چالش های تداوم خودکفایی تولید طیور

از مهم ترین محصولات غذایی مورد استفاده توسط عموم مردم برای دریافت نیازهای غذایی روزانه، محصولات وابسته به طیور هستند که عمدتا در دو دسته گوشت و تخم طیور قرار می گیرند. سهم مصرف گوشت طیور در رژیم گوشتی غذایی جهانی در سال 2021 حدود 27 درصد بوده و در رتبه دوم مصرف انواع گوشت قرار داشته است. گوشت و تخم طیور دو دسته منبع تغذیه ای از سرچشمه های اصلی تامین پروتئین و کالری روزانه عموم افراد جامعه به شمار می روند. وجود یک نظم تغذیه ای در مصرف آن ها و دیگر انواع پروتئین برای حفظ تنوع غذایی و همچنین تامین عناصر مهم بدون کمترین آسیب سلامتی، از اهمیت ویژه ای در مدیریت تغذیه جامعه برخوردار است.

ضرورت و اهداف پژوهش

گوشت طیور یکی از عمده ترین منابع پروتئین غذایی در دسترس مردم جهان است و هزاران سال است که در سراسر جهان به عنوان غذا مصرف می شود. پروتئین موجود در گوشت مرغ و طیور مانند پروتئین موجود در شیر، تخم مرغ و سایر گوشت ها، جزو دسته ی پروتئین با کیفیت بالا محسوب می شود. همچنین براساس تخمین ها ارزش بازار جهانی صنعت طیور در سال 2023 میلادی برابر با 379 میلیارد دلار آمریکا بوده و پیش بینی می شود این عدد تا سال 2027، با نرخ رشد سالانه 6.5% به 487 میلیارد دلار آمریکا افزایش یابد. مهم ترین عامل پیشران صنعت طیور و تخم مرغ در مقیاس جهانی، رقابت نفس گیر شرکت های بزرگ در افزایش بهره وری تولید است. بهره وری بالاتر عاملی است که از چند دهه پیش فرایند ادغام و اکتساب و بزرگ ترشدن شرکت ها را دامن زده تا جایی که امروز تنها زنجیره های بزرگ هستند که در رقابت بین المللی ادامه حیات داده اند. از این رو در این پژوهش به بررسی حلقه تولید و مصرف طیور در کشور و شناسایی چالش های این دو حلقه پرداخته شده است.

میزان مصرف طیور در دنیا و ایران

آمارهای سال 1400 به سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد از سرانه مصرف گوشت در ایران نشان می دهد که 54% از گوشت مصرفی روزانه هر فرد در کشور از منبع طیور تامین می شود. این در حالی است که در دنیا این عدد کمتر از 27% برآورد می شود. مصرفی که روند رو به رشد آن در ایران از سال های پیش از انقلاب آغاز شد، در دهه 1380 شتاب بیشتری پیدا کرده و در سال های اخیر به یکنواختی رسید. این روند رو به رشد کلی در جهان نیز مشهود بوده است؛ با این تفاوت که شیب رشد آن در قیاس با ایران از حجم پایین تری برخوردار بوده است.

به طور کلی اتکای بالای سبد غذایی مصرفی یک جامعه به گوشت طیور، امر مثبتی تلقی نمی شود؛ چنانکه می تواند تهدیدپذیری آن جامعه را نسبت به تحریم های موثر بر نهادهای تولید طیور را بالا ببرد. علاوه بر آن خطر فقر غذایی نسبت به آن دسته از مواد مغذی که از منابع پروتئینی دیگر تامین می شود را در جامعه افزایش می دهد. همچنین تنوع سبد گوشت طیور در جهان نشان می دهد که کشورهای مختلف برخلاف ایران از تمرکز بیش از حد بر روی گوشت مرغ پرهیز کرده اند و کوشش داشته اند تا تنوع سبد گوشت طیور را با حضور اقلام دیگر نظیر بوقلمون و اردک حفظ کنند.

آمار سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد نشان می دهد برخلاف گوشت طیور، مصرف تخم مرغ در ایران در سال 1400 حدود 9/8 کیلوگرم در سال بوده و 14% پایین تر از متوسط جهانی قرار داشته است. این اختلاف درصدی مصرف در عمده سال های سپری شده از انقلاب اسلامی تاکنون پایدار بوده است. البته لازم به ذکر است که آمار وزارت جهاد کشاورزی از میزان تخم مرغ در سال 1400 در حدود 14 کیلوگرم اعلام شده است که بیشتر از 35% بالاتر از متوسط مصرف جهانی در آن سال بوده و در تطابق با آمارهای گزارش شده توسط سازمان خواروبار کشاورزی ملل متحد قرار ندارد. با این حال مراجع سیاست گذاری کشور در حوزه امنیت غذایی، ترویج فرهنگ عمومی به منظور افزایش سرانه مصرف تخم مرغ را به عنوان یکی از راهبردهای سند ملی دانش بنیان امنیت غذایی در نظر گرفته اند تا در آینده کشور شاهد رشد مصرف تخم مرغ به عنوان یکی از منابع اصلی تامین پروتئین غذایی باشد.

میزان تولید گوشت طیور در ایران

یکی از شاخص های مهم سنجش امنیت غذایی در سطح کلان، ضریب خودکفایی محصولات غذایی یا به عبارت دیگر درصد تامین نیازهای اساسی کشور از منابع تولید داخلی است. از اصلی ترین حلقه های موجود در زنجیره تامین محصولات غذایی، حلقه تولید است. چنانچه بزرگ ترین نقش در خودکفایی محصولات راهبردی مربوط به این حلقه از زنجیره تامین می شود.

بنا بر گزارش سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد در سال 1400، ایران با 1/2 میلیون تن تولید گوشت طیور، رتبه 13ام جهان را در زمینه تولید گوشت طیور به خود اختصاص داده است. البته براساس آمار وزارت جهاد کشاورزی مبنی بر تولید 68/2 میلیون تن، ایران در رتبه 8 ام جهان قرار می گرفته است. در این صورت ارزش گوشت طیور تولیده شده در آن سال با توجه به قیمت واحد جهانی، نزدیک به 4.4 میلیارد دلار تخمین زده می شود.

همچنین بنا بر گزارش سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد در سال 1400، ایران با 780 هزار تن تولید تخم مرغ، رتبه 18ام جهان را در زمینه تولید تخم مرغ به خود اختصاص داده است. مجددا با درنظرگرفتن آمار وزارت جهاد کشاورزی مبنی بر تولید 1180 هزار تن تخم مرغ، ایران در رتبه 10ام جهان قرار داشته است.

موانع اساسی بر سر راه خودکفایی محصولات طیور

اتخاذ راهبردهای مناسب در زمینه اصلاح حلقه های تولید و مصرف زنجیره محصولات طیور، نیاز به بررسی حلقه های دیگر زنجیره و رویکرد همه جانبه دارد تا عوارض آن به حداقل کاهش پیدا کند و ضمانت اجرایی آن افزایش بیابد. در ادامه به تفکیک حلقه های مصرف و تولید موانع اساسی بر سر راه خودکفایی پرداخته شده است.

چالش های خودکفایی در حلقه مصرف

• وابستگی بالای سفره مردم به گوشت طیور: وابستگی بالای سفره مردم ایران نسبت به تامین گوشت طیور لزوما نتایج مطلوبی برای کشور ندارد و می تواند تهدیدآفرین باشد؛ به گونه ای که در صورت تحریم کشور در تامین نیازهای وارداتی صنعت طیور، سفره غذایی مردم با معضل های متعدد تامین رو به رو می شد که لزوما در کوتاه مدت قابل حل نیستند.
• محدود بودن دایره مصرفی گوشت طیور در جامعه به گوشت مرغ: از دیگر معضلات موجود در بخش مصرف گوشت طیور می توان به محدودسازی دامنه مصرف طیور به مرغ و بی توجهی به طیور دیگر نظیر بوقلمون، شترمرغ و بلدرچین اشاره کرد.

چالش های خودکفایی در حلقه تولید

• تناقض داده های تولیدی میان نهادهای مختلفی و بین المللی: اختلاف بالای داده ها موید نظارت ناکافی بر زنجیره های تولید طیور است که از جمله چالش های کشور در تصمیم گیری کلان برای حجم تولید مطلوب محصولات طیور به شمار می رود. چنانچه بدون اطلاع از حجم تخمینی تولید گوشت در ماه آینده نمی توان در موعد مناسب اقدام به واردات یا صادرات گوشت مازاد بر نیاز کشور صورت داد.
• بهره وری پایین در زنجیره های تولیدی کشور: ضریب تولید خوراک به گوشت مرغ در ایران نزدیک به 2 واحد است؛ در حالی که ضریب تبدیل در کشورهای آمریکا، روسیه و اتحادیه اروپا به ترتیب برابر 73/1، 7/1 و 64/1 واحد هستند. این ضریب نامناسب با وجود این است که ایران وابستگی سنگینی به واردات نهاده های طیور نظیر سویا و ذرت از کشورهای دیگر دارد و خود از عوامل مختلفی نظیر دوره پرورش نامناسب مرغ، تکنولوژی پایین و شرایط محیطی غیربهینه تولید به علت نور، دما یا تهویه نامناسب نشئت می گیرد.

جمع بندی

گوشت طیور یکی از عمده ترین منابع پروتئین غذایی در دسترس مردم جهان است و در سراسر جهان به عنوان غذا مصرف می شود. یکی از شاخص های مهم سنجش امنیت غذایی در سطح کلان، ضریب خودکفایی محصولات غذایی یا به عبارت دیگر درصد تامین نیازهای اساسی کشور از منابع تولید داخلی است. آمارهای سال 1400 به سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد از سرانه مصرف گوشت در ایران نشان می دهد که 54% از گوشت مصرفی روزانه هر فرد در کشور از منبع طیور تامین می شود. در این راستا وابستگی بالای سفره مردم ایران نسبت به تامین گوشت طیور، بالا بودن ضریب تولید خوراک به گوشت مرغ در ایران نسبت به کشورهای دیگر و تناقض داده های تولیدی میان نهادهای مختلفی و بین المللی به عنوان مهم ترین چالش های این زنجیره شناسایی شدند.

این مطالعه در خانه واکاوی امنیت غذایی نوین (خوان) با همکاری علی قیاسی و زهرا جهانبخش در سال 1403 انجام شده است.