منافع و چالش‌های پول دیجیتال بانک مرکزی در راستای اصلاح نظام پولی

یاسر حاجی‌پور

باتوجه‌به نوپدید بودن پول دیجیتال بانک مرکزی، شناخت ماهیت و آثار آن در اقتصاد، ضروری است. لذا ابتدا اقسام و مؤلفه‌های مختلف طراحی پول دیجیتال معرفی شده و سپس با بررسی منافع و چالش‌های آن، پیشنهاد سیاستی متناسب ارائه می‌شود. بر اساس نتایج حاصل از پژوهش، استفاده از پول دیجیتال در پرداخت‌های برون‌مرزی، می‌تواند تحریم‌ها را کم‌اثر کند. همچنین پول دیجیتال خرده بانک مرکزی در مدل عملیاتی واسطه‌ای، از طریق کاهش قدرت خلق پول بانک‌های عامل، بستر لازم جهت اصلاح نظام ذخیره‌ی جزئی و تحقق عدالت را فراهم می‌آورد؛ بنابراین طراحی چنین پولی توسط بانک مرکزی فقط با غرض اصلاح کلان نظام پولی و کاهش قدرت خلق پول بانک‌های تجاری پیشنهاد می‌شود؛ چرا که در غیر این صورت، چالش‌های پول دیجیتال بیش از منافعش است.

کلمات کلیدی: پول دیجیتال، منافع، چالش‌ها، خلق پول، پرداخت برون‌مرزی، ذخیره‌ی جزئی، ذخیره‌ی کامل

مقدمه

پول دیجیتال بانک مرکزی[1]، یک نوع بدهی دیجیتالی بانک مرکزی با ارزشی معادل پول رایج کشور است که در دفترکل متمرکز یا غیرمتمرکزی که بانک مرکزی در آن نقش دارد ثبت می‌شود. باتوجه‌به این‌که اسکناس نیز بدهی مستقیم بانک مرکزی است، می‌توان پول دیجیتال بانک مرکزی را شکل دیجیتالی اسکناس نامید.

در آوریل 2026، ۱۳۷ کشور و اتحادیه‌ی ارزی که ۹8درصد از تولید ناخالص داخلی جهان را تشکیل می‌دهند، در حال بررسی CBDC هستند. در ماه مه‌ی ۲۰۲۰ این تعداد تنها ۳۵ کشور بود. در‌حال‌حاضر، ۷۲ کشور در مرحله‌ی پیشرفته‌ی بررسی ــ توسعه، نسخه‌ی آزمایشی یا راه‌اندازی ــ قرار دارند. یوان دیجیتال که در سال 2020 افتتاح شده بزرگ‌ترین طرح آزمایشی CBDC در جهان است که در ژوئن 2024، حجم کل تراکنش‌های آن در 17 منطقه‌ی استانی در بخش‌هایی مانند آموزش، مراقبت‌های بهداشتی و گردشگری به 7 تریلیون یوان الکترونیکی (986 میلیارد دلار) رسید. روپیه‌ی الکترونیکی هند اکنون دومین طرح آزمایشی بزرگ CBDC است که گردش آن تا مارس 2025 به 10.16 میلیارد روپیه (122 میلیون دلار) افزایش یافت. بانک مرکزی اروپا در حال پیشبرد نسخه ی آزمایشی یوروی دیجیتال با هدف تقویت نقش بین المللی یورو است. ایالات متحده در میان بانک‌های مرکزی هم‌تراز خود، یک استثنا محسوب می‌شود زیرا در سال ۲۰۲۵، تمام کارها روی ارز دیجیتال بانک مرکزی در پرداخت‌های خرد را متوقف کرد. با‌این‌حال، ایالات متحده همچنان از طریق پروژه‌ی آگورا که طرحی مشترک با شش بانک مرکزی بزرگ دیگر است، به تحقیقات خود در زمینه‌ی پرداخت‌های فرامرزیِ عمده‌فروشی ادامه می‌دهد. از زمان حمله‌ی روسیه به اوکراین و واکنش به تحریم‌های گروه هفت، پروژه‌های عمده‌فروشیCBDC  فرامرزی بیش از دو برابر شده‌اند. در‌حال‌حاضر ۱۳ مورد از چنین پروژه‌هایی وجود دارد از جمله پروژه‌ی mBridge که بانک‌های چین، تایلند، امارات متحده‌ی عربی، هنگ‌کنگ و عربستان سعودی را به هم متصل می‌کند[1].

مؤلفه‌های پول دیجیتال بانک مرکزی

پول دیجیتال بانک مرکزی دارای مؤلفه‌های گوناگونی بوده که بسته به اهداف بانک مرکزی، نوع آن تعیین می‌شود؛ از جمله:

• پول دیجیتال مبتنی بر حساب و پول دیجیتال مبتنی بر توکن: پول‌های مبتنی بر حساب (همانند سپرده‌های بانک‌های تجاری)، در حساب‌های نهادهای مجاز نگهداری می‌شوند درحالی‌که پول‌های مبتنی بر توکن، در قالب دیجیتالی (در کیف پول الکترونیک) محصور شده‌اند [2]. اغلب کشورها پول دیجیتال را مبتنی بر توکن طراحی می‌کنند.
• پول دیجیتال خُرده، عمده و عمومی: «پول دیجیتال خُرده» فقط برای عموم مردم و «پول دیجیتال عمده» فقط برای دارندگان حساب‌های ذخیره‌ی بانک‌های مرکزی صادر می‌شود که اغلب بانک‌ها و نهادهای عمومی تسویه‌کننده‌ی بزرگ هستند. «پول دیجیتال عمومی» نیز برای هر دو هدف خرده و عمده به کار می‌رود [3].
• مدل عملیاتی رابطه‌ی بانک مرکزی با بانک‌های عامل: سه مدل عملیاتی یک‌جانبه[2]، واسطه‌ای[3] یا مصنوعی[4] می‌توان در نظر گرفت. در مدل یک‌جانبه، بانک مرکزی تمام عملکردهای سیستم پرداخت، از جمله صدور پول دیجیتال، توزیع و تعامل با کاربران نهایی را انجام می‌دهد. در مدل واسطه‌ای، صدور پول دیجیتال بر عهده‌ی بانک مرکزی، اما تعامل با کاربران نهایی بر عهده‌ی واسطه‌هاست. در مدل سوم، پول دیجیتال توسط بانک‌ها صادر می‌شود که پشتوانه‌اش بدهی‌های نگهداری‌شده نزد بانک مرکزی است؛ بنابراین چون توسط بانک مرکزی صادر نمی‌شود، به آن CBDC مصنوعی گفته شده است [4]. اغلب کشورها مدل عملیاتی واسطه‌ای را انتخاب کرده‌اند.

علاوه بر موارد فوق، اعطا یا عدم اعطای سود به دارندگان پول دیجیتال، سطح احراز هویت دارندگان CBDC، ظرفیت پرداخت برون‌خط (آفلاین) توسط CBDC در شرایط بحرانی، متمرکز یا غیرمتمرکز بودن تراکنش‌های پول دیجیتال (به‌ویژه از طریق فناوری دفترکل توزیع شده (DLT)) و… از دیگر مؤلفه‌های پول دیجیتال محسوب می‌شوند.

منافع پول دیجیتال بانک مرکزی

منافعی که غالباً برای پول دیجیتال بانک مرکزی شمرده می‌شود عبارت‌اند از: 1. بسترسازی و تسهیل در مبادلات اقتصاد دیجیتال 2. بهره‌مندی از منافع فناوری دفتر کل توزیع شده (DLT) (از‌جمله نظارت خودکار بر داده‌های تراکنش بانک‌ها و ظرفیت برنامه‌پذیری پول) 3. حفظ حاکمیت پولی بانک مرکزی در مقابل شکل‌های دیجیتالی پول به‌ویژه رمزدارایی‌های باثبات[5] 4. ایجاد نظام پرداخت موازی با نظام کنونی و افزایش امنیت پرداخت در شرایط بحران و اختلال ناشی از حملات سایبری و آسیب به مراکز داده. البته این مزیت مشروط به استقلال کامل نرم‌افزاری و سخت‌افزاری (حتی منبع برق) دو نظام پرداخت از یکدیگر است 5. بهبود کارایی پرداخت‌های برون‌مرزی[6] از طریق کاهش هزینه‌ها و افزایش سرعت.

بااین‌حال دو منفعت دیگر نیز برای پول دیجیتال بانک مرکزی وجود دارد:

1. اصلاح نظام «ذخیره‌ی جزئی» و بسترسازی جهت تحقق «ذخیره‌ی کامل»: بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند که نظام بانکداری ذخیره‌ی جزئی هم از حیث کارایی و هم از حیث عدالت دچار نقایصی است که اصلاح آن را ناگزیر می‌کند[5]. از طرفی «نظام ذخیره‌ی کامل» که یکی از بدیل‌های نظام کنونی است نیز با انتقاداتی مواجه است که اهمّ آن ایجاد اصطکاک در فرایند تأمین مالی است؛ چرا که در چنین نظامی لزوماً باید تجمیع منابع خرد مالی پیش از تخصیص آن به واحدهای تولیدی انجام شود و این مقدمه لازم، امر تأمین مالی را با کندی مواجه می‌کند. لذا منتقدان نظام ذخیره‌ی جزئی نمی‌توانند در ترجیح «ذخیره‌ی کامل» به «ذخیره‌ی جزئی» به جمع‌بندی نهایی برسند و نهایتاً به بهبود شیوه‌های نظارتی و هدایت نقدینگی توسط بانک مرکزی با فرض حفظ نظام ذخیره‌ی جزئی اکتفا می‌کنند. این در حالی است که با توسعه‌ی CBDC می‌توان در عین تلاش برای اصلاحات نظارتی و هدایت نقدینگی که ناظر بر فعالیت بانک‌های تجاری توسط بانک مرکزی و در نظام ذخیره‌ی جزئی است، به صورت همزمان فرایند تحقیق، اجرا و توسعه‌ی «ذخیره‌ی کامل» را در حکمرانی پولی کشور پیاده کرد. توضیح بیشتر این‌که در مدل عملیاتی واسطه‌ای، صدور پول دیجیتال برعهده‌ی بانک مرکزی است، اما تعامل با کاربران نهایی بر عهده‌ی بانک‌هاست؛ بنابراین قدرت خلق چنین پول دیجیتالی منحصراً در اختیار بانک مرکزی است و به تبع آن از قدرت خلق پول بانک‌های تجاری کاسته می‌شود[6]؛ لذا نظام مشتمل بر این نوع از پول دیجیتال مصداق «ذخیره‌ی کامل» است. از طرفی با توجه به قابلیت‌هایی همچون امکان تعریف قراردادهای هوشمند و تأمین مالی غیرمتمرکز که از منافع فناوری دفتر کل توزیع شده (DLT) است، می‌توان در راستای رفع نقایصی که برای تأمین مالی پیش‌بینی می‌شود، تلاش کرد و به موازات توفیق بیشتر در کارایی و رفع نقایص نظام جدید، سهم CBDC را در نقدینگی کشور توسعه داد. این درحالی است که سند ریال دیجیتال بانک مرکزی به‌کلی از این فرصت غافل بوده و کاهش خلق پول بانکی را به‌عنوان یک چالش معرفی کرده است! [7]
2. کم‌اثر شدن تحریم‌ها: محتمل است برخلاف شبکه‌ی مالی جهانی کنونی که وابستگی زیادی به دلار، بانک تسویه‌ی بین‌الملل، سوئیفت و… دارد پول دیجیتال کشورهای مختلف بتوانند با برقراری شبکه‌ای میان خود، موجب کم‌اثر شدن تحریم‌ها شوند؛ مثلاً تحقیقاتی همچون پل پول دیجیتال چین (mBridge)، چگونگی اتصال و تبدیل چند پول دیجیتال مختلف را به یکدیگر آزمایش کرده است [8] و [9]. این در حالی است که در سند ریال دیجیتال بانک مرکزی، به این منفعت پول دیجیتال در عرصه‌ی بین‌المللی، اشاره‌ای نشده است.

چالش‌ها و ملاحظه‌های سیاستی

یکی از ملاحظات سیاستی پول دیجیتال، تأثیر آن بر سیاست پولی است بدین صورت که با انتشار پول دیجیتال، در شرایطی که مردم تقاضای زیادی برای تبدیل سپرده‌های بانکی به CBDC داشته باشند، بانک مرکزی احتمالاً مجبور به عرضه‌ی ذخایر می‌شود، چرا که بانک‌ها به‌خاطر نظام ذخیره‌ی جزئی حاکم بر سپرده‌های بانکی، برای تبدیل سپرده‌ها به CBDC نیازمند ذخایر هستند [6]. همچنین در فرض عدم مدیریت صحیح پول دیجیتال، امکان تشکیل «چرخه‌ی تبدیل پول سپرده‌ی بانکی به پول دیجیتال و بالعکس» وجود دارد که با اعمال ضریب فزاینده روی ذخایر جدید عرضه‌شده توسط بانک مرکزی، موجب خلق نقدینگی گسترده خواهد شد.

حفظ حریم خصوصی و جلوگیری از اقدامات مجرمانه، از دیگر ملاحظات سیاستی پول دیجیتال است. چالش‌های دیگری نیز وجود دارد؛ از جمله تهدیدات امنیت سایبری، عدم تمایل مردم به پذیرش پول دیجیتال به دلایلی همچون حفظ حریم خصوصی و…، نااطمینانی‌های فناوری پول دیجیتال و مسائل حقوقی پیرامون پول دیجیتال در قوانین کشور.

جمع‌بندی

با مقایسه‌ی منافع و چالش‌های پول دیجیتال به نظر می‌رسد که در پرداخت‌های برون‌مرزی، به دلیل منفعت ناشی از کم‌اثرسازی تحریم‌ها، سایر چالش‌های پول دیجیتال قابل‌چشم‌پوشی است. اما استفاده از پول دیجیتال خرد در پرداخت‌های داخلی، فقط در صورتی قابل‌پذیرش است که بانک مرکزی به دنبال کاهش قدرت خلق پول بانکی و گسترش عدالت باشد و از این طریق اصلاحات کلان نظام پولی را دنبال کند؛ در غیر این صورت چالش‌های پول دیجیتال خرد بر منافعش غلبه دارد از جمله: 1. نیاز به عرضه ذخایر بانک مرکزی برای تبدیل سپرده‌های بانکی به پول دیجیتال در شرایطی که تقاضای مردم برای تبدیل سپرده‌های بانکی به پول دیجیتال زیاد باشد؛ 2. امکان تشکیل «چرخه‌ی تبدیل سپرده‌ی بانکی به پول دیجیتال و بالعکس» در فرض عدم مدیریت صحیح پول دیجیتال و در نتیجه خلق نقدینگی گسترده ناشی از اعمال ضریب فزاینده روی ذخایر عرضه‌شده‌ی جدید توسط بانک مرکزی.

بنابراین، لازم است پول دیجیتال با لحاظ نکات فوق، طراحی و مدیریت شود.

مراجع

[1] “Central Bank Digital Currency Tracker – Atlantic Council.” https://www.atlanticcouncil.org/cbdctracker/ (accessed Apr.7, 2026).

[2] World Bank, “CENTRAL BANK DIGITAL CURRENCY Background Technical Note.” 2021.

[3] W. Bossu, M. Itatani, C. Margulis, A. D. P. Rossi, H. Weenink, and A. Yoshinaga, “Legal Aspects of Central Bank Digital Currency: Central Bank and Monetary Law Considerations,” IMF Working Papers, vol. 20, no. 254, 2020.

[4] G. Soderberg et al., “Behind the Scenes of Central Bank Digital Currency Emerging Trends, Insights, and Policy Lessons.” IMF FinTech Notes No 2022/004, 2022.

[5]   س. م. حسینی دولت آبادی، «ترتیبات خلق پول عادلانه»، فصلنامه‌ی تحقیقات بنیادین علوم انسانی, no. 11, pp. 33–46, 1397.

[6] Federal Reserve, “Money and Payments: The U.S. Dollar in the Age of Digital Transformation,” 2022.

[7]   بانک مرکزی ج.ا.ا، «پیش‌نویس سند ریال دیجیتال بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران». نسخه‌ی 2-2-شهریور، 1401.

[8] H. Wang and S. Gao, “International Dimension of CBDC: A Network Analysis.” 2021.

[9] S. Aiyar et al., “Geo-Economic Fragmentation and the Future of Multilateralism,” IMF, no. 001, 2023.

پاینویس

[1]. Central Bank Digital Currency (CBDC)

[2]. Unilateral CBDC

[3]. Intermediated CBDC

[4]. Synthetic CBDC

[5]. Stable Coin

[6]. Cross-Border Payments