باید به طور مستند نشان دهد که چه وقایعی رخ داده و آیا لغو بازی ناشی از ارزیابی فقدان شرایط ایمنی بوده یا منحصرا محصول تصمیم خودسرانه تیم ها در ترک زمین.
لایه دوم؛ سرنوشت مسابقه
مطابق قانون هفتم IFAB، اصل بر این است که مسابقه رهاشده تجدید گردد، مگر اینکه مقررات خاص مسابقات یا احراز تقصیر در امتناع از مسابقه حکم دیگری صادر کند. بنابراین، برگزار نشدن مسابقه فی نفسه مترادف با صدور رای باخت فنی نیست.
لایه سوم؛ مسئولیت باشگاه میزبان و نهاد برگزارکننده
حتی در صورت احراز تخلف فردی، باشگاه میزبان در زمینه تامین نظم، پیشگیری فعال و ثبت شواهد مسئولیت دارد، اما این مسئولیت موجب سلب ضمانت اجرای امتناع غیرقانونی تیم مهمان از مسابقه نمی گردد.
درس آموخته های تطبیقی بین المللی و رویه داخلی
بررسی نمونه های بین المللی نشان می دهد که مراجع فوتبال جهان در برابر ترک یک جانبه زمین قاطعیت بالایی دارند. در پرونده لیگ ملت های اروپا میان رومانی و کوزوو در نوامبر ۲۰۲۴، بازیکنان کوزوو در اعتراض به شعارهای هواداران رقیب زمین را ترک کردند؛ یوفا با تکیه بر اصول انضباطی، تیم ترک کننده را سه بر صفر بازنده اعلام کرد، در حالی که فدراسیون رومانی را نیز به دلیل رفتارهای هواداران به پرداخت جریمه سنگین محکوم نمود و این تصمیم در دادگاه داوری ورزش (CAS) تایید گردید. پیام این حکم تطبیقی آن است که وجود شعار تبعیض آمیز مجوزی برای اقدام خودسرانه در لغو مسابقه محسوب نمی شود.
در فوتبال ایران نیز رویه مراجع انضباطی همواره اعمال شکست سه بر صفر برای تیم های ممتنع از مسابقه بوده است؛ نمونه آن پرونده پلی آف سال ۱۴۰۵ میان مس رفسنجان و صنعت نفت آبادان است که رأی باخت فنی مس در دیوان داوری ورزش نیز تثبیت گردید. چالش اصلی در فوتبال کشور، فقدان ضابطه برای مقطع پیش از سوت آغاز بازی و ابهام در سازوکار واکنش به شعارهاست.
ارزیابی گزینه های سیاستی و تصمیم ترکیبی
برای پرونده دیدار ملوان و تراکتور سه گزینه متصور است:
- تجدید مسابقه بدون اعمال نتیجه فنی: این گزینه هرچند به حقوق هواداران بی تقصیر توجه دارد، اما هزینه امتناع از بازی را صفر کرده و زمینه رفتارهای مشابه در آینده را هموار می سازد.
- اعمال باخت فنی شتاب زده بدون تفکیک مسئولیت: این رویکرد به ابهامات جدول پایان می دهد، ولی به دلیل بی توجهی به احراز رابطه سببیت و نادیده گرفتن حقوق متقابل، موجب بی عدالتی است.
- صدور رای ترکیبی مبتنی بر انتساب مسئولیت: رویکرد پیشنهادی و بهینه که مسئولیت کوتاهی میزبان در مدیریت سکوها را جداگانه ارزیابی کرده، ترک پیش از سوت زمین را مورد دادرسی مستقل قرار می دهد و میان خطر عینی جانی و تصمیم خودسرانه تمایز قائل می شود.
چهار قاعده بنیادین بازدارنده برای آینده
جهت پیشگیری از تکرار این دست بحران ها، نظام انضباطی باید بر چهار اصل استوار گردد:
- نخست ممنوعیت مطلق خودسری تیم ها در توقف بازی مگر در صورت وجود خطر جانی مستند؛
- دوم تفکیک رفتارهای فردی از هویت جمعی و پرهیز از تعطیلی سراسری ورزشگاه ها به عنوان گام اول؛
- سوم مداخله و حمایت امنیتی فوری پیش از پایان فرآیندهای اداری احراز هویت؛
- چهارم تعیین مواعد زمانی شفاف برای رسیدگی از لحظه ثبت واقعه تا صدور آرای تجدیدنظر.
ساختار عملیاتی پیشگیری و مدیریت بحران
مهندسی مدیریت رفتار جمعی در استادیوم های ورزشی بر دو محور پیشگیرانه و واکنشی بازطراحی می شود:
طبقه بندی سطوح ریسک مسابقات
پیش از فروش بلیت، هر مسابقه بر پایه پیشینه تقابل ها، حساسیت های هویتی و ساختار کانون های هواداری در سه سطح سبز (پایین)، زرد (متوسط) و قرمز (بالا) رتبه بندی می شود. این امر تعیین کننده تعداد رابطان آموزش دیده هواداری، دقت سامانه های پایش تصویری و شیوه استقرار نیروهای انتظامی خواهد بود. هم زمان، رفتارها در چهار طبقه تفکیک می شوند: تشویق پرشور (حق مشروع تماشاگر)، اهانت شخصی (نیازمند اخطار و پیگرد فردی)، توهین تبعیض آمیز و قومیتی (نیازمند مداخله فوری بازدارنده)، و تهدید معتبر امنیتی (نیازمند مداخله مستقیم انتظامی).
زنجیره تصمیم و پروتکل عملیاتی پیش از آغاز بازی
برای رفع خلاء ساختاری، حلقه اول مدیریت بحران پیش از سوت آغاز تعریف شده است: در صورت بروز توهین های فراگیر پیش از ورود تیم ها، داور بازی با هماهنگی مسئول امنیت ورزشگاه، آغاز مسابقه را به مدت ۵ تا ۱۰ دقیقه به تاخیر انداخته و از بلندگوهای استادیوم پیام اخطار پخش می کند. در این مدت خروج خودسرانه تیم ها ممنوع است و چنانچه رفتارها استمرار یابد، لغو رسمی تنها با دستور داور و ناظر صورت می پذیرد. پس از سوت آغاز نیز رویه سه مرحله ای استاندارد یوفا (اخطار صوتی، تعلیق موقت بازی و هدایت تیم ها به رختکن، و در نهایت لغو قطعی) اجرایی خواهد شد.
ماتریس مسئولیت نهادها و تکالیف اجرایی
مدیریت تحول در ورزشگاه ها مستلزم زمان بندی دقیق و توزیع تکالیف میان ارکان مختلف است:
- کمیته انضباطی فدراسیون فوتبال: تدوین و ابلاغ فوری پروتکل یکپارچه سه مرحله ای، رسیدگی تخصصی به پرونده ها با تکیه بر تفکیک رفتارها، و صدور آرای مستند و قابل فرجام خواهی.
- سازمان لیگ و باشگاه های ورزشی: استقرار دائمی افسران رابط هواداری، ساماندهی کانون ها، بهبود زیرساخت های بلیت فروشی و هدایت جمعیت، و پایان دادن به بیانیه نویسی های مخرب در فضای مجازی.
- نهادهای انتظامی و امنیتی: گذار از مدیریت فله ای و قهری سکوها به سمت مداخله هدفمند، به کارگیری تجهیزات پایش چهره زنی و صوتی برای پیگرد انفرادی متخلفان و حفاظت از تماشاگران قانون مدار.
- وزارت ورزش و جوانان: تامین اعتبارات ارتقای زیرساخت های فناورانه استادیوم ها، توسعه فضاهای جایگزین تخلیه هیجانات اجتماعی و سیاست گذاری کلان در راستای کاهش التهابات هویتی در عرصه ورزش.
جمع بندی
پرونده دیدار ملوان و تراکتور هشداری جدی برای حکمرانی فوتبال کشور است که لزوم حرکت از رفتارهای واکنشی و جزیره ای به سوی یک نظام منسجم تنظیم گری را آشکار ساخت. برقراری عدالت در ورزش مستلزم آن است که مراجع قضایی با پرهیز از تصمیمات پوپولیستی یا مجازات های کور جمعی، انتساب مسئولیت را بر پایه شواهد عینی استوار سازند. اجرای پروتکل سه مرحله ای، توانمندسازی ارکان داوری، ارتقای زیرساخت های ثبت دیجیتال تخلفات و سازماندهی حرفه ای تشکل های هواداری، تنها مسیر پایدار برای پایان دادن به باج خواهی های انضباطی و حاکم ساختن قانون، احترام و امنیت در ورزشگاه های سراسر کشور خواهد بود.
این مطالعه در اندیشکده سیاستگذاری و حکمرانی در ورزش با همکاری مصطفی محمدی رئوف، رضا شجیع و سپیده احمدیان در سال ۱۴۰۵ انجام شده است.
