رویکرد دولت برای مراقبت از مردم در بحران کرونا

حاکمیت و نهادهای وابسته به آن، هم باید نقش مادری برای جامعه را ایفا کنند و هم نقش پدری. در برخورد حاکمیت با شهروندان، دو رویکرد اخلاقی سنتی و مراقبت محور وجود دارد. در رویکرد سنتی یا پدرانه، حکومت به روش های قهری توسل می جوید. در حالی که در رویکرد مراقبتی یا مادرانه، رابطه دوطرفه وجود دارد و طرفین در مسیر شکوفایی و پیشرفت متقابل، به یکدیگر بازخورد می دهند. این دو نگاه در سیاست باید مکمل یکدیگر باشند و برتری هر یک از آنها بر دیگری، می تواند منجر به عدم توازن در اداره کشور شود. حکومت با استفاده ازاین دو رویکرد و تقویت آن می تواند رابطه میان حاکمیت و مردم علی الخصوص در دوران کرونا را تقویت کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

اخلاق مراقبت در راستای اصلاح نقایص نظریات سنتی اخلاقی مطرح شده و ظرفیت های آن در حوزه های مختلفی مانند سیاست، فرهنگ، محیط زیست، علم و تکنولوژی، پزشکی و سلامت، و … قابل استفاده است. رابطه همدلانه، الگو قرار دادن رابطه مادرانه، تمرکز بر فرهنگ و آموزش و اعتماد متقابل از جمله ویژگی هایی است که هر حاکمیتی طبق نظریه اخلاق مراقبت باید داشته باشد و با رفتاری اخلاق با شهروندان خود مواجه شود. در نتیجه تقویت این ویژگی ها، به خصوص در دوران کرونا، می تواند رابطه میان مردم و حاکمیت را بهبود بخشد.

تقویت رابطه همدلانه

یکی از لوازم اصلی و اجتناب ناپذیر برای شکل گیری یک رابطه مراقبتی میان حاکمیت و مردم، فهم همدلانه این دو نسبت به یکدیگر و خصوصا حاکمیت با مردم است. از طرفی هوشیاری ارتباطی  ویژگی مهم دیگر یک رابطه مراقبتی است که هر فرد در برابر روابط و رفتارهای خود مسئول است. کم توجهی شهروندان و حاکمیت به روابط بینابینی و عدم وجود ساختارهای مناسب در جهت تقویت و تکریم این روابط باعث ایجاد آسیب هایی نظیر رفتار غیر مسئولانه با محیط زیست، خلأ گفتگوی همدلانه و نتیجه بخش میان اقشار مختلف اجتماعی، و میان مردم و حاکمیت، دو یا چند قطبی شدن جامعه در عرصه های فرهنگی و مذهبی و… می شود.

رویکرد مراقبتی از این جهت فراتر از رویکرد لیبرالی و فردمحور است که رابطه ای دوسویه است که در آن طرفین نسبت به یکدیگر بی تفاوت نیستند. در بحران کرونا، این وجه از رویکرد مراقبتی به نحو آشکاری خود را نمایان کرده است. ویروس کرونا به دلیل سرعت و سهولت عجیبی که در انتقال به دیگران دارد، این مرزهای حوزه عمومی و خصوصی را به چالش کشیده است. بی مسئولیتی و بی تفاوتی برخی از افراد در نسبت با دیگران، موجب شیوع تصاعدی بیماری شده است.

الگو قرار دادن رابطه مادرانه

یکی از ویژگی های اصلی نگاه مادرانه این است که شخص یا حاکمیت واجد این نگاه، فضیلت مند است و نوعی نگاه رحیمانه و کریمانه نسبت به انسان ها دارد. حاکمیتی که از مردم خود مراقبت می کند، باید حقیقتا دغدغه و نگرانی برای رفع نیازهای مردم خود داشته باشد و از همه قوا و دستگاه های خود برای شکل گیری این رابطه مراقبتی و مادرانه بهره بگیرد. در نمونه بحران کرونا، این مراقبت نمود بیشتری پیدا کرده است. زیرا یکی از بارزترین مواضعی که رابطه مراقبتی خود را نمایان می سازد، مراقبت از سلامت بیماران است.

در بحران کرونا، وضعیت روانی مردم جامعه به شدت آسیب پذیر شده است و این، نیاز مردم به مراقبت توسط دیگران را دوچندان می کند. بنابراین، هر شخص یا گروهی در هر جایگاهی و با هر تخصص و مهارتی که دارد، باید خود را مسئول مراقبت و همدلی و کاهش تنش های هم‎ نوعان خود بداند و وظیفه اخلاقی خود نسبت به دیگران را انجام دهد.

تمرکز بر فرهنگ و آموزش

برخلاف رویکرد سنتی که در آن اولویت، توسل به روش های سخت و قهری و نیروهای نظامی است، رویکرد مراقبتی برای اصلاح خطاها، روی آموزش و یادگیری تاکید می کند. اگر دو رویکرد تربیتی و نرم، و رویکرد قهری مکمل یکدیگر نباشند و یکی بر دیگری غلبه داشته باشد یا جایگزین آن شود، تعادل و توازن در جامعه بر هم می خورد.

عدم آگاهی بخشی و آموزش کافی درباره شرایط بحرانی شهرهای مقصد و نحوه انتقال بیماری در روزهای ابتدایی شیوع بیماری کرونا،باعث شد که عده ای از مردم با قرنطینه خانگی و به تعویق انداختن مسافرت ها همراه نشوند. همچنین، نبود روحیه مراقبت و مسئولیت پذیری در برخی از مردم نسبت به دیگران دلیل دیگری بود تا برخی با وجود شرایط بحرانی به سفر خود ادامه دهند. در این مورد رویکرد مراقبتی صرف کفایت نمی کند و حاکمیت باید به نحو جدی تری عمل کند و در صورت لزوم، از نیروهای نظامی خود برای جلوگیری از بحرانی بزرگتر کمک بگیرد.

ترمیم اعتماد متقابل

اعتماد متقابل، یکی از مهمترین ویژگی های یک رابطه مراقبتی است که متاسفانه در سال های اخیر، در کشور ما اعتماد میان مردم و حاکمیت سیری نزولی داشته است. در سال های اخیر، فشارهای اقتصادی، عدم شفافیت در ساختار حکومتی باعث کاهش اعتماد مردم به حاکمیت شده است. بنابراین، طبیعی است که توصیه های از بالا به پایین به قدر کافی جدی گرفته نمی شود و جایگاه حاکمیت به مثابه پدر یا مادری دلسوز و مقتدر تضعیف شده است.

متاسفانه، در روزهایی که بهترین فرصت برای پیشگیری از شیوع این بیماری در کشور بود، صدا و سیما می توانست بر اساس رسالت فرهنگی خود، مردم را برای جلوگیری از این بحران آماده کند، اما از ظرفیت خود در جهت مخالف استفاده کرد و با تخفیف و تمسخر این بیماری، بی تفاوتی نسبت به این بیماری را تشویق کرد. بنابراین، زمانی که نهادهای فرهنگی فعالیت های پیش گیرانه و آگاهی بخشی را به نحو اعتمادپذیر و درست انجام ندهند، توازن نقش پدرانه و مادرانه حاکمیت بر هم می خورد.

در رابطه مراقبتی، فرد دارای ارزش اخلاقی و کرامت است و نباید با او برخوردی ابزاری داشت. بر این اساس باید همزمان با تاکید بر حفظ اقتدار حاکمیت، تاکید روی حفظ منافع مردم هم باشد. علاوه بر این، مراقبت زمانی تکمیل می شود که نیاز مراقبت شونده رفع شود و مراقبت کننده کفایت لازم را برای رفع این نیاز داشته باشد. اینجاست که پاسخگویی و موضوع تخصص و کفایت فنی اهمیت خود را نشان می دهد.

زمینه سازی برای گفتگوی انتقادی

در چند سال گذشته، با توجه به شوک ها و فشارهای اقتصادی وارد بر مردم، متاسفانه واکنش مسئولین نسبت به این فشارها اغلب شعاری، ناهمدلانه و غیر دلسوزانه بوده است، به طوری که بخشی از مردم، مسئولین را همراه و نگران خود نمی دانند. به این دلیل، مردم به تدریج از حاکمیت فاصله می گیرند و روابط مراقبتی کم رنگ تر می شوند و این خلأ، خود را در بحران ها به شدیدترین شکل ممکن نشان می دهد.

یکی از لوازم حفظ و تقویت رابطه مراقبتی میان مردم و حاکمیت این است که ساختارهایی طراحی شود که بتواند انتقادات مردمی را به لایه های بالاتر حاکمیتی انتقال دهد و این انتقادات، بازخورد و پاسخ مقتضی را دریافت کنند و در صورت لزوم، موجب تغییراتی شوند. بحران کرونا یکی از مهمترین فرصت هایی است که می تواند به کم شدن شکاف کمک کند و رابطه همدلانه میان حاکمیت و مردم را تقویت کند. حاکمیت می تواند با تدابیر مراقبتی، نقش مادرانه خود را به خوبی ایفا کند.

جمع بندی

بحران کرونا و مسائل اقتصادی باعث ایجاد شکاف بین حکومت و مردم شده اند. همانطور که در یک خانواده، توازن میان نقش های مادری و پدری باید برقرار بماند، حاکمیت نیز می تواند با استفاده از راهبرد همزمان دو رویکرد مراقبی و سنتی در اداره کشور عمل کند. برای شکل گیری یک رابطه مراقبتی میان حاکمیت و مردم، رابطه همدلانه، رابطه مادرانه، اعتماد متقابل و زمینه گفتگوی انتقادی نیاز است. حاکمیت می تواند با تدابیر مراقبتی و تقویت این ویژگی ها، رابطه مراقبتی آسیب دیده خود با مردم را ترمیم کند.

این مطالعه در مرکز پژوهشی آرا و توسط سعیده بابایی در سال 1398 انجام شده است.