شناسایی اقلام فناورانه گلوگاهی بر اساس منابع داده پایه

در سال های اخیر به منظور افزایش تاب آوری در برابر تحریم و تکانه های خارجی، اقداماتی در کشور با هدف شناسایی اقلام راهبردی و گلوگاهی در زنجیره های ارزش صنعتی صورت گرفته است. تصویب قانون «جهش تولید دانش بنیان» توسط مجلس شورای اسلامی در سال 1401 یکی از مهم ترین اقدامات در این زمینه بوده است. دستگاه های اجرایی و مراکز پژوهشی نیز اقدام به شناسایی و بررسی اقلام راهبردی کرده اند. هرچند جمع بندی بین اقدامات مختلف دستگاه ها دارای ارزش افزوده است، اما متفاوت بودن منطق هر یک از اقدامات و تعاریف آن ها نسبت به گلوگاهی بودن اقلام فناورانه و هم چنین متکی بودن بیشتر اقدامات به مصاحبه با خبرگان باعث می شود نتوان به جمع بندی قابل اتکایی بر روی این اقدامات رسید.

ضرورت و اهداف پژوهش

به دنبال اعمال سیاست فشار حداکثری از دولت آمریکا در سال 1397 و ایجاد بحران در تامین برخی تجهیزات و نهاده های مورد نیاز بخش های صنعتی، در کشور احساس نیاز شد که اقلام مهم و راهبردی شناسایی و برای آن تمهیداتی اندیشیده شود. به همین دلیل به عنوان یک اقدام مکمل، در این پژوهش تلاش شده است از روش تحلیل مبتنی بر منابع داده پایه بتوان در یک زمان کوتاهی به فهرستی از کالاهای فناورانه رسید و از این طریق دیدگاه جدیدی در رابطه با اقلام راهبردی و گلوگاهی زنجیره های ارزش صنعتی کشور ایجاد شود. به همین منظور از آمار کالاهای واردات کشور که توسط سازمان گمرک جمهوری اسلامی ایران منتشر می شود، به عنوان منبع اصلی و پایه برای تحلیل استفاده شده است.

تعریف مفاهیم فناوری و اقلام فناورانه و گلوگاهی بودن

به طور رایج و معمول، فناوری به عنوان تکنیک دانشی، خلق ارزش افزوده و یا محصول دارای ارزش افزوده تعریف می شود و براساس دسته بندی بخش کنترل صادرات اتحادیه اروپا فناوری به دو دسته ملموس و غیرملموس تقسیم می شود. فناوری ملموس شامل مواد، قطعات و تجهیزات و فناوری غیرملموس نیز شامل خدمات و اطلاعات فنی است. بنابراین طبق این تعریف نیز دانش فنی و دانش ضمنی مربوط به یک تجهیز و یا دستورالعمل های مربوط به فرایند تولید یک کالا نیز فناوری و کالای فناورانه محسوب می شود.

در بعضی موارد عدم دسترسی به دانش فنی می تواند گلوگاه ایجاد نماید. گلوگاهی بودن و راهبردی بودن یک کالا از دو جهت قابل توجه است: تاب آوری و رقابت پذیری. در این میان، گلوگاهی بودن از نوع تاب آوری اهمیت دارد زیرا در صورت عدم امکان جایگزینی این کالاها در کوتاه مدت، به فرایند تولید ارزش شوک وارد می شود. از طرف دیگر کالایی که وجود آن در زنجیره های ارزش باعث می شود آن زنجیره ارزش در مقایسه با زنجیره های ارزش منطقه مزیت پیدا کند و این مزیت کمک می کند تا ایران زنجیره ارزش مطلوب خود در منطقه را شکل بدهد، یک کالای راهبردی و گلوگاهی است.

نتایج فرایند شناسایی اقلام گلوگاهی

در شناسایی اقلام گلوگاهی، از اقلام وارداتی در 5 سال اخیر استفاده شده است. بعد از عملیات اصلاح، فهرستی از 7000 کالا با کد HS 8 رقمی بدست آمد. در رابطه با اقلام گلوگاهی از نظر رقابت پذیری، بعد از حذف کالاها با نسبت ارزش به حجم کمتر از یک (دلار به کیلوگرم)، حدود 2000 کالا باقی ماند. بعد از تطبیق فهرست این کالاها با فهرست کالاهای صادراتی، حدود 180 کالا باقی ماند. از فهرست 180 کالا نیز، کالاهای لوکس، جواهرات و فلزات با ارزش حذف شدند و در نهایت 164 کالا باقی ماند. به عنوان یک کار دارای ارزش افزوده، صنعت سازنده این اقلام به همراه فراوانی اقلام فناورانه در هر صنعت مشخص شد.

در رویکرد تاب آوری نیز 700 کالای وارداتی کشور با 1700 کالا در فهرست اقلام تحریمی اتحادیه اروپا مطابقت داده شد و نزدیک به 500 کالا استخراج شد که در واقع کالاهای پرریسک صنعتی محسوب می شوند. این فهرست نیز با فهرست کالاهای صادراتی کشور به عنوان فهرست نیابتی از اقلام تولید داخل تطابق داده شده و در همین چند نمونه نیز مشخص است که این اقلام مانند فهرست اقلام فناورانه در رویکرد رقابت پذیری دارای نسبت ارزش به حجم بالای یک (دلار به کیلوگرم) هستند و در واقع اقلام فناورانه محسوب می شوند. مشابه با اقلام شناسایی شده در رویکرد رقابت پذیری، صنعت تولید کننده اقلام راهبردی در رویکرد تاب آوری نیز مشخص شد.

سه صنعت دارای بیشترین اقلام فناورانه به ترتیب صنعت رایانه، الکترونیک و اپتیک، صنایع فلزی و صنعت مواد شیمیایی هستند. صنعت رایانه، الکترونیک و اپتیک و صنعت مواد شیمیایی همچنین در فهرست اقلام فناورانه با رویکرد رقابت پذیری قرار دارند که می توان اینطور برداشت که از نظر توسعه فناوری، دو حوزه صنعتی مواد شیمیایی و رایانه، الکترونیک و اپتیک بسیار مهم و قابل توجه هستند.

جمع بندی

به دنبال اعمال سیاست فشار حداکثری از دولت آمریکا در سال 1397 و ایجاد بحران در تامین تجهیزات و نهادهای موردنیاز بخش های صنعتی، در کشور احساس نیاز شد که اقلام مهم و راهبردی مورد نیاز کشور بایستی شناسایی و برای آن تمهیداتی اندیشیده شود. به همین منظور این مطالعه با هدف شناسایی اقلام راهبردی و گلوگاهی در زنجیره های ارزش صنعتی صورت گرفته است. مطابق تعریف ها اقلام گلوگاهی از دو نظر تاب آوری و رقابت پذیری طبقه بندی می شوند. با توجه به بررسی های انجام شده 164 اقلام فناورانه و راهبردی از نظر تاب آوری شناسایی شده که بیشترین اقلام فناورانه به ترتیب متعلق به صنعت رایانه، الکترونیک و اپتیک، صنایع فلزی و صنعت مواد شیمیایی است که از نظر توسعه فناوری، این صنایع بسیار مهم و قابل توجه هستند. همچنین صنعت رایانه، الکترونیک و اپتیک و صنعت مواد شیمیایی در فهرست اقلام فناورانه با رویکرد رقابت پذیری نیز بیشترین نماینده را دارند.

این مطالعه در مرکز نوآوری و اندیشه ای فرصت با همکاری میثم کرشی و سعید داغینه در سال 1403 انجام شده است.