زاینده رود در سایه احساس محرومیت نسبی

حوضه آبریز زاینده رود از حساس ترین حوضه های کشور به لحاظ سیاسی و امنیتی است. این حوضه از قطب های اصلی صنعت در ایران است. زاینده رود علاوه بر تامین آب شرب استان اصفهان و بخشی از شرب استان چهارمحال و بختیاری، تامین کننده آب شرب برخی از استان های خارج از حوضه از جمله استان یزد است. این مسئله، در کنار اشتغال جمعیتی قابل توجه در صنایع و وابستگی بخش عظیمی از ساکنان حوضه به کشاورزی، حوضه آبریز زاینده رود را به لحاظ اجتماعی و اقتصادی حائز اهمیت ساخته است و رودخانه زاینده رود را به شاهرگ حیاتی فلات مرکزی تبدیل کرده است.

ضرورت و اهداف پژوهش

در حوضه آبریز زاینده رود کمبود آب به عنوان یکی از عوامل اصلی موثر در شکل گیری مناقشه شناخته می شود. این در حالی است که تامین آب بیشتر در حوضه، قادر به تسکین مناقشات آبی نبوده است. این مناقشات آبی، احساس محرومیت نسبی را برای مردم این حوضه ایجاد کرده است. احساس محرومیت نسبی، زمانی شکل می گیرد که افراد و جامعه متوجه شوند در مقایسه با جوامع دیگر بطور ناعادلانه ای میان خواسته ها و داشته هایشان فاصله وجود دارد. علیرغم وجود نشانه هایی که نقش احساس محرومیت نسبی در پیدایش و استمرار مناقشه آبی زاینده رود را گوشزد می کند، تاکنون به تبیین چرایی و چگونگی اثرگذاری احساس محرومیت نسبی در مناقشه آبی زاینده رود پرداخته نشده است. از این رو در این پژوهش به بررسی مصادیق احساس محرومیت نسبی استان اصفهان و چهارمحال و بختیاری در حوضه آبریز زاینده رود و ارائه توصیه های سیاستی پرداخته شده است.

مصادیق احساس محرومیت نسبی در حوضه آبریز زاینده رود

طبق مدل هیدروپلیتیک متاثر از محرومیت نسبی، تجربه احساس محرومیت نسبی در میان جوامع طی پنج مرحله 1) درک شکاف ناعادلانه، 2) شکل گیری مقایسه، 3) باور به محق بودن 4) عدم سرزنش خود و 5) شکل گیری عواطف منفی (خشم، نارضایتی و رنجش) صورت می گیرد. پس از آن ممکن است جوامع در پاسخ به احساس محرومیت نسبی تجربه شده، واکنش هایی را از خود نشان دهند. این واکنش ها خود می توانند تشدیدکننده مناقشات آبی باشند. در ادامه هر یک از این مراحل به همراه مصادیق آن در استان های چهارمحال و بختیاری و اصفهان شرح داده شده است.

درک شکاف ناعادلانه

درک شکاف ناعادلانه زمانی رخ می دهد که جوامع احساس کنند بین آنچه در واقعیت دارند و آنچه انتظارِ داشتن آن را دارند، بطور ناعادلانه ای فاصله وجود دارد. آنچه درک این شکاف را متمایز می سازد و آن را تبدیل به یکی از پیش شرط های احساس محرومیت نسبی می کند «ناعادلانه» تلقی شدن آن از سوی جامعه است.

• اصفهان: احداث سد زاینده رود، دسترسی موقتا پایداری را برای کشاورزان اصفهان ایجاد کرد تا در همه فصول به آب دسترسی داشته باشند که با فصلی شدن جریان رودخانه زاینده رود، در مقایسه با گذشته منجر به کاهش توانایی کشاورزان در میان کشت محصولات و درآمد حاصل از آن شد و در نتیجه شکل گیری احساس محرومیت نسبی در کشاورزان استان اصفهان را به دنبال داشت.
• چهارمحال و بختیاری: در استان چهارمحال و بختیاری، عدم دسترسی پایدار به آب شرب در روستاها و مرکز استان، عدم توسعه فرصت های شغلی، عدم توسعه شهری باعث نارضایتی و شکاف های ناعادلانه در این استان شده است.

شکل گیری مقایسه

مقایسه، فرایندی است برای قیاس بین دو یا چند چیز به منظور تعیین شباهت ها و تفاوت های آن ها که شامل دو حالت مقایسه اجتماعی (مقایسه وضعیت خود با فرد یا گروه دیگر) یا مقایسه زمانی (مقایسه وضعیت کنونی خود با وضعیت خود در زمانی دیگر) است.

• اصفهان: انتقال آب از اصفهان به یزد در وهله اول، یزد را به مرجع مقایسه اصفهان تبدیل کرد. در چنین حالتی، کشاورزان اصفهان که شاهد کاهش توانایی خود در دسترسی به آب، کشت محصولات و درآمدزایی بودند با مشاهده انتقال دائمی آب به استان یزد احساس محرومیت نسبی را نسبت به این استان تجربه کردند.
• چهارمحال و بختیاری: مداخلات آبی دولت در استان چهارمحال و بختیاری موجب شد که این استان به مبدا انتقال آب در حوضه آبریز زاینده رود تبدیل شود. از این رو استان چهارمحال و بختیاری سعی دارد تا با استفاده از منابع آبی انتظارات برآورده نشده خود را در زمینه های آب شرب، توسعه شهری و اشتغال برآورده کند و به میزان توسعه یافتگی استان اصفهان دست یابد.

باور به محق بودن

باور به محق بودن از مهم ترین پیش شرط های احساس محرومیت نسبی است. هر چه جامعه محروم خود را بیشتر در برخورداری از شرایطی که از آن محروم است دارای استحقاق بداند و در مقابل، گروه مرجع را در برخورداری از شرایطی که دارد دارای حق نداند، شرایط را ناعادلانه تر تلقی می کند.

• اصفهان: باور به محق بودن در بهره برداری از منابع آب در استان اصفهان مبتنی بر گزاره هایی از قبیل دارای سند بودن (براساس حقابه های موجود در طومار شیخ بهایی) شکل گرفته است. علاوه بر این، کشاورزان معتقدند هزینه های تونل انتقال آب، توسط کشاورزان اصفهان تامین شده است و ذهنیت مالکیت آب در میان کشاورزان شکل گرفته است.
• چهارمحال و بختیاری: استان چهارمحال و بختیاری با استناد به برداشت های سنتی از نهرهای منشعب از رودخانه زاینده رود، بر جنبه های قانونی اولویت این استان در بهره مندی از منابع آب حوضه آبریز زاینده رود تاکید می کند. علاوه بر دلایل قانونی، بنا بر دلایل عرفی از جمله بالادست بودن و تولید سهم قابل توجهی از آب حوضه، مالکیت منابع آب به استان چهار محال و بختیاری نسبت داده می شود.

عدم سرزنش خود

از دیگر پیش شرط های تجربه احساس محرومیت نسبی در جوامع، مقصر ندانستن خود برای ایجاد وضع موجود است. به عبارت دیگر، جوامع باید عامل خارجی را عامل اصلی محرومیت خود بدانند.

• اصفهان: استان اصفهان، استان چهارمحال و بختیاری را به دلیل برداشت های بی رویه (احداث تعداد زیادی پمپ) و غیرمجاز از رودخانه سرزنش می کند.
• چهارمحال و بختیاری: استان چهارمحال و بختیاری چنین می پندارد که مقامات استان اصفهان در سالیان گذشته با نفوذ سیاسی که داشتند باعث به حاشیه راندن استان چهارمحال و بختیاری از طریق اقداماتی شامل کنترل سد زاینده رود و منابع آب حوضه آبریز زاینده رود در جهت توسعه استان خود شده اند و به همین دلیل استان اصفهان را در خصوص وضعیت موجود سرزنش می کنند.

واکنش به احساس محرومیت نسبی

پس از تجربه احساس محرومیت نسبی، جوامع ممکن است به این احساس واکنش دهند. واکنش به احساس محرومیت نسبی می تواند نگرشی یا رفتاری باشد. تغییر در نگرش ناشی از احساس محرومیت نسبی، تغییری منفی از قبیل باور به عدم مشروعیت سیستم سیاسی و اجتماعی را در پیش دارد. واکنش های رفتاری به احساس محرومیت نسبی از سوی جامعه محروم و با هدف ایجاد تغییر در وضعیت موجود صورت می گیرد.

• اصفهان: نتایج پژوهش نشان می دهد، کشاورزان استان اصفهان در تلاش برای افزایش و توانایی های خود در دسترسی به آب رودخانه و همچنین کاهش توانایی های مرجع به روش های مختلف، اقدام به کنش های جمعی اعتراضی کرده اند.
• چهارمحال و بختیاری: احساس محرومیت نسبی در استان چهارمحال و بختیاری با شناخت منفی از نقش استان اصفهان در عدم برآورده شدن انتظارات این استان همراه است؛ لذا، این استان عمدتا واکنش های جمعی منفی در مقابل استان اصفهان داشته است.

توصیه های سیاستی

توصیه های سیاستی زیر با توجه به بازتعریف مناقشه آبی حوضه زاینده رود شده است:

• پرهیز از اقدامات حساسیت زا: مهمترین عامل موثر در شکل گیری احساس محرومیت نسبی در این حوضه، ایجاد حق برای بازیگران در صورت های مختلف بوده است. لذا تصمیم گیران و سیاست گذاران باید از اقداماتی که منجر به ایجاد حق در مالکیت یا اولویت بهره برداری از منابع آب رودخانه زاینده رود می شود، جلوگیری کنند.
• پرهیز مسئولان از وعده های حساسیت زا: عدم تحقق وعده های تصمیم گیران و سیاست گذاران بدون اینکه تغییری در توانایی گروداران ایجاد کند، انتظارات آن ها را افزایش می دهد. این مسئله، نارضایتی و احساس محرومیت نسبی در جامعه را به دنبال خواهد داشت. لذا سیاستمداران باید از اثرگذاری وعده های خودآگاه باشند و از این طریق بر احساس محرومیت نسبی در میان جوامع مختلف حوضه دامن نزند.

جمع بندی

در حال حاضر در حوضه آبریز زاینده رود کمبود آب به عنوان یکی از عوامل اصلی موثر در شکل گیری مناقشه شناخته شده است. . این مناقشات آبی، احساس محرومیت نسبی را برای مردم این حوضه ایجاد کرده است. طبق مدل هیدروپلیتیک متاثر از محرومیت نسبی، تجربه احساس محرومیت نسبی در میان جوامع طی پنج مرحله درک شکاف ناعادلانه، شکل گیری مقایسه، باور به محق بودن عدم سرزنش خود و شکل گیری عواطف منفی (خشم، نارضایتی و رنجش) صورت می گیرد. این پژوهش به بررسی مصادیق احساس محرومیت نسبی استان اصفهان و چهارمحال و بختیاری در حوضه آبریز زاینده رود پرداخت. در پایان نیز به منظور جلوگیری از پیشرفت مناقشه، توصیه هایی نظیر پرهیز مسئولان از وعده های حساسیت زا، ارائه شد.

این مطالعه در اندیشکده تدبیر آب ایران توسط پریسا ممسنی در سال 1404 انجام شده است.