تحلیل افکار عمومی در حوزه نفت و تنگه هرمز

اهمیت استراتژیک نفت و تنگه هرمز در پیوند ناگسستنی میان بازدارندگی نظامی، تداوم درآمدهای ارزی و تکانه های روانی حاکم بر بازار داخلی متجلی می شود. در بزنگاه های منازعه و فشارهای بین المللی، هرگونه لفاظی، هشدار یا تغییر در آرایش نیروها، بلادرنگ معادلات ذهنی میلیون ها شهروند را تحت تأثیر قرار داده و امواج نااطمینانی را به قیمت کالاها و دارایی ها سرریز می کند. بدون تردید، در جهان شبکه ای امروز، میدان درگیری از عرصه جغرافیای سخت به گستره ادراک عمومی منتقل شده است. از این رو، ارزیابی دقیق ساختار بازنمایی نفت و تنگه هرمز در فضای مجازی، ابزاری حیاتی برای بازخوانی روندهای رفتاری جامعه، مصون سازی روانی اقتصاد و تضمین تاب آوری اجتماعی به شمار می آید.

ضرورت و اهداف پژوهش

پیوند عمیق تنگه هرمز با ساختار اقتصادی کشور به گونه ای است که تحولات این آبراهه بلافاصله از مجرای نرخ ارز، قیمت حامل های انرژی و انتظارات تورمی، زندگی روزمره شهروندان را دستخوش تغییر می سازد. با این حال، در نظام ارتباطی و مدیریت بحران، میان واقعیت های میدانی و درک توده ای از شرایط، شکافی ادراکی و ساختاری شکل گرفته است. در فقدان یک جریان خبری پیش دستانه و داده بنیان، امواج اطلاعاتی هدایت نشده بستری مناسب برای رشد شایعات، تقویت عدم قطعیت و افزایش رفتارهای تدافعی اقتصادی فراهم می آورند. این مطالعه با اتکا به کلان داده های حاصل از پایش میلیون ها محتوای منتشرشده در بسترهای گوناگون، در پی پر کردن این خلاء ادراکی است

کالبدشکافی کمّی داده ها و توزیع بسترهای انتشار

مجموعه داده های گردآوری شده طی بازه ۳۰ آذر ۱۴۰۴ لغایت ۱۸ مهر ۱۴۰۵، تصویری جامع از توجه توده ها به معادلات خلیج فارس ترسیم می کند. این مطالعه متکی بر رصد و پایش بالغ بر ۹۶ میلیون و ۷۵۸ هزار محتوای منتشرشده در بسترهای ارتباطی شامل شبکه اجتماعی ایکس، تلگرام (کانال ها و سوپرگروه ها)، اینستاگرام، پیام رسان بله و وب سایت های خبری رسمی است. انتشار این حجم از پیام ها توسط بیش از یک میلیون و ۲۳ هزار منبع مختلف صورت گرفته و ارقام قابل توجهی همچون بیش از ۴۷ میلیارد و ۷۰۰ میلیون بازدید و ۲ میلیارد و ۱۰۳ میلیون لایک را به ثبت رسانده است. حجم تولید محتوا حول محور نفت و تنگه هرمز حدود ۱۸ برابر کل گزارش های پایش شده پیرامون معضلات گرانی و معیشت بوده که بازتاب دهنده حساسیت چشمگیر جامعه و تمرکز فضای مجازی بر این شاهراه ارتباطی است.

سهم بسترهای گوناگون در میزبانی این امواج محتوایی، از منطق کارکردی متفاوتی تبعیت می کند. سوپرگروه های تلگرامی با اختصاص ۵۳.۹ درصد از کل محتوا (بیش از ۵۲ میلیون پیام) کانون اصلی تبادل نظر و بازنشر پیام های توده ای بوده اند. پس از آن، کانال های تلگرامی با ۱۴.۹ درصد و پلتفرم ایکس با ۱۴ درصد، هسته مرکزی تولید و تکثیر گزاره های راهبردی را تشکیل داده اند. پیام رسان بله در بخش کانال ها سهمی معادل ۱۰.۷ درصد و در بخش گروه ها ۲.۶ درصد از محتواها را میزبانی کرده است. در این میان، سهم پایگاه های خبری رسمی ۲.۱ درصد و اینستاگرام ۱.۷ درصد از کل پیام ها بوده است. با این وجود، تمرکز مخاطبان بر ابزارهای مختلف کاملاً نامتقارن است؛ به طوری که ۸۷ درصد از کل بازدیدها در بستر کانال های تلگرامی رخ داده و بیش از ۹۴ درصد از لایک ها و تعاملات مثبت در فضای بصری اینستاگرام متمرکز شده است.

تحلیل روند زمانی داده ها تفاوت معنادار رفتار بسترها را آشکار می سازد. در شبکه اجتماعی ایکس و گروه های تلگرامی، نوسانات به شکل رویدادمحور، هیجانی و ناگهانی ظاهر شده است؛ بیشینه محتوای این دو بستر در زمستان ۱۴۰۴ ثبت شده و با وقوع رخدادهای نظامی، به سرعت جهش های قابل ملاحظه ای در انتشار پست ها رقم خورده است. در نقطه مقابل، جریان انتشار در کانال های تلگرامی و اینستاگرام روندی انباشته شونده و فزاینده را پیموده و بیشینه توجه در این بسترها به تابستان ۱۴۰۵ منتقل شده است. این دوگانگی رفتاری نشان می دهد که امواج خبری در ایکس و گروه ها فوران می کنند، اما رسوب ادراکی و شکل گیری نگرش پایدار عمومی در کانال ها و اینستاگرام تثبیت می گردد.

واگرایی الگوهای محتوایی و غلبه زاویه دید سیاسی – امنیتی

بررسی تماتیک پیام های منتشرشده نشان می دهد که مسئله نفت و تنگه هرمز در ذهنیت جامعه، بیش از آنکه یک متغیر راهبردی در حوزه انرژی یا پدیده ای اقتصادی قلمداد شود، در قامت یک رخداد حاد سیاسی و امنیتی بازنمایی می گردد. در شبکه اجتماعی ایکس، ۶۹.۲ درصد از کل گفتگوها ماهیت سیاسی دارند و ۲۳.۲ درصد به روزمره نویسی اختصاص یافته است؛ در حالی که مباحث اقتصادی صرفاً ۵.۲ درصد از محتوای این پلتفرم را پوشش می دهند. در اینستاگرام نیز غلبه با محتوای سبک زندگی و روزمره نویسی با ۴۲.۲ درصد و پس از آن مباحث سیاسی با ۳۳.۳ درصد است، در حالی که نگاه تخصصی به اقتصاد تنها سهمی معادل ۱۰.۳ درصد دارد.

حتی در رسانه ها و پایگاه های خبری رسمی، مباحث سیاسی با ۲۹.۹ درصد، مسائل بین الملل با ۲۴.۴ درصد و موضوعات اجتماعی با ۱۴ درصد، فضای محتوایی را شکل داده اند و مباحث اقتصادی تنها ۲۲.۴ درصد را شامل می شوند. این توزیع موضوعی بیانگر آن است که حتی در فضای رسانه ای رسمی کشور، نسبت میان ژئوپلیتیک انرژی و اثرات مستقیم آن بر معیشت خانوارها به حاشیه رفته است. این امر موجب می شود جامعه تنگه هرمز را عمدتاً صحنه تقابل های نظامی و منازعات با قدرت های فرامنطقه ای تلقی کند و از شناخت دقیق کارکردهای تثبیت کننده آن در معادلات تجارت بین الملل بازبماند.

صورت بندی قاب های روایی و رفتارشناسی خوشه های کاربری

بر مبنای استخراج الگوهای معنایی، چهار قاب روایی اصلی بر فضای گفتمانی شبکه ها پیرامون تنگه هرمز تسلط یافته است:

قاب امنیتی – جنگ

این قاب روایی به دنبال پاسخ به این پرسش بنیادین است که سرانجام تنش نظامی با آمریکا و اسرائیل به کجا خواهد رسید و چه کسی در پایان پیروز میدان خواهد بود. این چارچوب فکری بر گروه های بله، شبکه اجتماعی ایکس و صفحات اینستاگرامی تسلط داشته و متن پیام ها را با ادبیات رویارویی پیوند می زند.

قاب بازار و قیمت

این روایت مستقیماً متغیرهای سفته بازی شامل مظنه دلار، طلای جهانی، قیمت نفت برنت و تغییرات حامل های انرژی را دنبال می کند. جولانگاه اصلی این قاب، کانال های تلگرامی بازارهای مالی و اخبار اقتصادی است که هرگونه تنش در خلیج فارس را به عنوان متغیری اثرگذار بر سبد دارایی ها بازنشر می نمایند.

قاب سیاسی – تقابلی

روایتی که در بسترهایی نظیر ایکس بازتولید می شود و در پی القای این گزاره است که تشدید اصطکاکات ژئوپلیتیکی و اختلال احتمالی در دریانوردی، ساختار حاکمیتی را با پیامدهای جبران ناپذیر مواجه خواهد ساخت.

قاب رسمی – حمایتی

این گفتمان با بهره گیری از هشتگ ها و مضامین بسیج کننده در پیام رسان های بومی به ویژه بله جاری است و مأموریت خود را بازنشر حداکثری دستاوردهای دفاعی و تأکید بر اقتدار نیروهای مسلح در منطقه تعریف کرده است.

پایش هویت سیاسی کاربران در شبکه اجتماعی ایکس نیز گویای ماهیت به شدت واگرای این فضا است. یافته ها نشان می دهد ۶۱ درصد از کنشگران فعال در این بستر متعلق به جریان مخالفان، ۱۷ درصد طیف ارزشی، ۱۲.۳ درصد طیف خاکستری و ۹.۸ درصد را منتقدان و اصلاح طلبان تشکیل می دهند. این ترکیب کاربری، ایکس را به محیطی به شدت منفی نگر با سهم ۶۶.۷ درصدی محتوای منفی تبدیل کرده است. بنابراین، استناد مدیران به واکنش های این بستر به عنوان نمایی از افکار عمومی کل جامعه، یک خطای ادراکی در برآورد اجتماعی محسوب می شود.

کالبدشکافی احساسات عمومی و هسته واژگانی متن

تحلیل عواطف عمومی حاکی از پدیده ای شایان توجه در الگوی احساسی جامعه است. در بستر ایکس، عاطفه مسلط «غم» با شدت بالا بوده و پس از آن «خشم» رتبه دوم را به خود اختصاص داده است، در حالی که سهم مؤلفه «ترس» در سطوح بسیار پایینی قرار دارد. در پایگاه های خبری رسمی، عواطف عمدتاً در موقعیت خنثی قرار دارند و در اینستاگرام پس از حالت خنثی، احساسات تنفر، غم و انتظار پدیدار شده اند. نبود سهم بالای ترس در داده ها اثبات می کند که جامعه با وجود قرار داشتن در بطن یک تنش ژئوپلیتیکی، بیش از آنکه دچار هراس امنیتی باشد، نگران عوارض فرسایشی این تحولات بر سطح رفاه و آسایش خویش است.

بررسی ابرواژگان و موجودیت های اسمی پرتکرار نیز این تفکیک را تثبیت می کند. در ایکس و اینستاگرام، کلیدواژه هایی چون «جنگ»، «آمریکا»، «سپاه»، «اسرائیل» و «تنگه هرمز» بالاترین رتبه ها را دارند، در حالی که در تلگرام عبارت هایی نظیر «دلار»، «طلا»، «نفت برنت» و «فوری» پیشتازند. در پیام رسان بله نیز کلیدواژه های «جنگ»، «پیروزی»، «مرگ بر آمریکا» و «انتشار حداکثری» فضای غالب را هدایت می کنند. نبود نهادهای اقتصادی و انرژی نظیر وزارت نفت یا بانک مرکزی در میان ده موجودیت برتر، نشان دهنده آن است که در اذهان عمومی، این گذرگاه کاملاً چهره امنیتی و نظامی یافته و نهادهای مدیریت اقتصادی در آن نقشی محوری ایفا نکرده اند.

چرخه های بازخورد و تعمیق نااطمینانی در بازارها

یکی از نوآوری های این پژوهش، استخراج دو چرخه بازخوردی است که سازوکار انتقال بحران از فضای رسانه ای به متغیرهای عینی معیشت را ترسیم می نماید:

چرخه نخست: امنیتی شدن قیمت و انتظارات تورمی

این حلقه تشدیدکننده (R1) از انتشار یک پیام یا هشدار امنیتی پیرامون تنگه هرمز آغاز می شود. به محض بازتاب این خبر، افکار عمومی دچار انتظار اختلال در عرضه کالاها و جهش قیمت حامل های انرژی می گردد. در گام بعد، تقاضای پوششی برای خرید دارایی های امن مانند دلار، طلا و کالاهای اساسی اوج می گیرد. این هجوم تقاضا به پرش قیمت ها و افزایش فشار معیشتی منتهی می شود. در نهایت، با تشدید نگرانی های اقتصادی، عطش مخاطبان برای دنبال کردن مجدد اخبار امنیتی و تحلیل های لحظه ای افزایش می یابد و مدار به نقطه آغازین بازمی گردد.

چرخه دوم: اقتصاد توجه و تولید اخبار فوری

این حلقه مخرب (R2) حاصل رقابت فشرده بسترهای رسانه ای برای جلب توجه مخاطبان است. واژه «فوری» به دومین کلیدواژه پرتکرار در فضای ارتباطی تبدیل شده است. در هنگام بروز یک رخداد امنیتی، رقابت بر سر جذب مخاطب، کانال ها را به انتشار شتاب زده، گزینشی و ناقص اخبار سوق می دهد. این وضعیت عدم قطعیت ذهنی جامعه را تشدید کرده و به واکنش های هیجانی در بازارها دامن می زند. سرریز این التهاب، تقاضای شهروندان برای دریافت اخبار لحظه ای را دوچندان ساخته و رسانه ها را بیش از پیش به انتشار هراس افکنانه پیام های فوری ترغیب می کند.

راهبردهای سیاستی و چارچوب اقدام و عمل حاکمیتی

برای مهار این چرخه های مخرب و هدایت خردمندانه افکار عمومی، پیاده سازی اقدامات سیاستی ذیل ضروری است:

استقرار مرجع واحد و انتشار منظم اطلاعات

تعیین یک قرارگاه یا سخنگاه رسمی و متمرکز برای اطلاع رسانی پیرامون تحولات تنگه هرمز، صادرات نفت و بازار انرژی با زمان بندی منظم (نظیر دو نوبت در روز) امری حیاتی است. پیام های منتشره باید میان واقعیت تأییدشده، برآوردها و تکذیب شایعات تمایز قائل شوند تا خلأ خبری توسط پیام های غیرموثق پر نشود. همچنین پیش بینی بسته های پیام از پیش آماده شده متناسب با سناریوهای گوناگون تنش، سرعت عمل و هماهنگی اطلاع رسانی رسمی را ارتقا می بخشد.

پیوند دادن پیام های ثبات اقتصادی به قاب امنیتی

دستگاه رسانه ای باید از دوگانه سازی مباحث امنیتی و اقتصادی پرهیز کند. انتشار هرگونه خبر پیرامون اقتدار دفاعی در آبراهه، باید هم زمان با ارائه گزارش های شفاف درباره ثبات ذخایر استراتژیک، کفایت عرضه سوخت و پایداری شبکه توزیع همراه باشد تا تقاضای پوششی در بازار مهار گردد. تشریح تدابیر حمایتی دولت برای محافظت از معیشت عمومی در برابر نوسانات، مانع از شکل گیری شوک های رفتاری در سطح جامعه خواهد شد.

طراحی سامانه پایش هوشمند افکار عمومی و روایت ها

استقرار یک زیرساخت مدرن جهت پایش مستمر رسانه ها با تفکیک ابعاد امنیتی، بازاری و معیشتی ضرورتی انکارناپذیر است. این سامانه باید توانایی شناسایی زودهنگام روندهای خبری، شایعات اثرگذار و واکاوی نوسانات احساسات مخاطبان را داشته باشد. خروجی های این سازوکار در قالب داشبوردهای مدیریتی و هشدارهای پیش دستانه، به تصمیم گیران کلان کشور کمک می کند تا میان انتقادات مشروع، نگرانی های واقعی جامعه و عملیات های روانی سازمان یافته تفکیک قائل شوند.

جمع بندی

تحلیل کلان داده های فضای مجازی پیرامون نفت و تنگه هرمز اثبات می کند که پایداری راهبردهای ملی در آبراه های حیاتی، تنها در جغرافیای فیزیکی و با اتکا به سازوکارهای نظامی محقق نمی شود، بلکه نیازمند صیانت آگاهانه از سرمایه اجتماعی و روان جمعی است. تا زمانی که تنگه هرمز در ذهنیت توده ها صرفاً منشأ بحران و محرک جهش نرخ ارز تلقی شود، دستاوردهای راهبردی در دریا با چالش های اقتصادی در داخل خنثی خواهد شد. عبور از این چالش مستلزم شکستن حلقه های بازخوردی اخبار فوری، استقرار مرجعیت رسانه ای واحد و ادغام پیام های ثبات معیشتی در قاب امنیت ملی است تا زمینه همراهی آگاهانه و تاب آوری جامعه با تصمیمات کلان کشور فراهم آید.

این مطالعه در خانه هم افزایی انرژی و آب خراسان رضوی توسط محمدرضا فلفلانی در سال ۱۴۰۵ انجام شده است.