ارزیابی وضعیت پویانمایی در کشور

امروزه پویانمایی، به غیر از آن که در سطح فردی نوعی فعالیت هنری است؛ با تولید انبوه برای مصرف همگان در قالب های سریال و سینمایی برای مصارف سرگرمی، تبلیغاتی و آموزشی بخش مهمی از صنایع خلاق و فرهنگی را تشکیل می دهد. این خود سبب پدید آمدن اشکال جدیدی از روابط اقتصادی مبتنی بر فناوری های دیجیتال شده است که به آن اقتصاد خلاق می گویند. با این حال صنعت پویانمایی در ایران با چالش های بسیاری مواجه بوده و جایگاه مطلوبی ندارد. لذا به منظور حل این چالش ها لازم است تا آسیب های آن شناسایی شده و راهکارهای رفع آن ها ارائه شوند.

ضرورت و اهداف پژوهش

هنر- صنعت پویانمایی در ایران با وجود اینکه دارای قدمت تاریخی و بنیان های فرهنگی و اجتماعی مناسبی است، اما در مقایسه با کشورهای پیشرو، جایگاه درخوری ندارد. فعالیت متولیان دولتی و هنرمندان این حوزه نتوانسته پویانمایی ایران را در عرصه جهانی فیلم های پویانمایی و حتی در داخل کشور به موقعیت مهمی برساند. عوامل مختلفی چون وابستگی صرف به اعتبارات دولتی، عدم توسعه مناسب در تولید و عرضه و نبود نگاه اقتصادی و درآمدزایی نسبت به آن در شکل گیری شرایط موجود پویانمایی در کشور موثر بوده اند.

پژوهش حاضر که با درکی از موقعیت پویانمایی در هنر و اقتصاد فرهنگ تدوین شده، با ترسیم وضعیت موجود هنر- صنعت پویانمایی در کشور و شناسایی چالش ها و مسائل این بخش از صنایع خلاق کشور، در پی یافتن راهکارها و یا سازوکارهای اجرایی و قانونی برای تقویت آن و ارائه پیشنهادهای سیاستی جهت رفع موانع و مشکلات پیش روی فعالان این حوزه و ایجاد هم افزایی دولتی برای بهره گیری بیشتر از توان و ظرفیت پویانمایی در اجرای سیاست های فرهنگی کشور است.

وضعیت پویانمایی در ایران

بررسی وضعیت پویانمایی کشور نشان دهنده این امر است که ردپای پویانمایی ایرانی در فضای حرفه ای و به خصوص در روابط اقتصادی و رسانه ای خارج از کشور به ندرت یافت می شود. آنچه از شواهد میدانی و نظرات متخصصان بر می آید آن است که جامعه پویانمایی ایران جامعه کوچکی بوده و به نسبت سینمای زنده در اقلیت قرار دارد. با بررسی آرشیو تولیدات پویانمایی چه در صداوسیما و چه در پلتفرم های موجود، بیشترین تولیدات پویانمایی ایران از جنس سریال یا مجموعه تلویزیونی است. پویانمایی های کوتاه و تجربی، از نظر تعداد و درصد تولیدات در رده بعدی است، اما بلافاصله پس از سریال و مجموعه که شکل غالب تولید صنعتی و انبوه در ایران برای کسب درآمد است، تولیدات تبلیغاتی و سپس آموزشی قرار دارند.

در خصوص منابع انسانی آموزش دیده در پویانمایی باید گفت که از دهه 7۰ تا ۹۰ به خصوص از اواخر دهه 8۰ شمسی سیر صعودی تاسیس استودیوها یا تیم های تولید پویانمایی رخ داده است. همچنین در بررسی آماری، تعداد فعالیت مردان به نسبت زنان در صنعت پویانمایی بیشتر است، اگرچه وزن حضور زنان هم در این آمار چشمگیر است. برخلاف دیدگاه ها و باورهای رایج، بخش اعظم نیروهای تولید پویانمایی (6۰ درصد) دارای مدرک کارشناسی هستند که تنها 37 درصد آن ها دارای مدرک کارشناسی مرتبط هستند.

آسیب شناسی وضعیت موجود صنعت پویانمایی کشور

با توجه به آنچه از وضعیت پویانمایی در ایران گفته شد، چند چالش برای این هنر صنعت در کشور می توان ذکر کرد:

گردش مالی ناچیز صنعت پویانمایی

با بررسی تولیدات و گردش مالی مراکز حمایت از پویانمایی تجربی و غیر انبوه، مشخصا مرکز گسترش سازمان سینمایی، سازمان سینمایی سوره حوزه هنری، کانون پرورش فکری و مرکز پویانمایی صبا مشخص می شود که کل حمایت های این چهار نهاد در چند سال گذشته (13۹6 تا 1400) چیزی در حدود 2۰4 میلیارد تومان است که حتی اگر با احتساب سایر سفارش دهندگان پراکنده دولتی و خصوصی دو برابر شوند، مشخصا در مقیاس های اقتصادی ایران معادل درآمد یک شرکت کامپیوتری کوچک تا متوسط هم نیست. این در حالی است که به عنوان نمونه یک اثر پویانمایی سینمایی کوکو (Coco 2017) که در رتبه 72 سایت بانک اطلاعات اینترنتی فیلم ها (IMDB) قرار دارد، فقط هزینه تولید آن حدود 200 میلیون دلار بوده که بیش از 1۰ برابر کل حمایت های نهادهای دولتی و خصوصی طی این پنج سال است.

نبود طراحی سیستم کامل بازاریابی، تولید و فروش آثار پویانمایی (صنعتی شدن پویانمایی)

 هیچ فیلم بلند سینمایی نیست که برای اکران و فروش ساخته نشود و تهیه کننده دغدغه بازگشت سرمایه را نداشته باشد، اما موضوع به پویانمایی که می رسد، به دلیل عدم طراحی سیستم بازاریابی، بسیاری از آثار پس از یک یا دو نمایش محدود در جشنواره ها، در آرشیو بایگانی شده و فرصتی برای ارائه مجدد پیدا نمی کنند. پویانمایی کوتاه می تواند با یک برنامه ریزی مناسب برای اکران، به چرخه تولید بازگردد و حیات پیدا کند.

شکل گیری روابط کاری تولیدی و اقتصادی پویانمایی در ایران در روندی تاریخی، به شیوه معیوب آزمون و خطا و غیرحرفه ای و تصادفی اتفاق افتاده و اکثر متخصصان آن در اشکال استودیوهای کوچک تا متوسط تنها در تولید محتوا و تخصص های هنری مرتبط با آن در فراهم آوردن نیازهای یک سفارش دهنده خاص و برای نمایش از یک پلتفرم خاص (شبکه های تلویزیونی داخلی) تخصص دارند و نهادها، جایگاه ها، تخصص ها و مهارت های مرتبط با شناخت بازار و بازاریابی داخلی و خارجی، توزیع و فروش و پخش از بخش های خصوصی و تولید زنجیره ارزش از طریق کالایی سازی ابعاد و جنبه های مختلف مرتبط با یک اثر پویانمایی در این فرایند و شبکه روابط غایب اند.

مهاجرت نیروهای کارآمد حوزه پویانمایی

پویانمایی در حال از دست دادن نیروی متخصص خود است. بخشی از هنرمندانی که سطح کاری قابل قبولی دارند یا مهاجرت کرده اند و یا در حال مهاجرت هستند و یکی از بزرگ ترین آسیب های پویانمایی این روزها، کم شدن نیروی متخصص انسانی مجرب است. بسیاری از این نیروها به دلیل وجود بازار برون سپاری که در برخی کشوهای همسایه مانند ترکیه، عراق و امارت وجود دارد، ترجیح می دهند دیگر حقوق خود را به دلار دریافت کرده و کمتر یا به ندرت با تعرفه های داخلی کار کنند. بسیاری از متخصصان این حیطه این مشکل را خسران بزرگ و تهدیدی جدید برای صنعت پویانمایی ایران می دانند و این مسئله در شکلی کلان تر در میان کارشناسان و شاغلان مشاغل فناوری های اطلاعات هم به شدت وجود دارد و ممکن است سبب آسیب جدی به اقتصاد بسیار بزرگ تر و مهم تر صنعت فناوری های اطلاعات در ایران شود.

ارائه پیشنهاد به منظور استفاده از ظرفیت های فرهنگی و اقتصادی پویانمایی در کشور

در این بخش با در نظر گرفتن ظرفیت های بالفعل و بالقوه پویانمایی برای فرهنگ و اقتصاد فرهنگ کشور پیشنهادهایی ارائه می شود:

• شناخت ظرفیت ها و محدودیت های برون سپاری به مثابه یک صنعت پرسود: می توان گفت که شاید برون سپاری و اقتصاد خدماتی اگر به شکلی صحیح و نظام مند و با برنامه های کلان دولتی اجرا شود، در هر کشوری می تواند یک منبع مهم درآمد خارجی و حامی سایر بخش های اقتصاد باشد؛ اما شهادت تجربه کشورهای مهم در صنعت برون سپاری، نشان می دهد حتی داشتن یک اقتصاد خدماتی باسابقه، پرتجربه، معتبر و پرسود در طول دهه ها هرگز نمی تواند ضمانت آن باشد که کشوری از طریق آن به فناوری، تخصص و امکان تولید مستقل و اصیل دست یابد. اهمیت این نکته بدین خاطر است که جامعه پویانمایی ایران در حال حاضر به دلیل جذابیت دستمزدهای ارزی به شکلی پراکنده، انفرادی و اتفاقی در پروژه های برون سپاری تجربیاتی می اندوزد، ولی از این تجربیات شخصی تجربه و سرانه ای به شکل کلان برای کشور اندوخته نمی شود؛
• استفاده از ظرفیت های پویانمایی برای تولید محتوایی متنوع تر: پویانمایی به دلیل ظرفیت بالا برای شوخی و کمدی و بازنمایی محتواهای خیالی و فانتزی بسیار بیشتر از فیلم زنده می تواند مرزهای محدودیت را پشت سر بگذارد و مشکلات مرتبط با سینمای زنده را حل و فصل کند. پویانمایی محمل بسیار پرحاصلی برای نمایش فضاهایی است که در واقعیت ممکن است غیرقابل پخش تشخیص داده شوند؛
• جلب توجه و اعتماد والدین برای استقبال از محتواهای خارجی و داخلی مناسب: با انتخاب های درست و نظارت دقیق کیفی به خانواده این اطمینان داده شود که هر اثری که با مجوزهای رسمی عرضه می شود استانداردهای لازم را برای تماشا کردن دارد.

جمع بندی

هنر- صنعت پویانمایی در ایران با وجود اینکه دارای قدمت تاریخی و بنیان های فرهنگی و اجتماعی مناسبی است، اما در مقایسه با کشورهای پیشرو، جایگاه درخوری ندارد. فعالیت متولیان دولتی و هنرمندان این حوزه نتوانسته پویانمایی ایران را در عرصه جهانی فیلم های پویانمایی و حتی در داخل کشور به موقعیت مهمی برساند. از همین رو پژوهش حاضر به بررسی وضعیت پویانمایی در ایران و چالش های آن پرداخت. از جمله چالش های این صنعت در ایران می توان به مواردی چون گردش مالی ناچیز صنعت پویانمایی، نبود طراحی سیستم کامل بازاریابی، تولید و فروش آثار پویانمایی (صنعتی شدن پویانمایی) و مهاجرت نیروهای کارآمد حوزه پویانمایی اشاره نمود. همچنین پیشنهادهایی به منظور استفاده از ظرفیت های فرهنگی و اقتصادی پویانمایی در کشور ارائه شد که شناخت ظرفیت ها و محدودیت های برون سپاری به مثابه یک صنعت پرسود از آن جمله است.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی با همکاری ابراهیم غلام پور آهنگر و فاطمه حسینی شکیب در سال 1401 انجام شده است.