نگاه حکومت سوریه به معمای کردی

سوریه طی سال های اخیر با بحران های سیاسی و اجتماعی عمیقی مواجه شده است که منجر به تغییرات در ساختار حکومتی و جغرافیای سیاسی این کشور شده است. ظهور گروه های مختلف قومی و مذهبی به ویژه کردها، به چالشی جدی برای هر حکومت انتقالی تبدیل شده است. در این میان تلاش برای ایجاد یک حکومت فراگیر و نماینده همه اقلیت ها به ویژه در سایه تنش های قومی و ناسیونالیستی مسئله ای بحرانی و پیچیده به شمار می رود. اختلافات بین گروه های مختلف و نگرانی های اقلیت ها از انحصار قدرت، افق های سیاسی را در سوریه به شدت ابهام آمیز کرده و مشکلات جدیدی را به وجود آورده است.

ضرورت و اهداف پژوهش

با وجود امیدواری های ابتدایی نسبت به تشکیل یک حکومت فراگیر در سوریه، به طور ملموسی به نظر می رسد که اقلیت ها به ویژه کردها، به عنوان پاشنه آشیل حکومت انتقالی احمد الشرع مطرح هستند. این در حالی است که پس از وقایع ساحل و درگیری های بین علویان و دروزی ها در سویدا، حکومت الشرع خود را با چالش های پیچیده تری مواجه کرده است. اقدامات این حکومت با واکنش های منفی از سوی اقلیت ها مواجه شده که آن ها این سیاست ها را به عنوان نشانه هایی از تمرکزگرایی و بازگشت به انحصارگرایی و ناسیونالیسم عربی تعبیر می کنند.

در این راستا نقشه راهی که در مارس 2024 برای ادغام نیروهای دموکراتیک کرد در دولت جدید ترسیم شده، هنوز به مرحله اجرا نرسیده و این امر به استمرار ناامنی و تردید در اوضاع سیاسی کمک کرده است. درگیری های پراکنده در مناطق تحت کنترل کردها، افق های سیاسی را برای حل و فصل موضوع کردها در سوریه به شدت مبهم کرده و این مسئله را به چالشی جدی برای حکومت الشرع تبدیل کرده است. گزارش حاضر به تحلیل نگاه حکومت احمد الشرع نسبت به معمای کردی و چالش های موجود در این زمینه می پردازد.

مروری بر تغییر در رویکرد حکومت موقت سوریه نسبت به معمای کردی

حکومت احمد الشرع برای تثبیت موقعیت خود و احیای حاکمیت در سوریه ناچار به حل معمای کردی است. کردها با وجود جمعیت ۱۰ درصدی، کنترل حدود یک سوم خاک سوریه را در دست دارند و این کنترل بر منابع نفت و گاز شمال کشور به آن ها ابزاری برای چانه زنی می دهد. میادین مهمی چون رمیلان و السویدیه به کردها منابع لازم برای تامین پایداری اقتصادی می دهد و باید آن ها را در موقعیت مذاکره قدرتمندی قرار دهد. تلاش های اولیه احمد الشرع بر حل چالش های کوچکتر در سواحل و جنوب متمرکز بود، اما بی توجهی به عدم قطعیت ها و ظهور عوامل جدید، او را با چالش های پیچیده ای مواجه ساخته است.

خوشبینی اولیه احمد الشرع نسبت به حل و فصل موضوع کردی

پس از سقوط بشار اسد، احمد الشرع اعلام کرد که تمامی گروه های مسلح غیردولتی باید منحل و در نهادهای دولتی ادغام شوند. در ۲۹ دسامبر او اعلام کرد که نیروهای کرد باید به ارتش سوریه ملحق شوند و تاکید کرد که سلاح باید در انحصار دولت باشد و از اعضای واجد شرایط پذیرش وزارت دفاع استقبال می شود. الشرع پذیرش کردها در ارتش جدید را مشروط به پذیرش شروط حکومت مرکزی معرفی کرد. همچنین مرهف ابوقصره وزیر دفاع حکومت انتقالی، در ۱۷ دسامبر اعلام کرد که کنترل دولت بر مناطق تحت تسلط نیروهای کرد در شمال شرقی سوریه افزایش خواهد یافت.

شناسایی حقوق کردها در چارچوب حکومت جدید

احمد الشرع رئیس جمهور سوریه، اعلام کرد که حقوق جامعه کرد در قانون اساسی محفوظ خواهد بود و حق بازگشت آوارگان جنگ نیز تامین می شود. این موضوع به کردهای آواره ای اشاره دارد که از مناطق عفرین، تل ابیض و راس العین به دلیل نبردهای ارتش ملی سوریه و نیروهای دموکراتیک کرد آواره شده اند. او تاکید کرد که سوریه با مشکلات زیادی مواجه است و باید به مسائل با اولویت های واقع بینانه و بدون درگیر شدن در جنگ جدید رسیدگی کند. همچنین الشرع فاش کرد که ترکیه قصد داشت عملیاتی نظامی علیه کردها در شمال شرقی سوریه آغاز کند، اما تلاش های او باعث متوقف شدن این عملیات و پیشنهاد ادامه گفتگوها میان طرفین شده است.

گفت وگو و توافق با کردها در فضای بدبینی و بی اعتمادی

پس از خوشبینی های اولیه درباره حل مسئله کردی با حمایت واشنگتن، حکومت احمد الشرع به مذاکره با کردها روی آورد و توافقی در ۱۰ مارس ۲۰۲۵ با مظلوم عبدی امضا کرد که به ادغام نهادهای شمال شرقی سوریه در دولت جدید و بازگشت آوارگان تاکید داشت؛ اما پس از سه روز با اعلام قانون اساسی موقت، نارضایتی کردها افزایش یافت. این سند هویت دولت را به عنوان جمهوری عربی تعیین و برخی مفاد آن با توافقات قبلی تضاد داشت. شورای دموکراتیک سوریه این قانون را محکوم کرد و اعتراضاتی در مناطق کردی شکل گرفت. این وضعیت نشان دهنده تفاوت های بنیادی میان ارزش های کردها و حکومت جدید بود که می تواند به اصطکاک میان دو طرف منجر شود.

استفاده از اهرم فشار اعراب علیه کردها

احمد الشرع بر اکثریت عرب ساکن در شمال شرقی سوریه حساب ویژه ای باز کرده و این گروه را به عنوان برگ برنده ای در مقابله با جاه طلبی های جدایی طلبانه کردها می بیند. او به ارتباط نزدیک این اکثریت ۷۰ درصدی با دولت دمشق اشاره می کند. همچنین در جامعه کردی نیز عدم اجماع کاملی درباره نیروهای سوریه دموکراتیک (قسد) وجود دارد.

اختلافات در خصوص ادغام نیروهای کرد در ارتش سوریه

با وجود توافق کلی میان طرفین، اختلافات زیادی در جزئیات توافق مارس ۲۰۲۴ در خصوص ادغام نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) در ارتش جدید سوریه به وجود آمده است. قسد شامل حدود ۱۰۰ هزار نیروی مسلح است و خواستار ادغام به عنوان یک بلوک مجزا با ساختار فرماندهی خاص خود است؛ اما حکوت الشرع تاکید دارد که جنگجویان باید به صورت فردی ادغام شوند و تغییر نام قسد و ادغام آن تحت زنجیره فرماندهی ملی را می خواهد. همچنین کردها نسبت به سرنوشت ۱۲ هزار جنگجوی زن قسد ابراز نگرانی دارند. احمد الشرع ادغام کردها را به عنوان وزنه ای متعادل در حکومت جدید سوریه می داند تا موازنه ای در برابر عناصر تندرو ایجاد کند. با وجود این اختلافات توافقاتی در زمینه ادغام نیروهای مسلح کرد در وزارتخانه های دفاع و کشور سوریه حاصل شده است.

سناریوهای ممکن و محتمل

مسئله کردی در سوریه تحت تاثیر متغیرهای مختلفی، از جمله خصومت ترکیه با کردها و شراکت استراتژیک کردهای سوریه با آمریکا در مبارزه با داعش قرار دارد. این امر حذف آن ها از روندهای سیاسی را دشوار می سازد. به رغم اختلافات به نظر می رسد آمریکا، ترکیه، سوریه و کشورهای عربی در مورد احیای حاکمیت سوریه بر مناطق شمال شرقی توافق نظر دارند. همچنین رژیم صهیونیستی از کارت کردها به عنوان بخشی از سیاست های راهبردی خود استفاده می کند. در مجموع دو سناریوی سیاسی و نظامی برای مدیریت و حل مسئله کردی وجود دارد که احتمال وقوع آن ها بررسی خواهد شد.

حل مسئله از طریق سیاسی

در بعد سیاسی، سازوکارهای متعددی از قبیل فدرالیسم و مدل حکومت خود مختار مصالحه سیاسی و ادغام در حکومت جدید سوریه برای کردها قابل تصور است. در ادامه به بررسی هر یک از این وضعیت ها پرداخته می شود:

• مدل حکومتی الهام گرفته از کنفدرالیسم دموکراتیک: از سال ۲۰۱۲ و با ایجاد نظام خودگردانی در کردستان سوریه (روژاوا)، کردها مدلی از کنفدرالیسم دموکراتیک را پیگیری کرده اند. این مدل جدایی از سوریه را رد می کند و به دموکراسی و خودمختاری کردها تاکید دارد. الهام احمد به فدرالیسم به عنوان راه حلی برای دموکراسی در سوریه اشاره کرده، ولی حکومت الشرع با این موضوع مخالف است و ترکیه نیز با گزینه خودمختاری کردها مخالفت می کند. مصالحه سیاسی ناقص می تواند به کاهش تنش ها و تشکیل دولت کم تمرکز کمک کند، اما تردیدهایی بر اثر تجربه های گذشته وجود دارد؛
• ادغام نیروهای کرد در ارتش سوریه: در ۱۰ مارس مظلوم عبدی با میانجیگری و فشار آمریکا، ضرب الاجلی برای ادغام نیروهای قسد در ساختارهای دولتی سوریه تا پایان سال ۲۰۲۵ پذیرفت. پس از این توافق، جشن های فرهنگی نوروز کردی در دمشق برگزار شد که اقدامی کم سابقه بود. ترکیه نیز به این توافق توجه دارد و به نیروهای دموکراتیک سوریه مهلت داده تا در ارتش سوریه ادغام شوند و در غیر این صورت با اقدام نظامی مواجه خواهند شد. این عوامل ممکن است کردها را به سمت ادغام در ارتش سوریه سوق دهد.

حل مسئله از طریق نظامی

حل و فصل سیاسی مسئله کردی به دلیل مجموعه ای از عوامل داخلی، منطقه ای و بین المللی برای حکومت احمد الشرع و دیگر طرف ها دشوار است و احتمالا به فاز نظامی کشیده خواهد شد. کردهای سوریه اصرار دارند به عنوان یک بلوک نظامی مستقل در ارتش سوریه فعالیت کنند، اما حکومت الشرع با این موضوع مخالف است. ترکیه نیز بر عدم ادغام کردها تاکید دارد و تهدید کرده که در صورتی که این ادغام تا پایان سال ۲۰۲۵ انجام نشود، اقدام نظامی خواهد کرد. اخیرا درگیری هایی بین کردها و حکومت سوریه در سوریه رخ داده و ترکیه در حال افزایش حضور نظامی خود در نواحی مرزی است. اردوغان و مقام های ترکیه بر خلع سلاح و انحلال نیروهای کرد تاکید دارند و بر این باورند که گزینه نظامی اجتناب ناپذیر است. به دنبال این تهدیدات، ترکیه قصد دارد تسلیحات جدیدی به حکومت سوریه ارائه دهد و دامنه عملیات نظامی خود را در خاک سوریه گسترش دهد.

تاثیر رقابت ترکیه و رژیم صهیونیستی در رویکرد سوریه نسبت به معمای کردی

مسئله کردی به عنوان یکی از اختلافات کلیدی میان ترکیه و رژیم صهیونیستی در سوریه جدید مطرح است. کردهای سوریه کنترل بخش های مهمی از مرزهای خود با ترکیه و عراق، به ویژه اردوگاه های الهول و روژ را در دست دارند و نقش آن ها در مبارزه با تروریسم و مدیریت منابع نفت و گاز به آن ها اهرم فشاری در معادلات منطقه ای می دهد. در این زمینه ترکیه سعی دارد کردها را به خلع سلاح و ادغام در حکومت الشرع ترغیب کند، در حالی که رژیم صهیونیستی به حمایت از آنان به عنوان ابزاری در موازنه قوای منطقه ای می پردازد. این تعارض همچنین به تشدید فرقه گرایی و تنش های قومی در سوریه منجر می شود. با ورود مستقیم رژیم صهیونیستی به معادله کردی، معادلات دمشق و آنکارا به هم ریخته است. در شرایط کنونی کردها از مشارکت سیاسی خودداری کرده و احتمالا حکومت الشرع نیز به سمت اتخاذ اقدام نظامی سوق خواهد یافت که می تواند وضعیت را پیچیده تر کند.

جمع بندی

مسئله کردی در سوریه به چالشی جدی برای حکومت احمد الشرع تبدیل شده است. با وجود تلاش ها برای ادغام کردها در ساختار دولت، واکنش های منفی از سوی اقلیت ها و عدم اجرای برنامه ها باعث افزایش ناامنی و تردید در اوضاع سیاسی شده است. کردها که کنترل بخش های مهمی از سوریه را در دست دارند، از آن به عنوان ابزاری برای چانه زنی عمل می کنند. در این میان رقابت های ترکیه و رژیم صهیونیستی بر رویکرد دمشق نسبت به کردها تاثیر می گذارد. از یک سو ترکیه بر خلع سلاح کردها تاکید دارد و از سوی دیگر، رژیم صهیونیستی به حمایت از آنان پرداخته است. در مجموع سناریوهای سیاسی و نظامی برای حل مسئله کردی همچنان در دست بررسی و پیچیدگی های بیشتری دارد.

این مطالعه در موسسه مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر تهران در سال 1404 انجام شده است.