جنبه های سلبی و ایجابی کریدور زنگزور برای منافع ملی ایران

احداث کریدور زنگزور به عنوان یک پروژه مهم در منطقه قفقاز، در سال های اخیر توجهات بسیاری را به خود جلب کرده است. این کریدور که به عنوان یک مسیر جدید حمل و نقل معرفی شده، می تواند تاثیرات عمده ای بر تعادل قدرت های منطقه ای داشته باشد. با وجود مزایای اقتصادی و تجاری، نگرانی هایی نیز در خصوص پیامدهای امنیتی و سیاسی آن برای کشورهای همجوار وجود دارد. واکنش های ایران به این پروژه نشان دهنده حساسیت های تاریخی و فرهنگی در رابطه با مناطق آذری نشین و احتمال تهدیدات ناشی از گسترش نفوذ ترکیه و آذربایجان در این منطقه است. لذا این موضوع نیازمند بررسی دقیق و تحلیل همه جانبه است.

ضرورت و اهداف پژوهش

ایده کریدور زنگزور و تاسیس آن از مدت ها پیش در ایران بحث های فراوانی را به وجود آورده و واکنش های زیادی را در پی داشته است. نکته ای که به شدت بر حساسیت نسبت به این کریدور تاثیر گذاشته، این است که این پروژه توسط کشورهای ترکیه و جمهوری آذربایجان مدیریت می شود؛ کشورهایی که به دنبال سیاست های پان ترکی و تحریک آذری نشین های ایران هستند. تاریخچه فرقه دموکرات آذربایجان و جدایی موقت برخی استان های ایران پس از جنگ جهانی دوم، بر این حساسیت افزوده است. با توجه به حجم بالای این مباحث و تحلیل هایی که درباره جنبه های منفی و سلبی این کریدور مطرح شده، هدف این پژوهش شناسایی جنبه های سلبی بالقوه و بالفعل این کریدور بدون ورود به نظریه های توطئه محور و رادیکال است. چراکه اگر این جنبه ها شناسایی نشوند، به دلیل غفلت، احتمال بهره برداری از مزایای این کریدور نیز از بین خواهد رفت و معایب آن تشدید خواهد شد.

جنبه های سلبی (تهدیدات) کریدور زنگزور

جنبه های سلبی (تهدیدات) کریدور زنگزور عبارتند از:

تهدیدات کلان ناشی از مداخله قدرت های فرامنطقه ای

کریدور زنگزور می تواند به عنوان یک تهدید جدی برای منافع ملی ایران و کشورهای منطقه قفقاز مطرح شود. اگر این کریدور تنها میان کشورهای هم مکان و منطقه ای ایجاد شود، می تواند به هم پیوستگی و همکاری منطقه ای کمک کند؛ اما مداخله قدرت های خارجی مانند آمریکا، اتحادیه اروپا، ناتو، اسرائیل و چین در این پروژه، موجب تضعیف حق سرزمینی کشورهای منطقه و افزایش تنش ها خواهد شد. هر یک از این کشورها اهداف خاص خود را در این کریدور دنبال می کنند؛ از مهار ایران و روسیه تا نفوذ امنیتی و تنوع بخشی به مسیرهای حمل و نقل. این امر می تواند تهدیدی جدی برای ثبات و امنیت منطقه به همراه داشته باشد.

تهدیدات بالفعل برای ایران

کریدور زنگزور تهدیدات بالقوه ای برای ایران ایجاد می کند. نخستین تهدید، محاصره ژئوپلیتیکی ایران و تضعیف جایگاه آن در منطقه است که می تواند نفوذ سیاسی–فرهنگی ایران در قفقاز و آسیای مرکزی را به خطر اندازد و موجب تحریک ترک ها و آذری های ایران شود. دومین تهدید، تضعیف ابتکارهای ایران در کریدور شمال-جنوب است که منجر به انحراف بارهای ترانزیتی به مسیر ترکیه–باکو خواهد شد. سومین تهدید، حضور مستقیم نیروهای نظامی و اطلاعاتی ایالات متحده، ناتو و ترکیه در نزدیکی مرز ایران است که می تواند منافع ایران را به شدت به خطر بیندازد. همچنین، وابستگی ارمنستان به محور ترکی–آذری می تواند همکاری های استراتژیک با ایران را کاهش دهد و در نهایت، جایگاه ژئوپلیتیکی ایران را تضعیف کند.

جنبه های ایجابی (فرصت ها) کریدور زنگزور

ایده کریدور زنگزور می تواند به عنوان فرصتی برای بهبود روابط ایران با محیط پیرامونی و ساختارهای منطقه ای و بین المللی مورد بررسی قرار گیرد. این کریدور می تواند بستر مناسبی برای بازتعریف خطوط خصومت و ایجاد همکاری های جدید باشد و به جای تولید تنش، زمینه ساز هم افزایی شود. با توجه به مفهوم «فضا» در جغرافیای سیاسی، کریدور زنگزور می تواند به ایران کمک کند تا پیوندهای فضایی خود را از حالت عمودی (شمال–جنوب) به حالت ترکیبی (شمال–جنوب و شرق–غرب) گسترش دهد. این امر به افزایش ظرفیت چانه زنی ایران در عرصه های سیاسی، اقتصادی و امنیتی منجر خواهد شد. بدین ترتیب، ایران می تواند به عنوان یک حلقه کلیدی در زنجیره های منطقه ای عمل کند و نقش خود را در تضمین امنیت و کارآمدی کریدور تقویت کند. این وابستگی متقابل می تواند موازنه ای به نفع ایران ایجاد کند.

فرصت های اقتصادی

از منظر اقتصاد سیاسی، کریدور زنگزور فرصتی برای تنوع بخشی به مسیرهای ترانزیتی ایران فراهم می آورد و وابستگی به یک یا دو محور اصلی را کاهش می دهد. اتصال غیرمستقیم ایران به این کریدور می تواند امکان ایجاد شاخه های فرعی برای انتقال کالاها و خدمات ایرانی به بازارهای قفقاز، دریای سیاه و شرق اروپا را فراهم کند. این واقعیت منجر به کاهش آسیب پذیری ایران در برابر تحریم ها و بحران های سیاسی می شود؛ چرا که مسیرها تحت کنترل یک قدرت خاص نخواهد بود. عملی سازی این اتصال نیازمند توافقات سه یا چندجانبه با کشورهای همسایه مانند ارمنستان، آذربایجان و ترکیه است؛ به شرطی که ایران جایگاه خود را به عنوان تسهیل گر و شریک ضروری تثبیت کند.

فرصت های ژئوپلیتیکی

مشارکت ایران در کریدور زنگزور می تواند ابزاری برای کاهش انزوای منطقه ای و ایجاد پیوندهای جدید باشد. حضور ایران در مدیریت امنیت و لجستیک این مسیر به آن اجازه می دهد تا با بازیگران مختلف، حتی در صورت وجود اختلاف، یک میدان همکاری مشخص ایجاد کند. اگر این همکاری به درستی طراحی و دیپلماتیک هدایت شود، می تواند کانال های ارتباطی را در زمان بحران نیز حفظ کند. تجربیات نشان می دهند که مسیرهای مشترک ترانزیتی و تجاری می توانند هزینه های رویارویی را افزایش داده و فضایی برای گفت و گو فراهم کنند.

فرصت های فرهنگی و اجتماعی

بعد فرهنگی و اجتماعی کریدور زنگزور اهمیت زیادی دارد. این کریدور می تواند با تسهیل رفت و آمد، بستر گسترش دیپلماسی فرهنگی ایران را فراهم کند. پیوندهای تاریخی، زبانی و مذهبی ایران با قفقاز جنوبی از طریق برنامه ریزی هدفمند در مبادلات دانشگاهی، گردشگری، رسانه ها و برنامه های فرهنگی تقویت خواهد شد. چنین حضوری نه تنها قدرت نرم ایران را در منطقه افزایش می دهد؛ بلکه در بلندمدت می تواند ابزاری برای کاهش تاثیر جریان های رقیب بر هویت و فرهنگ جوامع همجوار باشد.

فرصت های امنیتی

اگر ایران از ابتدا در فرایند شکل گیری کریدور زنگزور به عنوان شریک موثر حضور داشته باشد، می تواند به شکل گیری قواعد بهره برداری از این مسیر شامل مسائل امنیت مرزی، استانداردهای گمرکی و تعرفه های عبور طمع کند. این حضور فعال ایران را از یک کشور ناظر به کشوری تبدیل می کند که در طراحی و جهت دهی تصمیمات نقش دارد. چنین موقعیتی نه تنها توان ایران برای حفاظت از منافع اقتصادی اش را افزایش می دهد، بلکه ابزارهایی برای مدیریت پیامدهای ژئوپلیتیکی و امنیتی را نیز فراهم می کند. همچنین، مشارکت ایران می تواند به ایجاد پیوندهای چندلایه با همسایگان شمالی منجر شود که شامل همکاری های تجاری، اتاق های بازرگانی و بازیگران محلی می شود. تجارب جهانی نشان می دهد که این نوع همکاری حتی در برابر تغییرات سیاسی یا فشار قدرت های بزرگ، می تواند روابط را پایدار نگه دارد.

حرکت از ظرفیت بالقوه به بالفعل

تبدیل ظرفیت های بالقوه کریدور زنگزور به منافع بالفعل برای ایران نیازمند طراحی یک استراتژی چندلایه و زمان بندی شده است. در نخستین گام، باید جایگاه ایران در شبکه بازیگران کریدور، بر اساس تحلیل روابط موجود، نقاط قوت و ضعف کشور و برآورد توانایی تاثیرگذاری به دقت تعریف شود. یکی از راهبردهای کلیدی می تواند «پیوندزنی» کریدور زنگزور با پروژه های زیرساختی در حال اجرای ایران باشد. اتصال شاخه های فرعی این کریدور به شبکه راه آهن یا بزرگراه های ترانزیتی کشور می تواند ایران را از یک کشور مجاور به حلقه پیوندی ضروری تبدیل و حذف آن را برای سایر بازیگران هزینه بر کند. همچنین، ایران باید در حوزه سرمایه گذاری و مشارکت اقتصادی در بخش های کلیدی کریدور ابتکار عمل داشته باشد. حتی اگر تامین مالی پروژه های بزرگ امکان پذیر نباشد، می توان با سرمایه گذاری هدفمند در نقاط استراتژیک مانند پایانه های لجستیکی و مراکز تخلیه، حضور ایران را در زنجیره تامین این مسیر تثبیت کرد و وابستگی مسیر به ایران را افزایش داد.

چالش های پنهان بهره برداری مثبت

کریدور زنگزور در ظاهر می تواند فرصت هایی برای ایران ایجاد کند، اما بهره برداری مثبت از آن با چالش های متعددی روبرو است که اگر به خوبی شناسایی و مدیریت نشود، ممکن است مزایای بالقوه آن را از بین ببرد.

• نخستین چالش، ماهیت چندبازیگری کریدور است که شامل منافع مختلف بازیگران منطقه ای و فرامنطقه ای می شود و مدیریت آن را سخت می سازد.
• دومین چالش، پویایی ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی است که همواره محل منازعه بوده و خطرات امنیتی برای حضور ایران به همراه دارد.
• سومین چالش، هم مکانی منفی است که ممکن است به رقابتی میان ایران و دیگر بازیگران منطقه منجر شود.
• چهارمین چالش ضعف زیرساختی و لجستیکی داخلی ایران است که مانع از اتصال خطوط داخلی به کریدور می شود.
• در نهایت، رقابت با مسیرهای موازی شرق–غرب و شمال–جنوب نیز می تواند به تعارض منافع منجر شود و وضعیت دشواری را برای ایران ایجاد کند.

به طور کلی ایران نباید کریدور زنگزور را صرفا تهدید یا فقط فرصت ببیند. بهترین رویکرد سیاست گذاری چندلایه و متوازن است که شامل شناسایی و مدیریت تهدیدات در کنار بالفعل کردن فرصت ها است. بزرگ ترین خطر برای ایران این است که کریدور، به مسیری فراملی و خارج از کنترل تبدیل شود؛ در حالی که بزرگ ترین فرصت آن ارتقای جایگاه ژئوپلیتیکی ایران در منطقه است. بنابراین، حضور فعال، هوشمندانه و منعطف ایران در این پروژه می تواند تهدیدات را کاهش دهد و فرصت ها را به دستاوردهای واقعی برای منافع ملی تبدیل کند.

جمع بندی

کریدور زنگزور به عنوان یک پروژه مورد بحث، هم تهدیدات و هم فرصت هایی برای ایران به همراه دارد. از این رو این پژوهش به تحلیل جنبه های سلبی و ایجابی این کریدور پرداخت. تهدیدات شامل محاصره ژئوپلیتیکی ایران، تضعیف ابتکارهای ترانزیتی و حضور قدرت های فرامنطقه ای است که خطراتی را برای منافع ملی ایران به همراه دارد. از سوی دیگر، این کریدور می تواند فرصتی برای بهبود روابط منطقه ای، تنوع بخشی به مسیرهای ترانزیتی و تقویت نفوذ فرهنگی ایران باشد. با ایجاد استراتژی چندلایه و بهینه، ایران می تواند خود را به عنوان حلقه کلیدی در زنجیره های منطقه ای تثبیت کند. رویکرد متوازن و هوشمندانه در مواجهه با کریدور زنگزور می تواند به کاهش تهدیدات و تبدیل فرصت ها به دستاوردهای ملموس برای منافع ملی منجر شود.

این مطالعه در موسسه آینده پژوهی جهان اسلام توسط علی حسنی در سال 1404 انجام شده است.