گسترش دینداری و کاهش ابتذال در عراق

کشور عراق یکی از همسایگان مهم ایران است که مناسبات فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، مذهبی و اجتماعی بسیاری با ایران دارد. بررسی مسائل این کشور نشان دهنده وجود چالش های بسیار در زمینه های دینی، سیاسی و اجتماعی است. رشد گروه های انحرافی، ابتذال و تهاجم فرهنگی، گرایش به فیلم های جنسی در این کشور، عدم رسمیت حجاب شرعی در عراق و خشونت علیه زنان از جمله مهم ترین چالش های موجود در این کشور هستند؛ لذا در راستای رفع این چالش ها تلاش برای تشکیل و رشد دادن هسته های رسانه ای عراقی متشکل از جوانان همگرا با محور مقاومت، مورد توجه قرار گرفته است.

ضرورت و اهداف پژوهش

کشور عراق در منطقه خلیج فارس به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک و ظرفیت های بالقوه اقتصادی و ویژگی های خاص سیاسی، فرهنگی و اجتماعی یکی از بازیگران مهم تاثیرگذار در همسایگان ایران و خاورمیانه است. جامعه عراق، جامعه ای جوان است و بسیاری از این افراد تجربه زیست در دوران حکومت بعث را نداشته اند؛ از این رو تطهیر بعثی ها و حکومت آنان در سال های اخیر در عراق به صورت پربسامدی دنبال می شود تا نشان داده شود که اساسا دولت پس از سقوط که توسط احزاب شیعی اسلام گرا تحت حمایت ایران اداره شده است، دولتی ناکارآمد حتی در مقایسه با دوران گذشته بوده است. از سوی دیگر باید گفت که جامعه عراق با تمامی مشکلات فرهنگی که در سال های اخیر با آن مواجه بوده است، همچنان جامعه سنتی مذهبی و مناسکی به شمار می آید. علاوه بر این، جامعه عراق با تضادهای فرهنگی و مذهبی بسیاری نیز مواجه است. رسانه و فضای مجازی می توانند برای رفع این چالش ها به کار گرفته شوند. لذا هدف پژوهش حاضر شکل دهی به شبکه نیروی انسانی و تلاش برای ارتقای سطح فنی و محتوایی آنان در مقابل تمرکز بر محصول (خروجی) رسانه ای و یا عملیات های رسانه ای پر سر و صدا است.

خلاصه ای از وضعیت دینداری در جامعه شیعیان عراق پساصدام و راهکارهای رفع مسائل آن

سقوط صدام و تشکیل حکومت جدید در عراق، شئون مختلف جامعه عراق را تحت تاثیر خود قرار داده است. در این نوشتار به بررسی برخی شاخصه های جدید ناظر به تدین و دینداری در جامعه شیعیان عراق پس از صدام پرداخته و در انتها پیشنهادهایی برای کار در فضای مجازی ارائه می شود.

• حوزه علمیه و تغییر جایگاه آن: حوزه علمیه نجف درازایی تاریخی به قدمت ۱۰۰۰ سال دارد و تاسیس آن به دوران شیخ طوسی بازمی گردد، اما اثری چشمگیری از آن تا دوره پس از سقوط صفویه دیده نمی شود. حوزه علمیه نجف از زمان شیخ جعفر کاشف الغطاء (ره) و سید مهدی بحرالعلوم (ره) حیات جدید خویش را آغاز کرد و با غلبه بر اخباری گری در سنت حوزه های شیعی، توانست وزنی بیش از سایرین پیدا کند. در نجف جدید چند شاخصه وجود داشت. برای مثال نجف حوزه ای در بستر حاکمیت سنی بود و از این رو نمی توانست مانند نظراتش در ایران به راحتی در مسائل سیاسی جامعه خود دخالت کند. لذا کنشگری های آن هم بیشتر ناظر به ایران و مسائل آن مانند جنگ های ایران و روس واقعه تنباکو مشروطه و … بوده است. سقوط صدام برخی از این شاخصه ها را یا به کلی تغییر داد و یا این که تغییرات پیش آمده در دهه های گذشته را تشدید کرد؛
• بهبود وضعیت اقتصادی شیعیان و تاثیر آن در زیارت: پس از سقوط صدام بی شک اوضاع اقتصادی شیعیان عراقی نسبت به گذشته بهتر شده است. این مسئله در مقایسه با وضعیت دهه نود بسیار چشمگیر است؛ در عین حال که در مقایسه با درازمدت نیز رشد داشته است. این رشد اقتصادی اوضاع شیعیان به موازات سهولت رفت و آمد و توسعه در ادوات حمل و نقل اعم از هوایی زمینی و … باعث شده است که شیعیان عراق در نسبت با گذشته بیشتر نسبت به برخی مظاهر دینداری مانند زیارت بپردازند؛
• ابتذال و تهاجم فرهنگی: در سال های اخیر به موازات رشد و توسعه در اینترنت، استفاده از شبکه های اجتماعی و تلویزیون های ماهواره ای از سویی و از سوی دیگر فروکش کردن مخاطرات امنیتی و فضای جهاد و جنگ در جامعه، فضای جامعه عراق به شدت به سمت دنیا و مظاهر آن اعم از مصرف گرایی افراطی، مشکلات اخلاقی، غرب زدگی و مظاهر آن و … رفته است. این مسئله همراه با عدم کنترل حاکمیت بر این موضوع ها موجب شده است که عراق وضعیتی نه چندان مطلوب پیدا کند.

مسائل و چالش های موجود، متنوع و در حوزه های مختلف دینداری هستند و این تنوع، وجود صفحه ها، گروه ها و شبکه هایی که به این موضوع با تنوع مختلف آن بپردازند را ضروری می نماید. بسیاری از تلویزیون های عراقی مانند الانوار، امام حسین، کربلا و … که مختص موضوعات دینی هستند نیز برای نسل جدید جذابیت ندارند و برنامه هایشان نیز عمدتا به سخنرانی و مانند آن متمرکز است. لذا مدل رسانه دینی مانند فطرس مدیا در ایران و فریق لبعاد الاعلامی در عراق مدل های خوبی برای الگوبرداری هستند. هر دو رسانه پیش گفته با خوانش سنتی مسائل دینی را روایت می کنند.

بررسی تاریخ عراق با هدف تولید محتوای موثر رسانه ای

در این نوشتار تلاش شده تا به بررسی تاریخی موضوعاتی بپردازد که می تواند به تقویت هویت ملی جوان عراقی، آگاهی بخشی برای ایفای نقش در محور مقاومت و تمدن سازی اسلامی و تحکیم ارتباطات ملت ایران و عراق کمک کند. در ادامه نیز با تبیین اهمیت موضوع، نحوه تولید محتوا نیز پیشنهاد می شود.

مبارزه با استعمار

نفی حکومت کافر بر مسلمین از قوانین محکم اسلامی است. علمای اسلام از همان ابتدای امر با حضور انگلیس در این سرزمین به مخالفت برخاستند و پس از ناکامی و ورود استعمار به ممالک اسلامی، همت خود را بر خروج آن معطوف داشتند. از جمله موارد مبارزه با استعمار می توان به مقابله با هجوم نیروی نظامی انگلیس به عراق در دوره جنگ جهانی اول اشاره کرد. در این زمان عراق جزو قلمرو عثمانی بود و دولت مستقلی در آن وجود نداشت. به علاوه قوای کافی که بتواند با نیروی اشغالگر مقاومت کند در عراق نبود و انگلیسی ها خیلی سریع فاو را تصرف کرده و پس از آن بصره و اطراف آن را نیز اشغال کردند. در این اوضاع علمای نجف کربلا و کاظمین وارد صحنه شده و ضمن صدور احکام جهاد، خود به جبهه های جنگ شتافتند.

مبارزه با استکبار

پس از افول تحرکات استعمار انگلیس در عراق، نوبت استکبار آمریکا بود تا برنامه های شوم خود را در این منطقه و کشور عراق پیاده کند؛ از حمایت صدام برای حمله به ایران و کویت گرفته تا ترور دانشمندان عراقی و هجوم به عراق در سال ۲۰۰3. لذا تشریح این جنایات و برنامه های شوم جهت تقویت حافظه تاریخی مردم عراق، تذکر جنایات این رژیم و همچنین آگاهی بخشی به نسل جوانی که غرق در فضای مجازی شده امری ضروری است. از مصادیق این مورد می توان به نقش آمریکا در شکست عبدالکریم قاسم، موسس نظام جمهوری در عراق اشاره کرد. وی که گرایش مارکسیستی و چپ داشت گزینه مناسبی برای آمریکا نبود. ظاف بر این اعطای امتیازات مربوط به اکتشاف نفت به شرکتی غیر آمریکایی و سودای حمله به کویت از سوی عبدالکریم قاسم موجب شد تا آمریکا به سرنگونی قاسم توسط حزب بعث کمک کند.

صدامیت عراق

عوامل مختلفی چون ضعف دولت مرکزی، عدم وجود خدمات رفاهی و عدم وجود قانون در عراق امروز دست در دست هم داده اند تا جنایات صدام را تطهیر کرده یا رنگ فراموشی روی آن بپاشند. درمقابل روایت گری صحیح از اختناق، خودکامگی، دیکتاتوری، وحشی گری دوران صدام نتوانسته است به مقابله با این شبهه در سطح عمومی بپردازد. از مصادیق این امر می توان به عملیات انفال علیه کردهای عراق که در جنگ 8ساله همکاری گسترده ای با ایران داشتند، اشاره کرد. پیش از پایان جنگ و پذیرش قطعنامه، نیروهای عراق به سراغ کردها رفتند تا حساب های قدیمی خود را با جنبش کردی تسویه کنند. ارتش عراق طی یک عملیات نظامی در آگوست ۱۹۸۸ از سلاح شیمیایی برای کشتن کردهای عراق استفاده کرد.

 ارائه نمای کلی از ابتذال در جامعه عراق و راهکارهای رفع آن

برخی از معضلات اجتماعی که کشور عراق با آن روبه رو است عبارتند از:

گرایش به فیلم های جنسی در عراق

یکی از معضلات جدی که جامعه عراقی با آن دست به گریبان و در تکاپوی دائم است، علاقه شدید جوانان و نوجوانان و کودکان عراقی به محتوای جنسی است. گروه های مختلفی از نهادهای فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و دینی عراق نسبت به رشد این موضوع در عراق هشدار داده اند. عراق کشوری نیست که از ریشه های مذهبی و فرهنگی و بومی اش بریده شده باشد و یکایک مخاطبان عراقی این محتواها پایبندی هایی دارند که کافیست از آن استفاده شود تا چشم جوان عراقی را از صفحه فساد برگرداند.

از همین رو نخستین اقدامی که باید انجام بگیرد یادآوری میزان قُبح شرعی اعتیاد به محتوای جنسی است. در این زمینه استفتاهای صریح و به روز از مراجع تقلید مقبول در عراق و پرداخت خطبای حسینی به میزان قبح این موضوع تاثیر مثبتی ارزیابی می شود. «انتشار احادیثی از اهل بیت در تقبیح نگاه حرام»، «ایجاد صفحات مجازی» و «انعکاس توبه و بازگشت جوانان از این اقدام» از اقدامات لازم است.

گرایش به موسیقی های غربی یا کره ای

امروزه از جمله کشورهایی که در فضای مجازی درصدد تاثیرگذاری برآمده و در این مجال موفق نیز بوده است، کره جنوبی است. این کشور در چند سال اخیر در زمینه تولید موسیقی و سریال و نیز ایجاد جریانات فضای مجازی به طرز حیرت انگیزی موفق بوده است. عراق نیز یکی از کشورهایی است که در معرض فرهنگ کره ای قرار گرفته است. اشاعه رقص کی پاپ در میان اهالی عراق و علاقه آنان به این رقص در نهایت منتهی به یک جشنواره غیررسمی در سال ۲۰۲۱ میلادی در بغداد شد که علاقه مندان و آموختگان این رقص با حضور به روی صحنه به اجرای این رقص پرداختند. جشنواره ای که خبرساز شده و سبب بهت جامعه شناسان عراقی شد.

به منظور رفع این چالش، بیان فرهنگ غنی عراقی، احیای پوشش های کهن یا معاصر عراقی و تبلیغ بیشتر موسیقی های عراقی، شاید بتواند قدری از این موج را دفع کند. البته نظریه توسعه اصالت در کشوری مثل عراق بسیار خطیر است؛ زیرا حزب بعث چندین دهه با رویکرد پان عربیسم و پان عراقیسم در این کشور مشروعیت به دست آورده و روحیه اصالت جوی عراقی را به روحیه ستیزه جو و جنگ خو تبدیل کرده است. لازم به بیان است که موسیقی ایرانی نیز در عراق علاقه مندانی دارد؛ ایجاد یک جنبش قدرتمند در زمینه ساخت کلیپ روی موسیقی های پرمخاطب ایرانی و ترجمه مناسب و انتشار گسترده آن در گستره فضای مجازی عراق، آثار بسیار مطلوبی در پی خواهد داشت.

جمع بندی

در فضای اجتماعی و فرهنگی عراق مانند هر جامعه دیگری مشکلات متعدد فرهنگی و اجتماعی وجود دارد. رسانه و فضای مجازی می توانند برای رفع این چالش ها به کار گرفته شوند. از همین رو در این پژوهش خلاصه ای از وضعیت دینداری در جامعه شیعیان عراق پساصدام و راهکارهای رفع مسائل آن از طریق کنشگری در فضای مجازی ارائه شد. به همین منظور وضعیت جامعه عراق پس از صدام مورد بررسی قرار گرفت و برخی تجربه های تاریخی این کشور در راستای گفتمان سازی و مقابله با چالش های اجتماعی و فرهنگی این کشور، معرفی شد. در پایان نیز نمایی کلی از ابتذال در این کشور ارائه شد. از جمله مصادیق ابتذال در این کشور گرایش به محتوای جنسی در عراق است که به منظور رفع آن یادآوری میزان قُبح شرعی اعتیاد به این محتوا از طریق ایجاد صفحات مجازی و انتشار احادیث در تقبیح نگاه حرام و انعکاس توبه پیشنهاد شد.

این مطالعه در اندیشکده بین المللی پیام با همکاری محمد قطرانی و امیرمهدی ادیب در سال 1402 انجام شده است.