سیمای کلی آب در کشور

بر اساس تحقیقات انجام شده در ایران، میانگین بارش از اوایل قرن بیستم به بعد، در دو سوم کشور روند منفی داشته است. این امر موجب افت حجم ذخایر آب های زیرزمینی شده و عمده ذخیره سازی سدها نیز از بارش های رگباری و سیل آساست. مطالعات مرکز ملی اقلیم کشور نیز نشان می دهد که مهم ترین مشخصه اقلیم آینده ایران، افزایش پدیده های جدی اقلیمی مانند خشکسالی، سیل، تگرگ، طوفان های گردوخاک و بارش های سیل آسا است. لذا شناخت روندهای گذشته، حال و آینده وضعیت آب در کشور، به منظور مدیریت بهینه منابع آب از اهمیت بسزایی برخوردار خواهد بود.

ضرورت و اهداف پژوهش

در حوزه نهادی به صورت عمومی (و نه کامل) وزارت جهاد کشاورزی به دنبال خودکفایی بوده و وزارت نیرو به دنبال واردات محصولات کشاورزی است. از یک سو وزارت نیرو به دنبال کاهش مصرف آب زیرزمینی به مقدار قابل توجه است و از سوی دیگر جهاد کشاورزی به دنبال خودکفایی 95 درصدی است. در این میان با توجه به اقتصاد سیاسی سال های اخیر در کشور، فن سالاران با پیگیری طرح های انتقال آب میلیاردها دلار هزینه از صندوق توسعه ملی و صندوق ذخیره ارزی برداشت کرده اند و موضوع بسیار مهم مدیریت مصارف آب و مدیریت سیلاب ها و رواناب ها به کمک آبخوان داری و آبخیزداری کاملا مورد غفلت واقع شده است. از این رو در این سند، اطلاعات و آمارهای مرتبط با وضعیت آب کشور و آثار و پیامدهای خشکسالی مورد بررسی قرار گرفته و روندهای روندهای آینده وضعیت آب کشور مشخص شده است.

اطلاعات و آمارهای مرتبط با وضعیت آب کشور

در این بخش اطلاعات و آمار مرتبط با وضعیت آب کشور ارائه شده است:

وضعیت بارش

بررسی ها حاکی از آن است که تا 2 شهریور ماه 1400، ارتفاع کل ریزش های جوی نسبت به میانگین دوره های مشابه درازمدت، 34 درصد کاهش و نسبت به دوره مشابه سال آبی گذشته، 50 درصد کاهش داشته است.

وضعیت تبخیر

میزان تبخیر و تعرق در 50 سال گذشته با افزایش دما بیشتر شده است و میانگین تبخیر در کشور به 1254 میلی متر در سال (حدود 75 درصد از کل بارندگی) رسیده است. از طرفی بر اساس اطلاعات، به ازای هر درجه افزایش دما، حدود 6 درصد، پتانسیل تبخیر بیشتر می شود.

وضعیت سدهای مهم شرب و کشاورزی ایران

بر اساس آمار ارائه شده توسط وزارت نیرو تا پایان 26 شهریور ماه 1401، وضعیت سدهای مهم (شرب، کشاورزی) به این صورت که مجموع موجودی مخازن سدهای شرب و کشاورزی در کشور، معادل 19.62 میلیارد مترمکعب است. این در حالی است که این میزان در سال 1400، 19.60 میلیارد مترمکعب بود. درواقع درصد پرشدگی مخازن سدها 40 درصد است. ارتفاع کل ریزش های جوی کشور تا تاریخ 25 شهریورماه سال آبی 1401 معادل 203.6 میلی متر بوده است. این مقدار بارندگی نسبت به میانگین دوره های مشابه درازمدت (248.3 میلی متر) 18 درصد کاهش و نسبت به دوره مشابه سال آبی 1400 (157.9 میلی متر) 29 درصد افزایش را نشان می دهد.

وضعیت آب تجدیدپذیر قابل برنامه ریزی در ایران

میانگین بلندمدت نزولات جوی در ایران طی دوره آبی 1347-1397 حدود 402 میلیارد مترمکعب بوده، اما بخش زیادی از این نزولات جوی (بیش از 70 درصد) در نتیجه تبخیر و تعرق از دسترس خارج می شود. با توجه به کاهش بارش در کشور در طی سال های اخیر، پتانسیل منابع آب تجدید پذیر (حجم منابع آب تولید شده از بارش در حوضه های آبریز پس از کسر تبخیر) در دوره های کوتاه مدت به عدد 88.77 میلیارد مترمکعب رسیده است که از این میزان، 69.85 میلیارد مربوط به آب های سطحی و 18.92 میلیارد مربوط به آب های زیرزمینی است.

بر اساس مطالعات قبلی (قبل از بهنگام سازی طرح جامع آب کشور)، پتانسیل منابع آب تجدیدپذیر کشور در حدود 130 میلیارد مترمکعب در نظر گرفته می شد. این عدد بر اساس مطالعات بهنگام سازی طرح جامع آب کشور (آمار 40 ساله منتهی به سال آبی 1386-1385) به میزان 125.9 میلیارد مترمکعب و بر اساس آمار منتهی به سال آبی 1389-1390، 120.6 میلیارد مترمکعب برآورد شدند. به منظور بهره وری پایدار از منابع، بایستی بخشی از پتانسیل تجدیدپذیر آب های سطحی ایجاد شده در هر سال، به عنوان حقابه محیط زیستی در نظر گرفته شود. پس از کسر نیاز زیست محیطی حوضه از مجموع پتانسیل آب سطحی نیز، باید بر اساس پتانسیل تجدیدپذیر کل، میزان آب قابل برنامه ریزی از منابع سطحی و زیرزمینی تعیین شود، اما طی سال های متمادی، حقابه محیط زیستی داده نشده است.

آثار و پیامدهای خشکسالی کشور

خشکسالی آثار و پیامدهای مخرب بسیاری را به دنبال خواهد داشت که از برخی از آن ها عبارتند از:

• بخش شرب و بهداشت: شهرهایی که تامین آب شرب آن ها از منابع آب سطحی (مخازن سدها) تامین می شود، با تنش تامین آب شرب مواجه خواهند بود و در این شهرها احتمالا قطعی آب شرب و جیره بندی وجود خواهد داشت. به خصوص در مناطق خشک کشور که دچار بحران آبی هستند، مانند مناطق واقع در سیستان و بلوچستان، تامین نیاز شرب با مشکل بیشتری مواجه خواهد شد؛
• بخش کشاورزی: با توجه به اهمیت تولید دیم محصولات استراتژیک کشاورزی، کاهش بارندگی در سال آبی 1399-1400، به کاهش تولید این محصولات منجر شده است؛
• بخش محیط زیست: وابستگی نزدیک میان آب و محیط زیست، معضلات محیط زیستی موجود را تشدید می کند. از طرفی تامین حقابه های محیط زیست نیز به شدت تحت تاثیر کمبود آب قرار خواهد گرفت؛
• بخش دامپروری: کاهش بارش باعث کاهش تولید علوفه و کاهش منابع آب مصرفی دام شده و موجب کاهش کیفیت این منابع نیز می شود و این امر باعث بروز افزایش قیمت فرآورده های گوشتی و لبنیاتی در بلندمدت خواهد شد؛
• بخش انرژی: تامین انرژی برقابی به دلیل کاهش ذخیره مخازن سدها دچار چالش می شود. بین 10 تا 15 درصد انرژی برق کشور از نیروگاه های برقابی تامین می شود. نیروگاه های برقابی از منظر بار پیک دارای اهمیت هستند.

روندهای آینده وضعیت آب کشور

مواجهه کشور با خشکسالی در دو دهه گذشته موجب افت حجم ذخایر آب های زیرزمینی شده و عمده ذخیره سازی سدها نیز از بارش های رگباری و سیل آسا شده است. لذا مهم ترین پیامدهای تغییر اقلیم در کشور عبارتند از:

افزایش میانگین دمای کشور

تا سال 2039 میلادی به طور میانگین 0.5 درجه سانتی گراد و تا سال 2100 میلادی بین 3 تا 4.5 درجه سانتی گراد افزایش دما رخ خواهد داد. بر اساس اطلاعات موجود، هر 2 درجه سانتی گراد افزایش دما، سبب افزایش حدود 27 میلیارد مترمکعب تبخیر آب می شود؛ بنابراین افزایش دمای کشور، موجب کاهش طول دوره سرما و آثار منفی بر کشاورزی خواهد بود. از طرفی بارش های برف نیز کاسته شده و تغذیه منابع آب زیرزمینی به خوبی صورت نمی گیرد؛

کاهش میزان بارش

بر اساس برنامه ملی سازگاری با کم آبی، عمده کاهش بارش سالیانه نیز در استان های غربی و جنوب غربی کشور گزارش شده است. از آنجایی که نوار غربی ایران از دیرباز تولیدکننده بخش قابل توجهی از منابع آب سطحی کشور است، این امر نشان دهنده تاثیرات تغییر اقلیم بر کاهش این منابع است. این امر موجب کمبود آب شرب شهری و کشاورزی شده و به دنبال آن برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی و افت سطح آن ها را به همراه دارد.

از طرفی برداشت بی رویه موجب افزایش فرونشست در کشور می شود. همچنین برخی پهنه ها و اکوسیستم های آبی مانند دریاچه ها و باتلاق ها حذف شده و موجب کاهش تنوع زیستی و صنعت گردشگری می شود. کاهش ذخیره آبی سدها موجب کاهش تولید برق آبی می شود و در بخش کشاورزی نیز به دلیل کمبود آب، نیاز به اجرای کشت های گلخانه ای زیاد می شود؛

افزایش بارش های سنگین

درواقع بارش های اندک در تعداد دفعات محدود و به صورت سیل آسا رخ می دهند. اهمیت مدیریت بهینه رواناب ها و سیلاب ها نیز دوچندان می شود و سیستم های جمع آوری فاضلاب شهری نیاز به اصلاح خواهند داشت.

جمع بندی

در سال های اخیر کشور با چالش خشکسالی مواجه شده است. با توجه به وضعیت پیچیده مسئله آب در کشور، و صاحب نظران حوزه آب دو رویکرد مبتنی بر “امنیت غذایی و خودکفایی” و “امنیت آبی و محیط زیست” اتخاذ کرده اند. لذا به منظور بررسی این دو رویکرد، سند حاضر به بررسی آمارهای موجود وضعیت آب کشور پرداخت و پیامدهای خشکسالی که در بخش های مختلفی همچون شرب و بهداشت، کشاورزی، محیط زیست و دامپروری را معرفی کرد. در پایان نیز روندهای آینده وضعیت آب کشور مورد بررسی قرار گرفت که از آن جمله می توان به افزایش میانگین دمای کشور، کاهش میزان بارش، افزایش بارش های سنگین اشاره داشت.

این مطالعه در اندیشگاه توسعه شهری و منطقه ای مهاد در سال 1401 انجام شده است.