بررسی فرایند ثبت میراث جهانی در ایران و ارائه راهکارهای تقنینی

کنوانسیون میراث جهانی ابزاری مهم در جهت شناسایی و ثبت میراث مشترک بشریت است. ایران از سال 1353 به این کنوانسیون پیوسته و تاکنون 27 اثر از ایران در فهرست میراث جهانی به ثبت رسیده است. از زمان پیوستن ایران به کنوانسیون میراث جهانی هیچ قانونی بر قانون الحاق ایران به کنوانسیون میراث جهانی اضافه نشده است و به رغم موفقیت های کسب شده در ثبت تعداد قابل توجهی از آثار در فهرست میراث جهانی، اما فرایند مذکور به دلیل عدم داشتن ساختار مشخص در بدنه نهادی میراث فرهنگی، در طی همه سال های پس از پیوستن ایران به کنوانسیون، با فراز و فرودهایی همراه بوده است. همین روند در سال های اخیر به دلیل اتکا به افراد، عدم برنامه ریزی کلان در این حوزه و… به سمت افول در حال حرکت است.

ضرورت و اهداف پژوهش

روند ثبت جهانی در ایران در طی سال های متمادی بعد از پیوستن ایران به کنوانسیون میراث جهانی، مسیر پرفراز و نشیبی را پیموده است؛ اما در سال های اخیر این روند نشانه های نگران کننده از خود بروز داده است. اتفاقاتی نظیر عدم ثبت روستای ماسوله توسط نهادهای مشاور کمیته میراث جهانی، به دلیل عدم توجیه ارزش های برجسته جهانی این اثر، نگرانی ها در مورد ادامه موفق ثبت جهانی آثار ایران را بیش از پیش کرده است. ایران در حال حاضر 27 اثر در فهرست میراث جهانی به ثبت رسانده و در این بین در سال های اخیر در ثبت چندین اثر ناموفق بوده است. از همین رو شناخت علل این عدم موفقیت و نگرانی به وجود آمده از ادامه این امر، می تواند به بهبود فرایند مذکور کمک کند و از عدم ثبت های آتی آثار ایران در فهرست میراث جهانی جلوگیری کند؛ اما درک وضعیت به وجود آمده فعلی نیازمند شناخت عوامل موثر بر میراث جهانی در ایران است. از این رو در این پژوهش به بررسی برخی از عوامل موثر بر تصمیم گیری کمیته میراث جهانی، مطالعه وضعیت میراث فرهنگی ایران در کمیته میراث جهانی و ارائه راهکارهای اجرایی و تقنینی جهت اصلاح فرایند موجود انتخاب و ثبت میراث جهانی پرداخته شده است.

کنوانسیون و اهمیت آن

کنوانسیون حمایت از میراث فرهنگی و طبیعی جهان 1972 (کنوانسیون میراث جهانی) امروزه به عنوان یکی از مهمترین ابزارهای بین المللی حفاظت و شناسایی میراث مشترک بشریت شناخته می شود. این کنوانسیون که به موضوع حفاظت و شناسایی مهمترین آثار مملوس میراث طبیعی و فرهنگی بشریت که دارای ارزش برجسته جهانی است، می پردازد و مفاهیم گسترده ای را در خود جای داده است. در دل این کنوانسیون، فهرست میراث جهانی قرار گرفته است که ابزار اصلی کنوانسیون برای شناسایی و حفظ میراث مشترک بشریت محسوب می شود. از سویی حضور در فهرست میراث جهانی برای بسیاری از کشورها دارای اهمیت است، زیرا برای آنها جایگاه برجسته فرهنگی در سطح جهانی و ارزش اقتصادی به همراه دارد. همین امر موید این مطلب است که نقش کنوانسیون میراث جهانی از یک ابزار فنی به یک ابزار سیاسی برای کشورها تبدیل شده فلذا ثبت در فهرست میراث جهانی به یک موضوع سیاسی تبدیل شده است. ثبت میراث جهانی باعث اعتبار علمی، فنی و تمدنی یک کشور، معرفی و ترویج کشور عضو و اثر ثبت شده و همچنین توسعه اقتصادی (از طریق توسعه گردشگری) می شود.

عوامل موثر بر تصمیم گیری کمیته میراث جهانی

بر اساس کنوانسیون میراث جهانی، انتخاب و ثبت آثار در فهرست میراث جهانی علاوه بر الزامات کنوانسیون و راهنمای اجرایی آن، به نحوه انتخاب و نامزدی اثر توسط کشور عضو نیز بستگی دارد. شیوه انتخاب و ثبت در هر کشور متفاوت است و طیف وسیعی از مولفه ها را شامل می شود. از همین رو براساس اسناد و شواهد عوامل مشخصی که در روند تصمیم گیری کمیته تاثیر گذارند را می توان دسته بندی کرد. این عوامل خود زیر مولفه هایی نیز دارند. این عوامل عبارتند از: 1. تغییر رویکرد کمیته با حضور بازیگران جدید، 2. سیاست بین المللی و عوامل موثر برآن، 3. سیاست داخلی کشورها، 4. گونه های دیپلماسی در جلسات کمیته میراث جهانی، 5. تجارت رای و 6. حضور در کمیته و میزبانی جلسات.

ایران و ثبت جهانی

ایران یکی از کشورهای تاثیر گذار در کنوانسیون میراث جهانی چه در زمان شکل گیری و چه بعد از آن بوده است. بعد از شکل گیری کنوانسیون 1972، ایران قانون الحاق به کنوانسیون را در هشتم دی ماه 1353، دقیقا دو سال بعد از شکل گیری کنوانسیون، در مجلس شورای ملی به تصویب می رساند و رسما به کشورهای عضو این کنوانسیون می پیوندد. قبل از انقلاب اقداماتی از جمله پیوستن ایران به کنوانسیون میراث جهانی، عضویت ایران در کمیته میراث جهانی و ریاست ایران بر این کمیته در ایران انجام شد؛ اما در این دوره هیچ ساختار و یا سازماندهی مشخصی برای بهره برداری  از این فرصت صورت نگرفت و عملا اولین آثار ثبت شده ایران در فهرست میراث جهانی در بعد از انقلاب صورت گرفت که به اهتمام و تلاش های فردی میسر گردید. از همین رو نمی توان برای پیش از انقلاب اسلامی، رویکرد خاصی در این حوزه متصور شد و تنها تلاش ها برای بهره برداری سیاسی در سطح بین المللی مشخصه این دوره است.

بررسی کلی فهرست میراث جهانی ایران

در حال حاضر ایران 27  اثر در فهرست میراث جهانی دارد که 25  اثر آن فرهنگی است و تنها دو اثر طبیعی را به ثبت رسانده است. بررسی فهرست میراث جهانی ایران نشان می دهد که آثار  طبیعی 7.4 درصد این فهرست را شکل می دهد و 92.6 درصد فهرست ایران نیز آثار فرهنگی است و هیچ اثر مختلط طبیعی و فرهنگی نیز در فهرست وجود ندارد؛ این در حالی است که در کل جهان تعداد آثار ثبت شده (تا پایان سپتامبر 2023) در فهرست میراث جهانی 1199 اثر است که 933 اثر آن را آثار فرهنگی و 227 اثر طبیعی و 39 اثر هم مختلط فرهنگی و طبیعی شکل می دهد. این موضوع به وضوح شکاف در تعداد آثار طبیعی نسبت به آثار فرهنگی را نشان می دهد.

ارائه پیشنهادهای تقنینی و اجرایی جهت اصلاح فرایند موجود انتخاب و ثبت میراث جهانی

در بررسی تطبیقی کشور های موفق در زمینه میراث جهانی نشان داده شد، بسیاری از این کشورها قوانین ملی مرتبط با میراث جهانی به تصویب رسانده اندکه کلیه ساختار فرایند میراث جهانی و همچنین ساختار انتخاب آثار و نهاد متولی در آنها دیده شده است. لذا لزوم یک قانون ملی در راستای قانون الحاق ایران به کنوانسیون میراث جهانی بیش از پیش احساس می شود. از همین رو می توان جهت اصلاح فرایند موجود انتخاب و ثبت میراث جهانی پیشنهادهای تقننی و اجرایی زیر را ارائه داد:

• تدوین قانون ساماندهی و حمایت از میراث جهانی کشور با هدف تکمیل قانون الحاق ایران به کنوانسیون میراث جهانی؛
• پیگیری عضویت ایران در کمیته میراث جهانی توسط وزارت امور خارجه؛
• تعریف نظام طبقه بندی آثار ملی برای انتخاب آثار نامزد میراث جهانی توسط وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی؛
• اصلاح ساختار انتخاب آثار در درون وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی؛
• مطالعه جامع از خلاهای فهرست میراث جهانی ایران و تدوین سند چشم انداز میراث جهانی توسط وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی؛
• امکان سنجی ثبت آثار موجود در فهرست موقت ایران و اصلاح این فهرست توسط پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری؛
• راه اندازی وب گاه مختص میراث جهانی ذیل سایت وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی.

جمع‌بندی

کنوانسیون میراث جهانی ابزاری مهم در جهت شناسایی و ثبت میراث مشترک بشریت است. ایران از سال 1353 به این کنوانسیون پیوسته و تاکنون فقط 27 اثر از ایران در فهرست میراث جهانی به ثبت رسیده است. در بررسی تطبیقی کشورهای موفق در زمینه میراث جهانی نشان داده شد، بسیاری از این کشورها قوانین ملی مرتبط با میراث جهانی به تصویب رسانده اندکه کلیه ساختار فرایند میراث جهانی و همچنین ساختار انتخاب آثار و نهاد متولی در آنها دیده شده است. از همین رو جهت اصلاح فرایند موجود انتخاب و ثبت میراث جهانی راهکارهایی مانند «اصلاح ساختار انتخاب آثار در درون وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و تدوین قانون ساماندهی»، «حمایت از میراث جهانی کشور با هدف تکمیل قانون الحاق ایران به کنوانسیون میراث جهانی« و «امکان سنجی ثبت آثار موجود در فهرست موقت ایران و اصلاح این فهرست توسط پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری» پیشنهاد می شود.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی با همکاری سعید شفیعا، یحیی مزروعی و محمدرضا محمودی در سال 1402 انجام شده ‌است.