تجارت مردم‌پایه در سیره نبوی
احسان سلطانی گردفرامرزی، در کتاب سیره تجاری پیامبر اکرم (ص) با بررسی الگوی تجارت مردم‌پایه در سیره نبوی (ص)، دلالت‌های آن برای مردمی‌سازی اقتصاد را برشمرده است.
چگونه سیره تجاری پیامبر اکرم (ص) می‌تواند الگویی برای مردمی‌سازی اقتصاد و تحقق اقتصاد مقاومتی در ایران امروز باشد؟ تجارت مردم‌پایه در سیره نبوی چه ویژگی‌هایی داشته و چه مکانیسم‌هایی برای ریشه‌کنی فقر، گسترش رفاه و تحریم‌ناپذیری در آن تعبیه شده بود؟
حجت‌الاسلام احسان سلطانی گردفرامرزی، دانش‌آموخته سطح ۴ حوزه علمیه قم و نویسنده کتب «سیره تجاری پیامبر اکرم (ص)، سیره تجاری اصحاب پیامبر (ص) و سیره تجاری اصحاب معصومین (علیهم السلام) » است. وی در فرصت این گفت‌وگو به بررسی الگوی تجارت مردم‌پایه در سیره نبوی (ص) و دلالت‌های آن برای مردمی‌سازی اقتصاد پرداخته است. سلطانی با تمایزگذاری میان سه نگاه به تجارت (وابسته به دربار، کاملا مردمی بدون نقش دولت و الگوی سوم یعنی «تجارت بر پایه مردم با تسهیل‌گری حاکمیت»)، نشان می‌دهد که اسلام نگاه ویژه‌ای به مشارکت مردمی در عرصه تجارت دارد. در این دیدگاه، تجارت مردم‌پایه می‌تواند سه کارکرد اساسی داشته باشد: نجات جامعه از قحطی و بحران‌های اقتصادی، گسترش رفاه عمومی و تحریم‌ناپذیری دربرابر دشمنان. مصاحبه‌شونده با استناد به گزارش‌های تاریخی از جمله ریشه‌کنی فقر در مدینه توسط پیامبر (ص) و موفقیت‌های تجاری صحابه‌ای چون عبدالرحمن بن عوف، کارآمدی این الگو را به تصویر می‌کشد. همچنین مکانیسم‌های عملی مردمی‌سازی تجارت در سیره نبوی شامل مواردی نظیر آموزش بازاریان، ایجاد صندوق‌های تجاری مشترک، تامین نقدینگی بازار، قضاوت در دل بازار و گسترش طرفهای تجاری بین‌المللی تبیین می‌شود.
سه نگاه به تجارت؛ نگاه سوم، نگاه اسلام
اهمیت بررسی سیره تجاری پیامبر اکرم (ص) چیست و تفاوت آن با تجارت در نگاه‌های دیگر کدام است؟
تجارت از امور ماقبل تاریخ است؛ حتی مهم‌ترین عامل اختراع خط، نیاز تجارت بوده است. از زمانی که تاریخ شکل گرفت، با دو نگاه بشری به این مقوله مهم مواجهیم: نخست، تجارت وابسته به سلطنت و درباریان که امور تجاری باید توسط پادشاهان حل‌وفصل می‌شد. دوم، تجارت مبتنی‌بر مردم، داد و ستدهای محله‌ای و قبیله‌ای بدون نقش دولت. اما نگاه سومی نیز وجود داشت که مبتنی‌بر آیات وحی و توسط اجداد پیامبر (ص) صورت گرفت و مورد تایید قرآن و سنت قطعی پیامبر (ص) و ائمه هدی (ع) قرار گرفت: تجارت بر پایه مردم و ایجاد تسهیلات تجارت توسط حاکمیت. براساس تحقیقی که در کتاب «سیره تجاری پیامبر (ص)» ارائه شده، تجارت مردم‌پایه، شغلی برای تمام فصول است.
چرا جامعه به تجارت مردم‌پایه نیاز دارد؟
چرا یک جامعه نیازمند تجارت مردم‌پایه است، با تسهیل‌گری و نظارت دولت؟
پاسخ این پرسش در سه رکن اساسی قابل پی‌گیری است:
- نجات جامعه از قحطی؛ اولین ثمره تجارت مردمی
تاریخ از بزرگ‌ترین مرگ و میر بشر در قرن شش میلادی یاد کرده؛ صحنه دهشتناکی که نه بر اثر جنگ، که بر اثر قحطی رخ داد و دولت‌های پادشاهی که تجارت را در انحصار داشتند، صرفا نظاره‌گر تلف‌شدن مردمان سرزمینشان بودند. در این میان، تنها راه نجات، تلاش مردم در تجارت بود. حرکت هاشم بن عبد مناف (جد پیامبر ص) برای تجارت و نجات مردم مکه و پایه‌گذاری قراردادهای بین‌المللی و تجارت‌های زمستانی و تابستانی، در همین چارچوب قابل تعریف است.
- رفاه عمومی؛ وقتی فقر در مدینه ریشه‌کن شد
گسترش رفاه و آسایش مردمی دومین علت بایسته‌سازی تجارت مردم‌پایه است. ابن مسعود نقل میکند: روزی رسول خدا (ص) مقدار زیادی درهم و دینار به من داد، در کیسه‌ای گذاشت، مهروموم کرد و فرمود: «این‌ها را ببر و برای ریشه‌کنی فقر استفاده کن! علاقه ندارم دیگر فقیری در مدینه وجود داشته باشد. برای سرزمین اسلامی زشت است که شاهد فقر باشیم.» ابن مسعود می‌گوید: چند روزی با عده‌ای گشتم، اما فقیری نیافتم. خدمت پیامبر (ص) رسیدم، درحالی‌که مهروموم کیسه هنوز باز نشده بود! عرض کردم: یا رسول‌الله! پیش از این در مدینه افرادی بودند که حتی یک جفت کفش نداشتند، اما اکنون براساس سیاست‌های شما در اوج رفاه زندگی می‌کنند و حداقل پس‌اندازشان یک دینار طلاست.
نمونه عینی از این موفقیت‌ها در تاریخ اسلام داریم؟
فراوان! فقط به یک صحابی اشاره می‌کنم: عبدالرحمن بن عوف. او زمانی که وارد مدینه شد، از شدت فقر نه غذایی داشت، نه مکانی برای خواب و نه همسری. پیامبر (ص) بین او و یکی از انصار پیمان برادری بست. برادر انصاری می‌خواست بخشی از ثروتش را به او ببخشد، اما عبدالرحمن نپذیرفت. صبح آدرس بازار را پرسید. طولی نکشید که تاریخ از ثروت سرشار و ازدواج او سخن می‌گوید. خودش می‌گوید: «من در تجارت در مدینه در عهد نبوی (ص) چنان خیر و برکتی دیدم که امیدوار بودم هر سنگی را جابه‌جا کنم، از قِبل آن سیم و زر پیدا کنم».
تحریم‌ناپذیری؛ قدرت تجارت مردمی
آیا پیامبر (ص) و مسلمانان در مدینه که تجارت مردم‌پایه در آن شکل گرفته بود، تحریم شدند؟ خیر! بلکه قضیه بالعکس شد؛ قریشیان که خود مهم‌ترین تحریم‌کنندگان بودند، توسط مسلمانان تحریم شدند، تا جایی که تاریخ از نامه‌نگاری آنان به پیامبر (ص) برای نجات از تحریم ایجادشده توسط مردم مسلمان حکایت دارد. این قدرت تجارت مردم‌پایه است که تحریم‌کنندگان را خود مردم تحریم می‌کنند.
به‌منظور بررسی سیره تجاری پیامبر اکرم (ص) چه نگاه هایی باید داشته باشیم که بتوانیم ازمنظر ایشان به تجارت مردم‌پایه بنگریم؟
نگاه جامع به سیره پیامبر (ص)؛ نه نگاهی کلیشه‌ای
مشکل ما امروز توجه صرف به چند روایت مختصر در حوزه تجارت است. کتب سیره، بیشتر با محوریت غزوات نوشته شده، بدون آنکه به‌علت اصلی غزوات که تجارت و نجات اموال بوده، اشاره شود. کتاب «سیره تجاری پیامبر (ص)» با جمع‌آوری بیش از ۱۶۰۰ آیه، روایت و گزارش تاریخی، در اصلاح این نگاه گام برداشته است. باید فضا، مشکلات و راهبردهای پیامبر (ص) را درست درک کنیم، سپس با وجود مدل‌های اقتصادی پذیرفته‌شده، به تحلیل آن بپردازیم.
پرهیز از نگاه بسته در عرصه تجارت
در عصر پیامبر (ص)، تجار با هر دین و آیینی (به‌جز دشمنان حربی) در مدینه تجارت داشتند. تجارت زن و مرد نمی‌شناسد و محدودیت زمانی جز نماز جمعه ندارد. در سیره تجاری پیامبر (ص) از بیش از ۲۴ کشور به‌عنوان طرفهای تجاری ایشان و مسلمانان یاد شده است. تجار آفریقایی، ایرانی، هندی و ترکی با رعایت قوانین، تحت پوشش امنیت پیامبر (ص) به تجارت می‌پرداختند.
نگاه مقدس به تجارت
طبق روایت مشهور نبوی (ص)، رزق و روزی بر ده قسم است که نُه-دهم آن در تجارت است. باید بازاریان و سیاسیون تجارت را امری مقدس دانسته و با آن به‌صورت ویژه برخورد کنند.
محوریت تجارت در تمام ارکان حکومت
در اقتصاد مقاومتی که مد نظر مقام معظم رهبری است، محوریت باید تجارت و اقتصاد باشد:
- فرهنگ اسلامیرا تجار منتقل کردند و امروزه اگر از کران تا باختران سخن از اسلام است، تجار مؤمن نقش پررنگی در گسترش آن برعهده داشتند.
- استقلال سیاسیزمانی شکل گرفت که تجار به استفاده از پول اسلامی در عهد امام باقر(ع) روی آوردند.
امام باقر (ع) و بعد امام صادق (ع) در راستای استقلال سیاسی بزرگ‌ترین اصحاب خود را در صرافی و امور وابسته به آن قرار دادند تا نهضت پولی جامعه از دربار روم مستقل گردد. و زمانی که خشک مغزان بی سواد، صرافی و… را عمل شیطانی معرفی کردند، امام صادق (ع) فرمود: «صرافی شغل اصحاب کهف بوده است». اگر حضور مردم و صحابه در آن برهه خاص تحت تعالیم امامان شیعه (علیهم السلام) در تشکیل پول اسلامی و حراست از آن در کالبد صرافی نبود، استقلال سیاسی اسلام در برابر امپراطوری روم اصولا شکل نمیگرفت.
- استقلال نظامیبا نخستین بسیج مردمی نوجوانان برای مراقبت از بازار شکل گرفت.
- استقلال قضاییبدون تجارت معنا ندارد؛ «دَکَّهُ القَضا»ی پیامبر (ص) و امام علی (ع) در دل بازار بود.
- حتیمسافرت‌ها باید با طعم و مزه تجاری باشد؛ پیامبر (ص) از مسافرت‌هایی که تجارت در آن‌ها نقشی نداشت، منع میفرمود.
لذا ازمنظر اسلام همه اضلاع حکومت و روابط اجتماعی ناچار باید در اختیار تجارت (اقتصاد) باشد نه‌آنکه تجارت (اقتصاد) جزیی از بدنه حاکمیت و جامعه باشد.
مکانیسم‌های مردمی‌سازی تجارت در سیره نبوی
آیا مردمی‌سازی اقتصاد در سیره پیامبر (ص) مکانیسم خاصی داشته که منجر به رفاه و تحریم‌ناپذیری شده است؟
بله، چند مکانیسم مهم را می‌توان برشمرد:
آموزش بازاریان؛ اولین گام در مردمی‌سازی
مهم‌ترین عنصر مردمی‌سازی در تعالیم نبوی (ص)، آموزش بازاریان در مهارت‌های خریدوفروش، روابط با شرکای تجاری، فهم بازار و بازاریابی است. بازاری که هنر نداشته باشد، ورشکستگی حداقل عاقبت اوست.
اجازه تنفس به بازاریان
پیامبر (ص) نیازهای روزمره و نظامی را مستقیما از بازار تهیه می‌کرد و با وجود اصرار برخی صحابه، هرگز بخشی از بازار را تشکیل نداد. پیوسته میفرمود: «هرچه نیاز است را از بازار خریداری کنید.» هیچ گزارشی نداریم که ایشان از بیت‌المال برای واردات استفاده کند و به بازار پشت کند. این فرهنگ مدیریتی پیامبر (ص) است که میفرمود: «مردم باید از مردم سود بخورند و بازار باید در گردش باشد.»
قضاوت در بازار، نه ایجاد محاکم خارج از آن
پیامبر (ص) هیچ بازاری را معطل دادگاه نمی‌کرد، بلکه محاکم قضایی در درون بازارها بودند تا مشکلات را در لحظه حل‌وفصل کنند. این شیوه از موضوعات امضایی اسلام بود. در قضاوت نیز با خطاکاران مسامحه نمی‌ورزید؛ فرمود: «اگر دخترم فاطمه (س) نیز مرتکب اشتباه شود، با او برخورد خواهم کرد».
شناسایی و معرفی بازارهای سودبخش
سفرای عصر نبوی (ص) که ریشه در رفتار اجداد ایشان داشت، کارکردشان شناسایی و معرفی بازارهای سودبخش به تجار بود، نه صرفا اعمال دیپلماتیک. جمله طلایی پیامبر (ص) به بازاریان زمان خود که این واقعیت را ملموس میکند این است: «هرکس تجارتش با رکود مواجه شده، با عمان تجارت کند».
ایجاد صندوق‌های تجاری مشترک بین مردم
در تجارت زید بن حارثه، شاهد ایجاد صندوق‌های تجاری مشترک از سرمایه‌های اندک مردم هستیم که در ضمانت حکومت نبوی (ص) قرار داشت، هستیم. این نکته حائز اهمیت است که پول سرگردان حتی کم، اگر مدیریت نشود و در کنار هم قرار گیرد، می‌تواند آسیب‌های جدی اقتصاد کلان را کاهش دهد.
تامین نقدینگی برای بازار و تولید
زمانی که فقر مدینه را فراگرفته بود و گرانی پنجه کشیده بود، پیامبر (ص) به تامین نقدینگی برای بازار مبادرت ورزید و برای برطرف‌کردن مشکلات تولیدکنندگان وارد میدان شد. تولید و توزیع را مهم‌ترین محل برای دریافت یارانه معرفی کرد و خود بر امور نظارت داشت. تولیدکنندگان آن روز مدینه را در تامین بازار کمک و بازاریان را برای واردات نیازهای تولید کنندگان با یارانه نقدی یاری رساند و خود و ناظرانشان بر امورات نظارت میکردند.
گسترش طرفهای تجاری و عدم تصدی‌گری تجاری
سیره تجاری پیامبر (ص) در بخش بین‌الملل حاوی نکات دقیقی از گسترش طرفهای تجاری است. بازاریان سفیر اسلام بودند در تبلیغ دین و ارسال پیامهای پیامبر (ص). و البته هیچگاه در عهد نبوی خللی در استمرار تجارت حتی با دولتهایی که از پذیرش اسلام سر باز زدند، بوجود نیامد. تجارتی با بیش از 24 کشور جهان آن روز. و باز حفظ این نکته که حضرت با آنکه خود در تجارت پیش از اسلام دستی بر آتش داشت هرگز طرف تجاری قرار نگرفت و اجازه داد بازاریان مومن خود متکفل امر شوند و صرفا بر رفتار آن‌ها نظارت داشت.
سخن پایانی
اینجا ایران است، متمدن‌ترین کشور در جهان بشری و دارای کامل‌ترین دین الهی یعنی اسلام. هرگاه تاریخ تجاری (اقتصادی) ایران و اسلام به‌طور کامل مطالعه شود و نتایج آن در اختیار اقتصاددانان قرار گیرد و نابخردان در آن دخالتی نکنند، نتیجه‌ای جز رفاه و آسایش مردم نخواهد داشت.
