رفاه در مکتب انقلاب اسلامی

اقتصاد و عدالت اجتماعی همواره مورد توجه جوامع مختلف بوده است. با پیشرفت فناوری و گسترش بازارهای جهانی، فاصله بین ثروتمندان و فقرا افزایش یافته و مسئله توزیع عادلانه منابع به یکی از چالش های اساسی دولت ها تبدیل شده است. نظام های اقتصادی مختلف تلاش کرده اند با متدها و سیاست های متفاوت، به عدالت اجتماعی دست یابند، اما هر یک با ضعف ها و محدودیت هایی روبرو بوده اند. در این میان، بررسی تاریخچه تلاش های بشر برای ایجاد عدالت در اقتصاد و نقش دولت ها و نهادهای اجتماعی، می تواند راهنمایی برای یافتن راهکارهای موثرتر در آینده باشد.

ضرورت و اهداف پژوهش

اقتصاد بازار و سرمایه داری در سده های گذشته با وجود رشد اقتصادی، منجر به گسترش نابرابری و فقر شده است. جنبش های کارگری از قرن هجدهم آغاز شد و با ظهور مارکسیسم و انقلاب روسیه، فشارهایی برای اصلاحات اجتماعی ایجاد کرد. انقلاب اسلامی در ایران در شرایط نابرابری اقتصادی شدید رخ داد. در این زمان مردم خواستار عدالت اجتماعی بودند. با وجود شعارهای عدالت خواهانه در انقلاب اسلامی، نبود نظریه های منسجم و سیاست های ناسازگار مانع تحقق کامل اهداف عدالت شده است. امروز نیاز به بازسازی علمی و دقیق سیاست های رفاهی در ایران وجود دارد، به گونه ای که با حفظ ارزش های اسلامی و توجه به شرایط زمان، جمهوری اسلامی بتواند به عنوان الگویی عدالت مدار و حمایتگر از محرومان در جهان مطرح شود. این مسیر مستلزم تعمق و اصلاحات بنیادین است. در این راستا پژوهش حاضر به بررسی مفهوم رفاه از نظر مکتب انقلاب اسلامی پرداخته است.

مکتب رفاهی انقلاب اسلامی

در این بخش، نظر اسلام درباره سیاست گذاری اجتماعی و رفاه با تاکید بر اندیشه های نظریه پردازان برجسته انقلاب اسلامی بررسی می شود. محور اصلی تحلیل، دیدگاه های آیت الله بهشتی به عنوتم یکی از موثرترین تدوین کنندگان قانون اساسی جمهوری اسلامی است. همچنین برای تکمیل بررسی، از اندیشه های شهید آیت الله صدر و شهید آیت الله مطهری استفاده می شود:

مالیات تصاعدی

آیت الله دکتر بهشتی معتقد است مالیات در اسلام محدود به خمس، زکات و خراج نیست و در صورت نیاز جامعه به تامین هزینه هایی، مردم موظف به مشارکت مالی هستند. با توجه به گستردگی مسئولیت های دولت های امروزی و عدم کفایت مالیات های منصوص، لازم است حکومت اسلامی مالیات های غیرمنصوص از جمله مالیات مستقیم و تصاعدی وضع کند. این نوع مالیات با اصول شریعت سازگار است و بهتر می تواند عدالت اجتماعی را تامین کند، به ویژه با معاف کردن دهک های فقیر و تمرکز بر دهک های ثروتمند برای کاهش فاصله طبقاتی. همچنین، آیت الله صدر تاکید دارد که دهک های پایین باید از مالیات معاف شوند و از بازتوزیع مالیاتی بهره مند شوند تا عدالت اجتماعی تحقق یابد.

مردم سالاری اقتصادی

• آیت الله بهشتی: شهید بهشتی «مردم سالاری اقتصادی» را بر پایه عمومی کردن ابزار تولید و تشکیل تعاونی ها می داند تا از تمرکز ثروت و قدرت در دست عده ای کم جلوگیری شود. او معتقد است با این روش کارگران توانمند شده و استثمار کاهش می یابد. مالکیت خصوصی ابزار تولید پذیرفته است، اما انحصار نفی می شود و سود باید میان اعضای تعاونی تقسیم شود. ایشان همچنین حذف واسطه های غیرمولد را با تعاونی های تولید و مصرف ضروری می داند تا درآمد تولیدکنندگان افزایش یابد. در تعاونی ها حق رای بر اساس نفرات است و فقط شاغلان عضو خواهند بود. به این ترتیب، مردم سالاری اقتصادی او ترکیبی از مالکیت خصوصی و عدالت اجتماعی با ساختار تعاونی است؛
• آیت الله صدر: آیت الله صدر معتقد است ارزش بر پایه مطلوبیت است، اما کار موجب مالکیت ماده می شود. منابع عمومی مانند معادن و دریاها متعلق به همه است و مالکیت انحصاری ندارد. احیای اراضی موات امکان دسترسی آزاد مردم به زمین را فراهم می کند. مالکیت فقط از طریق کار مستقیم حاصل می شود و اجیر کردن دیگران برای بهره برداری منابع، مالکیت ایجاد نمی کند؛ بنابراین، سرمایه داری در این زمینه اشکال دارد. صاحب ابزار فقط حق دریافت اجاره دارد و نمی تواند در سود شریک شود. اقتصاد اسلامی از مالکیت عمومی منابع، مالکیت کارگر بر ماده اولیه و اجرت ثابت برای صاحب ابزار حمایت می کند و نظام سرمایه داری را در این حوزه رد می کند؛
• آیت الله مطهری: آیت الله مطهری بر این باور است که ارزش افزوده اصلی در ماشین است و ماشین نمی تواند مالکیت خصوصی داشته باشد؛ زیرا محصول نبوغ و شعور جمعی است، نه فقط یک فرد یا سرمایه دار. برخلاف آیت الله بهشتی که به عمومی کردن ابزار تولید اعتقاد داشت، آیت الله مطهری اساسا مالکیت خصوصی بر ماشین را نفی می کند و آن را جزو اموال عمومی (انفال) می داند. به گفته او، نظریه سرمایه داری مبتنی بر مالکیت خصوصی ابزار تولید و انقلاب صنعتی از پایه نادرست است و سرمایه دار تنها می تواند از سود مشروع ناشی از کار خود بهره مند شود، نه از مالکیت انحصاری ماشین ها.

تامین اجتماعی

خمس و زکات تنها منابع منصوص برای مقابله با فقر در اسلام هستند؛ زکات برای کمک به غیرسادات و خمس برای سادات و خاندان اهل بیت اختصاص دارد. فقها معمولا زکات را به ۹ مورد مشخص مثل گندم، جو، خرما، گاو، طلا و نقره محدود کرده اند و طلا و نقره را معادل پول امروزی نمی دانند؛ بنابراین پول رایج امروز در دایره زکات قرار نمی گیرد. اما اجتهاد دیگری، مانند دیدگاه آیت الله صدر، مرزهای تامین مالی فقرا را فراتر می برد و مفهوم تامین اجتماعی در اسلام را گسترده تر می کند. این تامین اجتماعی بر چند اصل استوار است که به تفصیل بررسی می شوند:

• کفالت عمومی ضروریات: آیت الله صدر با استناد به روایاتی از امام صادق اصل «کفالت عمومی» را بیان می کند که بر اساس آن مسلمانان برادرند و نباید بگذارند عده ای گرسنه بمانند در حالی که دیگران در رفاه اند. هر کسی که توان رفع نیاز برادر مومنش را دارد و امتناع کند، در قیامت با عذاب الهی روبرو می شود. این نشان می دهد مسئولیت فرد در قبال جامعه تنها محدود به مالیات یا کمک به دولت نیست، بلکه بر اساس اخوت اسلامی بر همه مومنان واجب است که به نیازهای ضروری یکدیگر رسیدگی کنند. دولت نقش تضمین کننده اجرا را دارد اما اصل وظیفه بر دوش خود مردم است و این مسئولیت فقط شامل نیازهای ضروری است، نه نیازهای عمومی گسترده تر؛
• تامین رفاه دولتی: آیت الله صدر در نقد نظریه مارکسیستی که کار را مبنای ارزش و مالکیت می داند، تاکید می کند در اقتصاد اسلامی علاوه بر کار، «احتیاج» نیز مبنای توزیع است. اصل «کفالت عمومی» تامین ضروریات اولیه زندگی را بر عهده مردم می گذارد، اما اصل دوم مسئولیت دولت را در تامین رفاه عمومی و نیازهای اصلی مثل غذا، مسکن، درمان و لباس مشخص می کند که به آن «ضمان اعاله» گفته می شود. احادیثی از ائمه (ع) بر مسئولیت امام و دولت در حمایت از نیازمندان و مدیونین تاکید دارد و منابع ثروت عمومی و انفال حق مشترک جامعه است. آیات فَیء نشان می دهد بخشی از درآمدهای دولت باید برای کمک به خویشاوندان پیامبر، یتیمان، مساکین و در راه ماندگان صرف شود تا از انحصار ثروت توسط اقلیت جلوگیری شود. در نتیجه، تامین اجتماعی اسلامی بر پایه حق بهره مندی از منابع عمومی، حق کار و نیازهای ضروری بنا شده و هدف آن رسیدن به سطح رفاه عرفی جامعه است.

توازن اجتماعی

در قرآن و روایات، ایجاد کنز و انباشت ثروت انحصاری نهی شده و جامعه اسلامی نباید به طبقات مرفه و فقیر دوقطب شود. اسراف و تبذیر موجب تضییع «حق معلوم» فقراست. اسلام تاکید می کند ثروت باید عادلانه توزیع و دولت مسئول برقراری توازن اجتماعی و جلوگیری از نابرابری های شدید است. درآمدهای زکات و اموال عمومی برای حمایت از نیازمندان خرج شود تا شکاف طبقاتی کاهش یابد. همچنین با عمومی کردن ابزار تولید، منبع نابرابری مسدود شده و جامعه ای متعادل و عادلانه شکل می گیرد.

نظام رفاهی انقلاب اسلامی: الگوی نوین عدالت اجتماعی و مشارکت اقتصادی

ایدئولوژی رفاهی انقلاب اسلامی با تاکید بر عدالت اجتماعی، احترام به مالکیت شخصی و کارآمدی، جایگزینی متمایز برای لیبرالیسم و کمونیسم است. حقوق اسلامی مبتنی بر هستی شناسی و اخوت اسلامی است که با مکاتب دیگر متفاوت و مستقل است. نظام رفاهی انقلاب، اقتصادی اجتماعی است که اشتغال و مشارکت مردم را محور قرار می دهد و نه بازتوزیع صرف. برخلاف دولت های رفاه غربی که غالبا بازتوزیع منفعلانه دارند، این نظام عزت نفس و بهره مندی واقعی از دسترنج فرد را تضمین می کند. سیاست گذاری اجتماعی بر توازن طبقات و توسعه طبقه متوسط تمرکز دارد و دولت مسئول حمایت از اشتغال و ضمان اعاله است تا شکاف های طبقاتی کاهش یابد و رفاه عمومی افزایش یابد.

جمع بندی

پژوهش حاضر به بررسی مکتب رفاهی انقلاب اسلامی پرداخت که در پاسخ به ناکامی ها و نابرابری های ناشی از اقتصاد بازار و سرمایه داری شکل گرفته است. این مکتب با تاکید بر عدالت اجتماعی، مشارکت اقتصادی مردم و احترام به مالکیت شخصی، راهکاری متفاوت از لیبرالیسم و کمونیسم ارائه می دهد. اصولی مانند مالیات تصاعدی، مردم سالاری اقتصادی، تامین اجتماعی مبتنی بر کفالت عمومی و ضمان اعاله و توازن اجتماعی از مهم ترین مبانی این نظام است. نظام رفاهی انقلاب اسلامی با ترکیب مالکیت خصوصی و عمومی، توانمندسازی تعاونی ها و حمایت دولت از اقشار ضعیف، به دنبال کاهش فقر و افزایش طبقه متوسط است. برخلاف نظام های رفاه غربی که مبتنی بر بازتوزیع منفعلانه هستند، این الگو عزت نفس و بهره مندی واقعی افراد از دسترنج شان را فراهم می کند و ساختاری منسجم برای سیاست گذاری اجتماعی عدالت مدار در جمهوری اسلامی به شمار می آید.

این مطالعه در اندیشکده تعاون و حکمرانی مردمی توسط ابراهیم سجادی و به سفارش وزارت تعاون کار و رفاه اجتماعی در سال 1404 انجام شده است.