حلقه های مفقوده در ساختار تولید کشور

بررسی حلقه های مفقوده در ساختار تولیدی کشور از موضوعات مهمی است که پس از تحریم های شدید اقتصادی در چند سال اخیر در برنامه اقتصاد مقاومتی و تاب آوری اقتصادی دولت، اهمیت ویژه ای پیدا کرده است. تحلیل آماری از ساختار تولید و تجارت در راستای سیاست جهش و رونق تولید در کشور از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. تهیه و اجرای برنامه های اقتصادی و اجتماعی و ارزیابی دقیق آن ها مستلزم استفاده از آمارهای دقیق، جامع و بهنگام است. از این رو برای آن که آمارهای مورد نظر بتواند تصویری روشن و گویا از ساختارهای اقتصادی ارائه کند و قابلیت مقایسه در سطوح ملی و بین المللی داشته باشد، ضرورت دارد از تعاریف و مفاهیم و طبقه بندی های استاندارد پیروی شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

تحلیل های اقتصادی بر پایه داده های آماری مبنای تصمیم گیری ها مهم و کلیدی در هر سازمان است. تحریم های چند ساله اقتصادی علیه ایران ضرورت و فوریت اتخاذ رویکردهای تحول ساز در ساختار تولید و تجارت کشور را اجتناب ناپذیر کرده است. در این مقطع حساس، لازم است با تحکیم پایه های اقتصاد مقاومتی، به تقویت بیش از پیش تاب آوری اقتصاد داخلی در مقابل تحریم های اقتصادی و انواع تهدید های بیرونی و سایر تکانه های بین المللی پرداخت. لازمه تحقق این هدف آرمانی انجام بررسی ها و تحلیل های آماری از ساختار تولید و تجارت است تا بتوان به نقاط قوت و ضعف ساختار تولید و تجارت کشور آشنا شد و بر آن اساس، برنامه ریزی هدفمند و پایدار را برای جهش و رونق تولید کشور پی ریزی کرد. در این پژوهش به شناخت ترکیب واردات کشور و بررسی منشا ساخت اقلام وارداتی بر حسب رشته فعالیت های تولیدی تعریف شده در طبقه بندی های استاندارد بین المللی پرداخته شده است.

امکان سنجی و گردآوری طبقه بندی های استاندارد بین المللی مرتبط با واردات گمرکی و تولید

اقلام واردات گمرکی کشور در سال 1398 بر حسب کدهای تعرفه HS (Harmonized System) بالغ بر 3416 قلم برآورد می شود. تنظیم کدهای متناظر بین کدهای HS، کدهای آیسیک و کدهای BEC (Broad Economic Categories) یکی از نوآوری های این پژوهش بوده که با استفاده از دستور العمل ها و راهنمایی دریافتی از دفتر آماری سازمان ملل امکان پذیر شده است. هر کالای وارادتی که عمده ارزش تولید آن در کشور مبدا طی شده و به صورت فرآوری شده وارد کشور شود، مبین حلقه های مفقود تولید در ارتباط با آن کالا است. کل اقلام وارداتی کشور در سال 1398 بر حسب منشا ساخت در قالب 170 رشته فعالیت تولیدی به تفکیک کدهای چهار رقمی آیسیک شناسایی شده اند. در هر رشته فعالیت تولیدی (در سطح کدهای چهار رقمی آیسیک) اقلام وارادتی به تفکیک درجه فرآوری (خام یا فرآوری شده) مورد شناسایی قرار گرفته است و می توان از آن برای ارزیابی حلقه های مفقوده تولید کشور مرتبط با آن کالا استفاده کرد.

مهمترین یافته های آماری واردات بر حسب کدهای آیسیک

از 170 رشته فعالیت تولیدی در سطح کدهای چهار رقمی آیسیک، مطابق طبقه بندی استاندارد بین المللی، 125 رشته در ذیل یکی از گروه های 21 گانه بخش های اقتصادی به اسم بخش پ- تولید صنعتی (ساخت) قرار می گیرد. شناسایی اقلام واردات نشان داده است که بیشترین اقلام وارداتی در شمول صنعت ساخت این رشته فعالیت های تولیدی قرار گرفته اند. بیش از 82 درصد واردات کشور در این سال از منشا رشته فعالیت های بخش تولید صنعتی است که بیش از 64 درصدآن را واردات واسطه ای فرآوری شده تشکیل می دهد؛ این موضوع به این معنا است که قسمت ارزش افزوده در زنجیره ارزش تولید این اقلام در کشورهای صادر کننده ایجاد شده است و تنها عملیات مونتاژ یا ترکیب این اقلام برای تولید محصول نهایی در کشور انجام می گیرد که ارزش افزوده اندکی را برای کشور ایجاد می کند. حدود 14.4 درصد از واردات کشور در این سال از منشا ساخت بخش الف یعنی (کشاورزی، جنگلداری و ماهیگیری) است که بیش از 70 درصد آن از منشا ساخت یک رشته از 25 رشته فعالیت های تولیدی این بخش به اسم کاشت غلات (به جز برنج)، محصولات حبوبات و دانه های روغنی است. این اقلام با ماهیت واسطه ای وارد چرخه نهایی کشور شده است. در مجموع بالغ بر 96 درصد واردات کشور از منشا رشته فعالیت های بخش تولید صنعتی (بخش پ) و بخش کشاورزی، جنگلداری و ماهیگیری (بخش الف) است. از نظر مفاهیم حساب های ملی، از کل واردات کشور در این سال، مبلغ 6.4 میلیارد دلار (15.2 درصد کل واردات) دارای ماهیت مصرف نهایی بودند. ارزش واردات سرمایه ای در این سال بالغ بر 7.3 میلیارد دلار (16.7 درصد کل واردات) بوده است. ارزش واردات واسطه ای در این سال بالغ بر 29.1 میلیارد دلار (66.3 درصد کل واردات) بوده است که 80 درصد آن به صورت فرآوری شده است.

1.7 درصد ارزش واردات مربوط به سایر اقلام است که ویژگی های آن از نظر طبقه بندی یاد شده نامشخص است. بیشترین واردات کشور (بالغ بر 78 درصد) از منشا 20 رشته فعالیت بر حسب کدهای آیسیک است که بخش اعظم آن به صورت واردات واسطه ای فرآوری شده است. مطالعه پژوهشی حاضر یک گام اولیه در جهت شناسایی نقاط ضعف و قوت ساختار تولید کشور برداشته است و 170 رشته فعالیت تولیدی را در سطح کدهای چهار رقمی از نظر منشا بودن برای جایگزینی بسیاری از اقلام واردات مورد یررسی قرار داده است؛ به عبارت دیگر، رشته فعالیت های تولیدی مهم از نظر تکمیل نبودن زنجیره ارزش تولید شناسایی شده اند.

توصیه ها و پیشنهادهای سیاستی برای ساماندهی ساختار تولید صنعتی در راستای اهداف رونق تولید

برای تحول و ساماندهی ساختار تولید صنعتی در جهت راستای اهداف رونق تولید پیشتهادهای زیر توصیه شده است:

• تهیه یک فهرست فرهنگی برای هر یک از رشته فعالیت های تولیدی به تفکیک کدهای آیسیک توسط دستگاه های ذی ربط در امر تولید؛
• امکان سنجی تکمیل حلقه های مفقوده (رونق و جهش تولید) در رشته فعالیت ها و تعمیق سیاست جایگزینی واردات بر اساس یافته ها و نتایج این گزارش؛
• تعیین اهداف خود اتکایی ارزی برای رشته فعالیت های تولیدی وابسته به واردات در قالب برنامه های پنج ساله توسعه؛
• بررسی عملکرد تجاری بخش های تولید کالایی کشور (به تفکیک کدهای آیسیک) با تاکید بر تراز تجاری و خوداتکایی ارزی؛
• بررسی و اندازه گیری عملکرد سیاست جایگزینی واردات کشور (به تفکیک کدهای آیسیک) طی دوره های برنامه پنج ساله توسعه کشور.

جمع‌بندی

تحلیل های اقتصادی بر پایه داده های آماری مبنای تصمیم گیری ها مهم و کلیدی در هر سازمان است. تحریم های چند ساله اقتصادی علیه ایران ضرورت و فوریت اتخاذ رویکردهای تحول ساز در ساختار تولید و تجارت کشور را اجتناب ناپذیر کرده است. بیش از 82 درصد واردات کشور در سال 1398 از منشا رشته فعالیت های بخش تولید صنعتی است که بیش از 64 درصدآن را واردات واسطه ای فرآوری شده تشکیل می دهد. حدود 14.4 درصد از واردات کشور در این سال از منشا ساخت کشاورزی، جنگلداری و ماهیگیری است. از این رو برای تحول و ساماندهی ساختار تولید صنعتی در جهت راستای اهداف رونق تولید تهیه یک فهرست فرهنگی برای هر یک از رشته فعالیت های تولیدی به تفکیک کدهای آیسیک، امکان سنجی تکمیل حلقه های مفقوده (رونق و جهش تولید) و تعیین اهداف خود اتکایی ارزی برای رشته فعالیت های تولیدی وابسته به واردات در قالب برنامه های پنج ساله توسعه توصیه شده است.

این مطالعه در مرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری توسط یدالله ابراهیمی فر با همکاری محمدرضا جوادی در سال 1399 انجام شده ‌است.