مسیر امنیت غذایی تولید برنج

امروزه امنیت غذایی یکی از پراهمیت ترین مسائل کشورها است. تمامی کشورهای پیشرفته دنیا در اولین قدم با دستیابی به خودکفایی در محصولات کشاورزی توانستند غذای مردم و خیل عظیم کارگران فعال در بخش صنعت و خدمات کشورشان را تامین کرده و سپس به سمت صنعتی شدن پیشرفت و توسعه یافتگی گام بردارند. تاکید بر خودکفایی در محصولات کشاورزی همواره در کلام رهبران انقلاب اسلامی وجود داشته که نشان بر اهمیت بخش کشاورزی، خودکفایی و استقلال است. در همین راستا برنج یکی از محصولات مهم بوده و سال های اخیرکشور توانسته در تولید آن به خودکفایی برسد. این محصول 21 درصد از انرژی و 15 درصد از پروتئین موردنیاز جمعیت های انسانی در کشورهای برنج خیز جهان را فراهم می کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

خودکفایی در محصولات استراتژیک تضمین کننده امنیت و استقلال کشور است. یکی از مهم ترین غلات بعد از گندم و غذای اصلی بیش از نیمی از جمعیت جهان برنج است. در صورت تامین برنج کشور توسط تولید داخلی دیگر نیازی به واردات برنج وجود نخواهد داشت یا بسیار کم خواهد بود. همچنین خودکفایی در تولید برنج موجب صرفه جویی بیش از ۱ میلیارد دلار در سال خواهد شد. گزارش ها حاکی از آن است که در سال های اخیر تولید برنج کشور به میزان بیش از ۷۵ درصد به خودکفایی رسیده است.

به نظر می رسد در دهه آینده کشورهایی که برای تامین نیاز داخلی خود به واردات برنج نیاز دارند با مشکل مواجه خواهند شد؛ چرا که میزان مصرف برنج به حدی خواهد رسید که کشور های تولیدکننده با در نظر گرفتن تعرفه های سنگین، اجازه صادرات برنج را نخواهند داشت. بنابراین مطالعه و توسعه فناوری های لازم جهت مقابله با اثرات ناشی از تنش های اقلیمی و ارتقای تولید، به ویژه در شرایط اقلیمی موجود کشور، از ضروریات اجتناب ناپذیر است. از همین رو پژوهش حاضر با بررسی مواردی چون ظرفیت های جغرافیایی تولید محصول در جهان، ظرفیت بازار مصرف داخلی و بین المللی و چالش ها و راهکارهای خودکفایی در تولید برنج در کشور به دنبال حرکت در مسیر خودکفایی این محصول با اهمیت است.

ظرفیت های جغرافیایی تولید برنج در ایران و جهان

عمده ترین تولید برنج دنیا طی سال های متمادی در منطقه آسیا اتفاق افتاده است و حدود 8 درصد از تولید برنج همه ساله در چرخه تجارت جهانی قرار می گیرد. کشورهای چین، هند، اندونزی، بنگلادش و ویتنام بزرگ ترین تولیدکنندگان برنج در دنیا محسوب می شوند. در بررسی کلی بیشترین سطح زیر کشت شلتوک مربوط به هندوستان با بیش از ۴۴ میلیون هکتار و پس از آن کشور چین با بیش از ۳۰ میلیون هکتار رتبه دوم را در سال ۲۰۱۹ دارد. در مجموع این دو کشور حدود ۵۰ درصد سطح زیر کشت شلتوک جهان را به خود اختصاص داده اند.

بر اساس آمار فائو (سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد)، ایران ازلحاظ تولید و سطح زیر کشت رتبه 28 تولید برنج دنیا را دارا است. روند تغییرات سطح زیر کشت در کشور تابعی از تغییرات اقلیم و آب و هوا است و در برخی سال ها به دلیل شرایط مناسب بارندگی سطح زیر کشت برنج در کشور افزایش یافته و در برخی سال ها به دلیل کمبود بارندگی سطح زیر کشت کاهش یافته است. همچنین در برخی سال ها قانون ممنوعیت کشت تا حدی باعث کاهش میزان سطح زیر کشت و در نتیجه تولید برنج شده است.

بر اساس آمارهای ارائه شده از وزارت جهاد کشاورزی، در سال ۱۳۹۹ دو میلیون و ۶۰۰ هزار تن برنج سفید از کشت نزدیک چهار میلیون تن شلتوک در سطح ۸۰۰ هزار هکتار اراضی شالیزاری تولید شد که این میزان تولید در کاهش واردات می تواند نقش موثری داشته باشد و ضریب خودکفایی کشور در تولید برنج را افزایش دهد. روند چندین ساله سطح زیر کشت تولید و عملکرد نیز خبر از روند روبه رشد تولید برنج و نزدیک شدن به خودکفایی کامل این محصول را می دهد که در دو سال اخیر به دلیل بارندگی های زیاد و وفور آب های سطحی و ذخیره مناسب آب در سدهای برخی استان های کشور روند کشت و ضریب تولید به طور معناداری افزایش پیدا کرده است. به گونه ای که در منطقه خلیج فارس تولید ایران در بالاترین رتبه قرار دارد.

ظرفیت بازار مصرف داخلی و بین المللی

برنج به عنوان یکی از پر مصرف ترین محصولات غذایی در کشور محسوب می شود. در حال حاضر حدود 3 الی ۳.۴ میلیون تن مصرف برنج در کشور وجود دارد که پیش بینی می شود تا سال ۲۰۳۵ مقدار مصرف به ۵.۱ میلیون تن افزایش یابد. هرساله برای تامین برنج جمعیت کنونی نیاز به تولید ۷۰۰ تا یک میلیون تن برنج سفید است. البته تولید برنج طی سه سال اخیر زراعی به دلیل بارندگی و شرایط جوی بسیار مناسب بوده که حدود یک میلیارد دلار صرفه جویی نیز گزارش شده است.

در سال 1402 میزان تولید برنج سفید کشور به دو میلیون و ۹۰۰ هزار تن رسیده که بر اساس آمار رسمی مرکز آمار، نیاز سالانه کشور به برنج نیز نزدیک به همین میزان است. از کشورهایی که تا به حال به صورت رسمی برنج به کشور وارد شده، می توان هند، پاکستان، تایلند و اروگوئه را نام برد. بر اساس آمارهای تجارت جهانی، کشورهای هند، تایلند، ویتنام پاکستان و آمریکا به این ترتیب پنج کشور اول صادرکننده برنج در دنیا هستند. در همین راستا اگر بتوان ۱۰ درصد از برنج کیفی ایرانی را صادر کرد با همان ارز می توان نیاز ۵۰۰ هزار تن برنج داخلی را با واردات برطرف نمود. در حال حاضر از کشورهایی نظیر کانادا، سوئد، اروپا و حاشیه خلیج فارس برای برنج ایرانی تقاضا وجود دارد.

نکته حائز اهمیت این است در صورتی که کل نیاز سالانه کشور از طریق تولید داخل تامین شود، به دلیل قیمت بالای برنج ایرانی، این نوع برنج قادر به تامین نیاز همه اقشار جامعه نخواهد بود؛ زیرا بخشی از اقشار جامعه توانایی خرید برنج گران قیمت داخلی را نداشته و به سمت خرید و مصرف برنج خارجی رفته اند و این تعداد با توجه به افزایش روزافزون قیمت ها و کاهش قدرت خرید مردم روبه افزایش است.

چالش ها و راهکارهای تولید برنج در ایران

برخی از این چالش ها و راهکارهای رفع آن ها عبارتند از:

• تولید جهانی و واردات: با ایجاد کوچک ترین مشکل (سیل، طوفان و…) در تولید این محصول در کشورهای اصلی تولیدکننده برنج همچون چین و هند کشورهای واردکننده دچار مشکل اساسی در تامین این محصول خواهند شد؛
• گسترش کاشت در مناطق کم آب: علاوه بر استان های شمالی در ۱۵ استان دیگر کشور نیز شالی کاری گزارش می شود. این در حالی است که بسیاری از استان های کشور از جمله گلستان، خوزستان، فارس، اصفهان و … با تنش های آب رو به رو هستند؛ بنابراین تداوم کشت برنج رفته رفته موجب بیابانی شدن تدریجی استان های کم آب می شود. از طرفی کشت برنج نسبت به دیگر فعالیت های کشاورزی از رونق و بازده اقتصادی بیشتری برخوردار است؛ بنابراین کشاورزان در اقصی نقاط کشور بر کشت آن تاکید دارند. با این تفاسیر راهکار طرح کشت خشکه کاری برای استان های با کمبود آب توصیه می شود. خشکه کاری در گلستان و برخی استان های جنوبی به اجرا درآمده و نتایج مطلوبی گزارش شده است؛
• یکپارچه نبودن شالیزارها: زمین های شالی کاری عموما از نسلی به نسل دیگر به ارث می رسد. این انتقال به نسل بعد، سبب قطعه قطعه شدن شالیزارهای بزرگ و از بین رفتن یکپارچگی زمین ها می شود. عدم امکان استفاده از کشت مکانیزه در سطوح کوچک باعث تغییر کاربری اراضی خواهد شد.
• عدم علاقه به شالی کاری: بسیاری از این جوانان معتقدند که می توان با تغییر کاربری و به دنبال آن فروش زمین ها، شرایط بهتری را برای زندگی در شهر ایجاد کرد. از طرف دیگر رشته کشاورزی جزء رشته های دارای بیشترین سطح افراد بیکار است. این در حالی است که ایجاد زمینه همکاری با کشاورزان و قرار گرفتن علم و تجربه در کنار یکدیگر قطعا نتایج مطلوبی خواهد داشت.

جمع بندی

برنج به عنوان یکی از پر مصرف ترین محصولات غذایی در کشور محسوب می شود و در حال حاضر حدود 3 الی ۳.۴ میلیون تن مصرف برنج در کشور وجود دارد. در سال 1402 میزان تولید برنج سفید کشور به دو میلیون و ۹۰۰ هزار تن رسیده که نیاز سالانه کشور به برنج نیز نزدیک به همین میزان است. در همین راستا اگر بتوان ۱۰ درصد از برنج کیفی ایرانی را صادر کرد با همان ارز می توان نیاز ۵۰۰ هزار تن برنج داخلی را با واردات برطرف نمود؛ چراکه تمام مردم توانایی خرید برنج گران قیمت داخلی را ندارند. برخی از چالش های تولید برنج در ایران عبارتند از: تنش های اقلیمی، گسترش کاشت در مناطق مختلف و کاهش نیروی انسانی به منظور کاشت برنج. لذا راهکارهایی برای رفع این چالش ها ارائه شد که مطالعه و توسعه فناوری های لازم جهت مقابله با اثرات ناشی از تنش های اقلیمی و ارتقاء تولید از آن جمله است.

این مطالعه در موسسه مطالعات و توسعه محیط زیست، آب و کشاورزی ماکا با همکاری رضا ابوالقاسمی، پدرام جدی و محمدحسن حیدری فر در سال 1402 انجام شده است.