گذار از پترودلار در سایه تنگه هرمز

بازار جهانی انرژی طی بیش از پنج دهه گذشته به طور ساختاری با دلار آمریکا گره خورده است؛ پدیده ای که در ادبیات اقتصاد سیاسی بین الملل به «پترودلار» شهرت یافته و به عنوان یکی از ارکان هژمونی مالی ایالات متحده شناخته می شود. از دهه 1970 و پس از توافقات میان آمریکا و تولیدکنندگان اصلی نفت، به ویژه در چارچوب OPEC، دلار به ارز غالب در قیمت گذاری و تسویه معاملات نفتی تبدیل شد. این سازوکار نه تنها موجب تقویت تقویت تقاضای جهانی برای دلار شد، بلکه به ایالات متحده امکان داد تا از طریق چرخه بازگشت دلارهای نفتی، کسری های مالی خود را با هزینه ای پایین تر تامین کند. در نتیجه وابستگی بازار انرژی به دلار به یکی از ستون های اصلی نظم مالی بین المللی تبدیل شده است.

ضرورت و اهداف پژوهش

تنگه هرمز به عنوان یکی از حیاتی ترین گلوگاه های ژئوپلیتیکی جهان، نقش تعیین کننده ای در پایداری نظم مالی ایفا می کند. تحولات ژئوپلیتیکی اخیر، از جمله تشدید تنش ها در خلیج فارس و افزایش نااطمینانی نسبت به امنیت مسیرهای انتقال انرژی، پرسش های جدی دریاره پایداری نظم پترودلار مطرح کرده اند. برخی تحلیل ها نشان می دهند که استفاده فزاینده از ابزارهای ژئوپلیتیکی در کنترل جریان انرژی، کشورها را به سمت تنوع بخشی در ارزهای تسویه و کاهش وابستگی به دلار سوق داده است. همزمان قدرت های نوظهور اقتصادی با بهره گیری از ظرفیت های مالی و تجاری خود در تلاش اند تا نقش ارزهای جایگزین را در بازار انرژی تقویت کنند. این روندها در کنار پیشرفت های فناوری مالی و ظهور ارزهای دیجیتال دولتی چشم انداز تدریجی از نظم تک ارزی به نظامی چند ارزی یا حتی پسادلاری را تقویت کرده اند. از این رو در این گزارش به بررسی نقش دلار در معاملات انرژی و ارائه سناریوهای جایگزین برای نظام تسویه انرژی جهانی پرداخته شده است.

نقش دلار و بحران های جدید پترودلار

نقش دلار در تثبیت بازار جهانی نفت فراتر از یک تسویه ساده است. استفاده گسترده از دلار در معاملات انرژی، به کاهش هزینه های مبادله، افزایش شفافیت قیمتی و تعمیق بازارهای مالی مرتبط با نفت انجامیده است. علاوه بر این تسلط دلار به ایالات متحده این امکان را داده است تا از ابزارهای مالی، از جمله تحریم ها و کنترل دسترسی به نظام بانکی بین المللی، به عنوان اهرم سیاست خارجی بهره برداری کند. در نتیجه، پترودلار نه تنها یک پدیده اقتصادی، بلکه یک سازوکار ژئوپلیتیکی برای اعمال قدرت در سطح جهانی محسوب می شود.

در دهه های اخیر، مجموعه ای از تحولات ژئوپلیتیکی و اقتصادی، پایداری نظام پترودلار را با چالش های فزاینده ای مواجه ساخته است. از جمله مهم ترین این تحولات، تشدید جنگ ها و تنش های منطقه ای در خاورمیانه است که به عنوان قلب ژئوپپلیتیکی بازار انرژی، نقش تعیین کننده ای در ثبات عرضه جهانی نفت دارد. بی ثباتی های ناشی از درگیری های نظامی، حملات به زیرساخت های انرژی و تهدید مسیرهای حیاتی انتقال نفت، به افزایش نااطمینانی در بازارهای جهانی منجر شده و وابستگی به یک نظام ارزی واحد را به طور فزاینده ای پرریسک جلوه داده است.

همزمان با این تحولات، رفتار خریداران عمده آسیایی نیز دستخوش تغییر شده است. کشورهایی نظیر چین و هند که از بزرگترین واردکنندگان انرژی جهان به شمار می روند، در سال های اخیر به دنبال تنوع بخشی به سبد ارزی خود و کاهش وابستگی به دلار بوده اند. این کشورها با توسعه سازوکارهای پرداخت دوجانبه، استفاده از ارزهای ملی در تجارت انرژی و ایجاد زیرساخت های مالی جایگزین، تلاش کرده اند ریسک های ناشی از تحریم ها و نوسانات ارزی را کاهش دهند. چنین روندی به تدریج از انحصار دلار در بازار انرژی کاسته و زمینه را برای ظهور نظام های چندارزی فراهم می کند.

در مجموع، ترکیب بحران های ژئوپلیتیکی، تغییر در رفتار بازیگران کلیدی و تحول در سازوکارهای مالی، نشان دهنده ورود نظام پترودلار به مرحله ای از «فرسایش تدریجی» است. هرچند این نظام همچنان از مزایای ساختاری قابل توجهی برخوردار است اما روندهای جاری حاکی از آن است که تداوم بی ثباتی در بازار انرژی می تواند به تسریع گذار به نظم های پولی جایگزین بینجامد.

سناریوهای جایگزین پترودلار

در پرتو تحولات ژئوپلیتیکی و مالی اخیر، ادبیات International Political Economy به طور فزاینده ای بر امکان گذار از نظام پترودلار به ترتیبات جایگزین تاکید دارد. این گذار نه تنها به صورت ناگهانی، بلکه در قالب سناریوهای تدریجی و چند لایه قابل تصور است که هر یک دارای الزامات نهادی، مزایا و محدویت های خاص خود هستند. در این بخش 4 سناریوی اصلی مورد بررسی قرار می گیرد.

پترویوان

یکی از مهم ترین و واقع بینانه ترین گزینه ها برای جایزینی نسبی پترودلار، ظهور «پترویوان» است. از منظر نهادی، چین تلاش کرده است زیرساخت های مالی لازم برای پشتیبانی از پترویوان را تقویت کند؛ از جمله ایجاد سیستم های پرداخت جایگزین برای سوئیفت، توسعه بازارهای سرمایه داخلی و گسترش استفاده از یوان در تجارت دوجانبه. با این حال محدودیت هایی همچون کنترل سرمایه، شفافیت پایین بازارهای مالی و سطح اعتماد بین المللی، مانع از تبدیل کامل یوان به یک ارز هژمونیک شده اند. در نتیجه پترویوان را باید به عنوان یک جایگزین مکمل و نه لزوما جایگزین کامل دلار در کوتاه مدت تلقی کرد.

سبد ارزی انرژی

سناریوی دوم حرکت به سوی یک نظام چندارزی در تسویه معاملات انرژی است که در آن، به جای اتکا به یک ارز واحد، از «سبد ارزی» شامل چند ارز معتبر استفاده می شود. مزیت اصلی این الگو، کاهش ریسک های ژئوپلیتیکی و ارزی است. علاوه بر این چنین سیستمی می تواند به کاهش وابستگی ساختاری اقتصادی جهانی به سیاست های پولی یک کشور خاص منجر شود.

ارزهای دیجیتال و CBDC

تحولات فناوری مالی، سناریوی سومی را پیش روی نظام انرژی جهانی قرار داده است: استفاده از ارزهای دیجیتال به ویژه ارزهای دیجیتال بانک مرکزی (CBDC)، در تسویه معاملات انرژی. این ابزارها می توانند با حذف واسطه های سنتی مالی، از جمله بانک های غربی و سیستم سوئیفت، هزینه های مبادله را کاهش داده و سرعت تسویه را افزایش دهند.

تسویه دوجانبه و منطقه ای

سناریوی چهارم، گسترش ترتیبات تسویه دوجانبه و منطقه ای بر پایه ارزهای محلی است. در این مدل کشورها به جای استفاده از ارزهای بین المللی، معاملات انرژی خود را با ارزهای ملی انجام می دهند. این رویکرد به ویژه در میان اقتصادهای نوظهور و در چارچوب بلوک های اقتصادی در حال گسترش است. این سناریو به کشورها اجازه می دهد تا استقلال پولی بیشتری داشته باشند و در برابر شوک های خارجی مقاوم تر شوند. با این حال، محدودیت های نظیر نوسانات نرخ ارز، عدم عمق بازارهای مالی و محدود بودن مقیاس این ترتیبات، مانع از تبدیل آن به یک جایگزین جهانی کامل می شود.

پیامدهای راهبردی برای ایران

تحولات جاری در نظام انرژی و نشانه های فرسایش پترودلار، برای ایران مجموعه ای از فرصت ها و تهدیدهای همزمان ایجاد کرده است که این وضعیت را می توان به عنوان «پنجره فرصت ژئواقتصادی» تعبیر کرد؛ وضعیتی که در آن یک بازیگر منطقه ای می تواند از تغییرات ساختاری در نظم بین الملل برای ارتقای موقعیت خود بهره برداری کند، مشروط بر آن که بتواند ریسک های همراه را به درستی مدیریت کند.

افزایش قدرت چانه زنی

موقعیت ژئوپلیتیکی ایران به ویژه در مجاورت تنگه هرمز به این کشور امکان می دهد تا در شرایط بی ثباتی بازار انرژی، قدرت چانه زنی خود را در تعامل با بازیگران بین المللی افزایش دهد. در صورتی که گذار به نظام های تسویه غیردلاری تسریع شود، ایران می تواند از این موقعیت برای مطالبه شرایط مطلوب تر در قراردادهای انرژی، از جمله انتخاب ارز تسویه یا شرایط مالی، استفاده کند.

نقش آفرینی در شکل دهی به نظم پولی جدید

همکاری با اقتصادهای نوظهور، به ویژه چین و سایر کشورهای آسیایی، می تواند به ایجاد سازوکارهای مالی جایگزین کمک کند. در این چارچوب، ایران می تواند در توسعه ترتیباتی مانند تسویه دوجانبه، استفاده از ارزهای محلی و مشارکت در ابتکارات مالی جدید نقش آفرینی کند.

واکنش های نظامی و تحریمی

افزایش نقش ایران در مهندسی ژئواقتصادی انرژی، ممکن است با واکنش بازیگران مسلط در نظام بین الملل مواجه شود. از این رو هر استفاده فعال از موقعیت ژئوپلیتیکی، به ویژه در تنگه هرمز، باید با ملاحظات دقیق امنیتی همراه باشد، زیرا می تواند به افزایش تتنش های منطقه ای بین المللی منجر شود.

جمع بندی

بازار جهانی انرژی طی بیش از پنج دهه گذشته به طور ساختاری با دلار آمریکا گره خورده است؛ پدیده ای که در ادبیات اقتصاد سیاسی بین الملل به «پترودلار» شهرت یافته است. بی ثباتی های ناشی از درگیری های نظامی، حملات به زیرساخت های انرژی و تهدید مسیرهای حیاتی انتقال نفت، به افزایش نااطمینانی در بازارهای جهانی منجر شده و وابستگی به یک نظام ارزی واحد را به طور فزاینده ای پرریسک جلوه داده است. در حال حاضر امکان گذار از نظام پترودلار با انجام سناریوهایی همچون ظهور پترویوان، سبد ارزی انرژی و استفاده از ارزهای دیجیتال در معاملات و تسویه دو جانبه ای و منطقه ای بر پایه ارزهای محلی وجود دارد. تحولات جاری در نظام انرژی و نشانه های فرسایش پترودلار، برای ایران مجموعه ای از فرصت ها و تهدیدهای همزمان ایجاد کرده است که می توان به افزایش قدرت چانه زنی ایران و نقش آفرینی در شکل دهی به نظم پولی جدید و همچنین واکنش های نظامی و تحریمی علیه ایران اشاره کرد.

این مطالعه در اندیشکده حکمرانی مصاف توسط امیرحسین رائفی پور در سال 1405 انجام شده است.