پیامدها و هزینه های آلودگی هوا در ایران

آلودگی هوا یکی از جدی ترین چالش های زیست محیطی و بهداشتی جهان امروز است که به طور مستقیم سلامت انسان را تحت تاثیر قرار می دهد و موجب افزایش بیماری های قلبی، تنفسی، سرطان و سایر بیماری های مزمن می شود. این معضل علاوه بر هزینه های هنگفت درمانی، موجب بروز پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و محیط زیستی گسترده ای می شود. این مسئله کیفیت زندگی را کاهش می دهد و فشار زیادی بر نظام های بهداشتی و اقتصادی وارد می کند. با افزایش جمعیت، صنعتی شدن و تغییرات اقلیمی، آلودگی هوا در بسیاری از کشورها به ویژه در مناطق شهری به طور نگران کننده ای افزایش یافته است. در این زمینه، شناخت دقیق پیامدهای چندجانبه آلودگی هوا و اتخاذ راهکارهای جامع برای کنترل آن امری ضروری و اجتناب ناپذیر محسوب می شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

آلودگی هوا مهم‌ترین خطر زیست محیطی جهانی برای سلامت انسان است که احتمال بروز بیماری‌های قلبی-عروقی، سکته مغزی، سرطان ریه، بیماری‌های تنفسی و دیابت نوع ۲ را به شدت افزایش می‌دهد. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، سالانه میلیون‌ها نفر به دلیل بیماری‌های مرتبط با آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند و هزینه‌های درمانی فشار قابل توجهی بر نظام‌های بهداشتی وارد می‌کند. پیامدهای آلودگی هوا تنها محدود به سلامت نیست و اثرات اقتصادی، اجتماعی، محیط زیستی و فرهنگی گسترده‌ای دارد که کاهش بهره‌وری، افزایش هزینه‌های درمان و کاهش کیفیت زندگی را شامل می‌شود.

غلظت ذرات معلق ریز در هوا (PM2.5) در بسیاری از مناطق جهان از جمله ایران بسیار بالاتر از رهنمودهای سازمان جهانی بهداشت قرار دارد. در ایران، با وجود اقدامات متعدد و مطالعات فراوان، نیاز به رویکردی جامع برای مدیریت پیامدهای بهداشتی، اقتصادی و اجتماعی این معضل احساس می‌شود تا سیاست‌های موثرتری در جهت کاهش آلودگی هوا و پیامدهای آن اتخاذ شود. از همین رو، پژوهش حاضر با بررسی پیامدهای آلودگی هوا در ایران به ارائه راهکارهایی برای رفع این مشکل می‌پردازد. 

پیامدهای آلودگی هوا در ایران

در این بخش برخی از مهم ترین پیامدهای آلودگی هوا در ایران مورد بررسی قرار گرفته اند. برآورد دقیق هزینه‌های مرتبط با آلودگی هوا به سیاست‌گذاران کمک می‌کند تا اقدامات موثرتری انجام دهند.

پیامدهای آلودگی هوا بر سلامت جامعه و هزینه های مرتبط

آلودگی هوا به ویژه ذرات معلق ریز (PM2.5) دومین عامل اصلی مرگ و بیماری‌های غیرواگیر پس از دخانیات است و سهم عمده‌ای در بیماری‌های مرتبط با عوامل محیطی دارد.

• هزینه های مستقیم پزشکی: شامل تمامی هزینه‌های مرتبط با ارائه خدمات درمانی مانند مراقبت‌های سرپایی و بستری، آزمایش‌های تشخیصی، ویزیت، جراحی، دارو، مراقبت در منزل، غربالگری، رادیوتراپی، شیمی درمانی و استفاده از پروتزها است. این هزینه‌ها معمولاً از طریق پرداخت بیمه‌ها و بیماران برآورد می‌شوند؛ اما در مواردی که تعرفه‌ها واقعی نباشند یا حمایت دولتی وجود داشته باشد، ممکن است تمامی هزینه‌ها پوشش داده نشود. میزان این هزینه‌ها بسته به نوع و مرحله بیماری متفاوت است؛
• هزینه های مستقیم غیرپزشکی (هزینه های بیمار و خانواده اش): شامل پرداخت‌های بیمار و خانواده برای رفت و آمد به مراکز درمانی، اقامت در شهر، درمان‌های مکمل مانند سنتی و داروهای گیاهی، مراقبت در منزل، تجهیزات و تغییرات محیطی برای سازگاری با بیماری است. همچنین هزینه فرصت زمان صرف شده برای دریافت درمان، مانند غیبت از کار و از دست داد        ن اوقات فراغت، جزو این هزینه‌ها محسوب می‌شود. این هزینه‌ها بار مالی و زمانی قابل توجهی بر بیمار و خانواده وارد می‌کنند؛
• هزینه های نامحسوس: ابتلا به بیماری‌های مزمن و مرگ زودرس ناشی از آلودگی هوا باعث درد و رنج فرد و خانواده شده و سلامت و رفاه آن‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهد و هزینه‌های نامحسوس روانی و کاهش کیفیت زندگی را به دنبال دارد. از دست دادن شغل، جایگاه اجتماعی، تناسب اندام و اعتماد به نفس نمونه هایی از این نوع هزینه ها هستند.

سایر پیامدهای اقتصادی

اگرچه ارزیابی پیامدهای آلودگی هوا معمولاً روی آثار بهداشتی و مرگ‌های زودرس تمرکز دارد، اما آلودگی هوا آثار منفی گسترده‌تری چون کاهش بهره‌وری کشاورزی، کاهش دید افقی، آسیب به مکان‌های فرهنگی و زیرساخت‌ها و کاهش کیفیت زندگی نیز دارد.

• کاهش بهره وری نیروی انسانی: آلودگی هوا باعث آسیب به بهره‌وری سرمایه انسانی و تصمیم‌گیری از طریق تاثیرات فیزیکی و شناختی می‌شود. در مناطق آلوده، کارگران به دلیل مشکلات تنفسی، کاهش توانایی شناختی و افزایش غیبت، بهره‌وری کمتری دارند که رشد اقتصادی را کاهش می‌دهد. این تاثیرات در مشاغل فیزیکی و ذهنی، به ویژه کارهای نیازمند دقت، بیشتر است. همچنین جنبه‌های روانشناختی آلودگی بدون مواجهه فیزیکی نیز بر عملکرد نیروی کار تاثیرگذار است؛
• تعطیلی ادارات و مشاغل: تعطیلی اجباری ادارات و مشاغل ناشی از آلودگی هوا باعث اختلال در زنجیره تامین و توقف خط تولید صنایع می‌شود. کارخانه‌ها، به ویژه صنایع کوچک و متوسط، برای جبران زیان‌های مالی ممکن است دست به تعدیل نیرو بزنند. این تعطیلی‌های ناگهانی موجب استرس، اضطراب و نگرانی درباره آینده شغلی و اقتصادی می‌شود که برای خانواده‌های با درآمد محدود و کسب و کارهای کوچک بسیار نگران کننده است؛
• خسارات وارده به بخش کشاورزی و صنعت: آلودگی هوا رشد و کیفیت محصولات کشاورزی را کاهش و حساسیت آن‌ها به آفات و بیماری‌ها را افزایش می‌دهد. به طور ویژه آلاینده ذرات معلق با تاثیر منفی بر فتوسنتز و آلاینده ازن با آسیب به محصولات، بهره‌وری کشاورزی را کاهش می‌دهند. همچنین آلودگی هوا به تجهیزات صنعتی آسیب زده و هزینه‌های تعمیر و نگهداری را افزایش می‌دهد.

پیامدهای اجتماعی و فرهنگی

برخی مطالعات طی سالیان اخیر علاوه بر بررسی پیامدهای آلودگی هوا بر سلامت انسانی و وضعیت اقتصادی، پیامدهای اجتماعی و فرهنگی را نیز مورد توجه قرار داده اند بر این اساس اصلی ترین پیامدهای اجتماعی آلودگی هوا شامل موارد زیر است:

• کاهش کیفیت زندگی: آلودگی هوا با کاهش دید، افزایش آلودگی صوتی و بوی نامطبوع، کیفیت زندگی شهری و رضایت شهروندان را کاهش می‌دهد. بروز بیماری‌ها نیز نارضایتی و ناامیدی را افزایش می‌دهد. همچنین کاهش فعالیت‌های بیرونی مثل ورزش و پیاده‌روی به دلیل آلودگی هوا، بر تعاملات اجتماعی و الگوهای سرگرمی را تاثیر منفی می گذارد؛
• تشدید نابرابری های اجتماعی و بهداشتی: گروه‌های کم‌درآمد که معمولاً در مناطق آلوده‌تر تهران زندگی می‌کنند، به دلیل دسترسی کمتر به خدمات بهداشتی، بیشتر در معرض خطرات آلودگی هوا قرار دارند. در سال ۱۴۰۱، نرخ مرگ ناشی از PM5 در محله‌های جنوبی و جنوب غربی تهران تقریباً دو برابر نواحی شمالی بود که نشان دهنده افزایش نابرابری‌های اجتماعی و بهداشتی در شهر است؛
• افزایش غیبت از مدرسه: آلودگی هوا می تواند باعث افزایش بیماری های تنفسی در کودکان شود و در نتیجه باعث افزایش غیبت از مدرسه و در نتیجه منجر به کاهش سرمایه انسانی یک جامعه شود.

پیامدهای محیط زیستی

آلودگی هوا یکی از جدی ترین چالش های محیط زیستی در عصر حاضر است که نه تنها بر سلامت انسان، بلکه بر تمام اکوسیستم ها نیز تاثیر می گذارد. این آلودگی که عمدتا ناشی از فعالیت های صنعتی، حمل ونقل و سوزاندن سوخت های فسیلی است، طیف گسترده ای از آثار مخرب را بر محیط زیست به دنبال دارد. آلودگی هوا می تواند به اکوسیستم ها آسیب جدی وارد کند که در ادامه پیامدهای اصلی مورد بررسی قرار گرفته است.

• باران اسیدی و تخریب اکوسیستم: باران اسیدی با تخریب برگ ها، ریشه ها و کاهش رشد گیاهان به ویژه جنگل ها و خاک های اسیدی آسیب می رساند و باعث خوردگی ساختمان ها و تخریب بناهای تاریخی می شود. همچنین اسیدی شدن آب ها به مرگ موجودات آبزی و کاهش تنوع زیستی منجر می شود. علاوه براین وجود ازن در سطح زمین نیز باعث کاهش فتوسنتز، رشد گیاهان و تنوع زیستی می شود و اکوسیستم ها را آسیب پذیرتر می کند.
• آلودگی خاک و گیاهان: آلودگی هوا باعث ورود مواد شیمیایی مضر به خاک شده و حاصلخیزی و تولید کشاورزی را کاهش می دهد. همچنین این مواد شیمیایی می توانند به آب های زیرزمینی نفوذ کرده و منابع آب آشامیدنی را آلوده کنند که تهدیدی برای سلامت عمومی است؛
• تاثیرات بر حیات وحش: آلاینده های سمی هوا می توانند بر حیات وحش تاثیر منفی بگذارند و باعث مشکلات سلامتی، نواقص مادرزادی و نارسایی تولیدمثل در حیوانات شوند. آلاینده های پایدار در محیط تجمع یافته و به ویژه در اکوسیستم های آبی نگران کننده اند، زیرا در رسوبات و بافت حیوانات در بالای زنجیره غذایی غلظت بالاتری پیدا می کنند و سلامت کل اکوسیستم را تهدید می کنند.

پیشنهادهای کلیدی برای بهبود ارزیابی و مدیریت هزینه های آلودگی هوا در کشور

در پایان پژوهش به منظور تقویت آگاهی مردم و سیاست گذاران و مجریان کشور از هزینه های متعدد آلودگی هوا بر بخش های مختلف کشور پیشنهادهای ذیل ارائه می شود:

• گسترش دامنه جمعیتی در مطالعات کمی سازی خسارات آلودگی هوا: با توجه به اینکه اغلب مردم ایران تحت مراتبی از آلودگی هستند؛ به نظر می رسد نمی توان مطالعه و تخمین تعداد مرگ و میر را به بخشی از جمعیت محدود کرد. از همین رو پیشنهاد می شود که وزارت بهداشت گسترش جمعیت تحت پوشش مطالعه را ادامه دهد و تمام کشور را دربرگیرد. این کار می تواند از طریق استفاده از داده های ایستگاه های معتبر موجود و همچنین ترمیم داده ها از طریق داده های ماهواره ای و روش های علمی دیگر انجام شود؛
• به روز کردن سالیانه ارزش آماری زندگی در مطالعات کمی سازی خسارات آلودگی هوا: مطالعات کمی سازی خسارات آلودگی هوای مرکز سلامت و محیط کار وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی پس از تصویب قانون هوای پاک نشانگر آن است که ارزش آماری زندگی در همه مطالعات یکسان فرض شده است؛ درحالی که برمبنای روش استفاده شده در گزارش مذکور، ضروری است این متغیر بر اساس تولید ناخالص داخلی به طور سالیانه به روز شود؛
• مدنظر قرار دادن هزینه های مرتبط با بیماری ها در مطالعات کمی سازی خسارات آلودگی هوا: همان گونه که مطالعات جهانی نشان می دهد، عوارض بیماری های منتسب به آلودگی معادل ۱۰ تا ۲۰ درصد هزینه های مرگ و میر است؛ لذا وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در مطالعات سالیانه خود باید به عوارض بیماری ها نیز توجه کند.

جمع بندی

آلودگی هوا به ویژه ذرات معلق ریز (PM_2.5) یکی از مهم ترین تهدیدهای زیست محیطی و بهداشتی ایران است که بیماری های قلبی، ریوی، سرطان و مشکلات بارداری را افزایش می دهد و هزینه های درمانی سنگینی بر نظام بهداشت وارد می کند. این آلودگی علاوه بر سلامت، آثار اقتصادی چون کاهش بهره وری نیروی کار، تعطیلی مشاغل، خسارت به کشاورزی و صنعت و پیامدهای اجتماعی مانند کاهش کیفیت زندگی، تشدید نابرابری ها و افزایش غیبت از مدرسه دارد. همچنین تاثیرات زیست محیطی شامل باران اسیدی، آلودگی خاک و آسیب به حیات وحش را به دنبال دارد. برای بهبود مدیریت، پیشنهادهایی ناظر به مطالعات و پایش ها و ارزیابی های وزارت بهداشت ارائه شده است.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی با همکاری الهه سلیمانی، مسعود رضایی و رضا بیات در سال 1404 انجام شده است.