نقد سیاست نگاه سازه ای به تامین آب استان تهران

مرور تجربیات گذشته در زمینه ابر پروژه های تامین آب تهران نشان می دهد که انجام مطالعات دقیق توسط مشاورین غیر ذینفع در این پروژه ها در مرحله پیدایش و تعریف صحیح ابر پروژه ها از مهم ترین موضوعات مغفول در کشور محسوب می شود؛ چراکه این غفلت ها و بی توجهی ها می تواند بزرگ ترین تهدید اقتصادی برای کشور را رقم بزند و در صورت ادامه این روند، نارضایتی اجتماعی می تواند تبدیل به تهدید اجتماعی شود. لذا با آسیب شناسی ابر پروژه ها و جلوگیری از تکرار آن ها، تغییر سیاست ها و استفاده بهینه از زیرساخت های موجود و ارتقای بهره وری، می توان به امنیت پایدار در بخش آب استان تهران دست یافت.

ضرورت و اهداف پژوهش

بررسی سیاست های اتخاذ شده وزارت نیرو و سازمان آب منطقه ای استان تهران نشان می دهد که نگاه سازه ای و تعریف ابر پروژه های انتقال آب از استان های همجوار به استان تهران در دستور کار دولت قرار گرفته است. همچنین طی 20 سال گذشته پروژه های حفاری تونل های طویل انتقال آب، تعریف و کلنگ زنی شده و منابع زیادی از بودجه عمومی کشور به این ابر پروژه ها اختصاص یافته است. با این حال با توجه به عدم توجیه اقتصادی و عدم وجود منابع مالی، برای اتمام چنین پروژه هایی، مسئولین و پیمانکاران در این ابر پروژه ها زمین گیر شده اند و متاسفانه عدم توجه به تجارب موجود و عدم بیان واقعیت ها، باعث شده تا سازمان آب منطقه ای تهران سیاست های خود را تغییر ندهد و همچنان اصرار به تعریف ابر پروژه های تونلی داشته باشد.

در این تحقیق ابتدا وضعیت تخصیص آب استان تهران از سدهای اطراف، بررسی و معرفی شده است و سپس ابر پروژه های احداث تونل های انتقال آب به تهران در 20 سال اخیر معرفی و تحلیل شده است. سپس به معرفی و نقد و بررسی سیاست ها، گزارش ها و مطالعات پایه روی آخرین تونل و طولانی ترین تونل کلنگ زنی شده جهت انتقال آب از سد طالقان به تهران پرداخته می شود و آسیب های اقتصادی، امنیتی و محیط زیستی این تونل تشریح شده است. در انتها نیز ضرورت اهمیت تغییر سیاست ها و انجام مهندسی ارزش روی پروژه های سازه ای جهت ارائه طرح های جایگزین اقتصادی با هدف خروج از وضعیت بحرانی فعلی، نشان داده می شود.

خلاصه وضعیت تخصیص آب تهران از سدهای اطراف

آب استان تهران از سدهای لتیان، لار و ماملو در شرق تهران و سدهای امیرکبیر و طالقان در غرب تهران و رودخانه ها و چاه های موجود، تامین می شود. همچنین شهر تهران دارای 6 تصفیه خانه بوده که وظیفه تصفیه آب ورودی از سدهای شرقی و غربی تهران را دارند. مجموع ظرفیت تصفیه خانه های 1 و 2 تهران که هم اکنون آب سد امیرکبیر و سد طالقان را تصفیه می کنند، 300 میلیون متر مکعب در سال است و از طریق 4 رشته خط لوله، آب سد طالقان را از آبگیر بیلقان کرج به صورت ثقلی تحویل می گیرند. شایان ذکر است تخصیص آب سد طالقان به تهران 100 تا 120 میلیون مترمکعب در سال و تخصیص آب این سد برای شهر کرج در حدود 30 تا 50 میلیون متر مکعب در سال است. همچنین ایمن سازی و ایجاد خط لوله رزرو نیز برای خط لوله انتقال آب 63 کیلومتری از سد طالقان به آبگیر بیلقان کرج نیز در دست اجرا است.

خلاصه وضعیت احداث ابر تونل های انتقال آب به تهران در 20 سال اخیر

مطابق بررسی های انجام شده، نشان می دهد علی رغم تلاش شبانه روزی مسئولین برای احداث تونل های انتقال آب و صرف منابع زیاد، این تونل ها نتوانسته اند به نحو مطلوب مورد استفاده قرار گیرند. خلاصه مشخصات سه ابر پروژه تونل انتقال آب در شرق و غرب تهران جهت انتقال آب سدهای لار، طالقان و امیرکبیر به شرح زیر است:

تونل انتقال آب از سد امیرکبیر کرج به تهران (وضعیت: خاتمه یافته)

این تونل با طول 30 کیلومتر و قطر حفاری 4.5 متر در مدت زمان 15 سال ساخته شده و در سال 1391 با ظرفیت انتقال 16 مترمکعب بر ثانیه افتتاح شده است. این تونل با مخالفت مسئولین استان البرز با برداشت آب از بالادست رودخانه کرج و تاکید مسئولین استان البرز و فعالان محیط زیستی بر انتقال آب از مسیر خط لوله فعلی موجود (مسیر مخزن بیلقان کرج به تهران) مواجه است. این مسئولین و کارشناسان اعتقاد دارند سهم آب رودخانه کرج برای شهر تهران مشابه سنوات قبل، باید از پایین دست رودخانه کرج برداشت شود تا سهم محیط زیستی آب سد کرج در طول رودخانه کرج نیز تامین شود. در واقع آن ها معتقدند مسیر فعلی و انتقال با خطوط لوله فعلی به صورت ثقلی، بهترین مسیر برای انتقال آب به تهران بوده و عملا نیازی به احداث این تونل نبوده است.

تونل انتقال نشتی آب سد لار به تهران (پیشرفت فیزیکی: حدود 35 درصد)

این تونل با طول حدود 28 کیلومتر و قطر 4.5 متر در سال 1395 کلنگ زده شد و برآورد مدت زمان مورد نیاز فقط برای اتمام بخش باقیمانده تونل این پروژه بدون در نظر گرفتن زمان احداث بند، بیش از 14 سال است. چالش مهم این پروژه این است که مکان احداث بند، جهت جمع آوری نشتی آب سد لار و هدایت آن به تونل فوق، در استان مازندران است. در شرایط کنونی به دلیل مخالفت مسئولین استان مازندران و فعالان محیط زیستی، نسبت به بازگرداندن نشتی سد لار از رودخانه هراز از استان مازندران به تهران با این دلیل که نشتی سد لار، سهم محیط زیستی رودخانه هراز است و باید به سمت سد هراز هدایت شود و نباید به تهران برگردانده شود، امکان احداث بند، روی رودخانه وجود ندارد. همچنین به دلیل عدم وجود منابع مالی، این پروژه با سرعت پایین در حال اجرا است که چشم انداز روشنی برای اتمام و امکان بهره برداری از آن وجود ندارد.

تونل انتقال آب طالقان به تهران (وضعیت فعلی: کلنگ زنی 16 کیلومتر از تونل های این پروژه، بعد از گذشت 3 سال از کلنگ زنی حفاری تونل شروع نشده است)

این تونل با طول 63 کیلومتر در 4 قطعه و قطر 4.5 متر در مهر ماه 1401 کلنگ زده شده است و مدت زمان احداث آن بر اساس تجارب سازمان آب منطقه ای تهران با فرضیات بسیار خوشبینانه و غیرواقعی بیش از 15 سال و بر اساس تجارب موجود سازمان آب منطقه ای تهران بیش از 30 سال برآورد می شود. عدم توجه به شرایط اقتصادی کشور، عدم توجه به تجارب قبلی و همچنین عدم موافقت مسئولین استان قزوین و فعالان اقتصادی و محیط زیستی نسبت به برداشت بیش از سهمیه تعیین شده از آب سد طالقان برای استان تهران، نشان می دهد سیاست ها باید در خصوص احداث این ابرپروژه مورد بازنگری قرارگیرد.

معرفی و بررسی پروژه تونل 63 کیلومتری انتقال آب طالقان به تهران

شرکت مهندس مشاور این پروژه، در سال 1392 گزارش توجیه فنی و اقتصادی تونل 63 کیلومتری انتقال آب از سد طالقان به تهران و در سال 1398 نیز گزارش ارزیابی محیط زیستی این پروژه را تهیه کرده است. سازمان آب منطقه ای تهران بر اساس این گزارش، در حدود 20 درصد از طول این پروژه را در سال 1401 کلنگ زنی نموده است که بعد از گذشت 3 سال، پیشرفتی نداشته است و عملا در مرحله تجهیز کارگاه متوقف شده است. لذا ضروری است از تجارب گذشته استفاده و طرح های جایگزین عملیاتی شود. بودجه مورد نیاز این پروژه بر اساس قیمت های سال 1401 و با فرض کف تعدیل سالیانه 18 درصد، حداقل 45 هزار میلیارد تومان برآورد شده است.

با توجه به چالش های طرح های انتقال آب میان حوضه ای و اخذ نقطه نظرات کارشناسان حوزه جنگ اقتصادی آب محور و مردم محور، مدت زمان خوشبینانه برای بهره برداری از این طرح، حداقل 15 سال (معادل حداقل 4 دوره ریاست جمهوری) و در واقعیت 30 تا 50 سال است. بر اساس اطمینان از آسیب های جدی و جبران ناپذیر این تونل به محیط زیست و منابع آبی در رشته کوه البرز و با توجه به تحلیل ها و بررسی های انجام شده، احداث تونل انتقال آب طالقان به تهران، توجیه فنی، اقتصادی، زیست محیطی و امنیتی ندارد و باید بر اساس اطلاعات واقعی و با نگاه حفظ منافی ملی سیاست های موجود تغییر کند. نکته جالب در گزارش های مشاور این پروژه این است که بهترین مسیر در گزینه های خط لوله، مسیر خط لوله فعلی معرفی شده است. از این رو به جای احداث تونل، می توان با صرف بودجه و زمان معقول و قابل قبول، صرفا خط لوله موجود را جایگزین یا ایمن سازی کرد و از هدر رفت زمان و منابع محدود کشور در احداث تونل جدید، جلوگیری نمود که البته خط لوله جایگزین نیز در حال اجرا می باشد.

ضرورت تغییر سیاست ها و مدل های تامین آب پایتخت

در جنگ های اقتصادی نوین، این ابرپروژه های غیرکارشناسی و غیراولویت دار هستند که ضربه اقتصادی سنگینی به کشور وارد می کنند و در صورت تکرار، این ضربات اقتصادی، منجر به تهدید اجتماعی می شود و این تهدید اجتماعی منجر به تهدید امنیتی برای کل کشور خواهد بود. لذا باید در مرحله پیدایش پروژه ها، ضمن شناخت وضیعت موجود و اشراف به واقعیت ها، باید با استفاده حداکثری از تجارب موجود، به مباحث فنی، اقتصادی و ریسک های پروژه ها، توسط مشاوران ذیصلاح و غیر ذینفعی و امین، بیشتر توجه شود.

مطابق آمار موجود در زمان ترسالی و به صورت خوشبینانه، حدود 920 میلیون مترمکعب آب در سال برای مصارف شهر تهران از سدهای امیرکبیر کرج، طالقان، ماملو، لتیان و لار تخصیص داده شده است. با توجه به شرایط خشکسالی های حال و آینده و جهت جلوگیری از اختلافات داخلی بین استانی، قطعا این تخصیص ها باید مورد بازبینی قرار گیرد. از همین رو پیشنهاد می شود در برنامه توسعه تهران برای افق 1430، تامین حداکثر 800 میلیون مترمکعب از سدهای فوق الذکر در سال و بازچرخابی فقط 15 درصد آب و پساب شهری مدنظر قرار گیرد. در این شرایط این تخصیص می تواند نیاز جمعیتی افق 1430 تهران را تامین کند. همچنین هرگونه وعده تامین آب جدید خارج از استان باید ممنوع اعلام شود. علاوه بر این ضمن اعمال سیاست های تمرکز زدایی از پایتخت، ضروری است بهینه سازی و مدیریت بهره وری و مدیریت مصرف آب (رسیدن به سرانه مصرف 150 لیتر در روز برای هر نفر) و اتخاذ روش های بازچرخانی آب و پساب و احداث تصفیه خانه های جدید، جایگزین پروژه های تونلی بسیار پرهزینه، زمان بر و تخریب کننده محیط زیست شود.

جمع بندی

بررسی سیاست های اتخاذ شده وزارت نیرو و سازمان آب منطقه ای استان تهران نشان می دهد که در 20 سال اخیر نگاه سازه ای و تعریف ابر پروژه های انتقال آب از استان های همجوار به استان تهران در دستور کار دولت قرار گرفته است. متاسفانه علی رغم صرف منابع زیاد، این تونل ها نتوانسته اند به نحو مطلوب مورد استفاده قرار گیرند. از جمله این ابرپروژه ها تونل 63 کیلومتری انتقال آب طالقان به تهران است. بررسی های انجام شده حاکی از آن است که احداث این تونل توجیه فنی، اقتصادی، زیست محیطی و امنیتی ندارد. بر اساس اطلاعات واقعی و با نگاه حفظ منافی ملی، شهر تهران نیازی به احداث این تونل جدیدندارد. از این رو با توجه به گزارش های مشاور، می توان با جایگزینی خط لوله در مسیر فعلی یا ایمن سازی خط موجود، ضمن صرف بودجه و زمان معقول برای تامین آب پایتخت، از هدر رفت زمان و منابع محدود کشور در احداث ابر تونل جدید، جلوگیری کرد لذا سیاست های تامین آب پایتخت باید مورد بازنگری قرارگیرد.

این مطالعه در اندیشکده حکمرانی بهره وری امیرکبیر (معدن، عمران و صنعت) توسط محمدرضا حدادی درسال 1403 انجام شده است.